دانشیار اکولوژی گیاهان زراعی دانشگاه بوعلی‌سینا با بیان اینکه کشاورزی همدان در آستانه ورود به دوره‌ای جدید از تغییرات اقلیمی و گرمازدگی قرار دارد، گفت: ادامه روش‌های سنتی مدیریت مزارع دیگر پاسخگوی شرایط آینده نیست و اصلاح الگوی کشت و سازگاری با اقلیم جدید، مدیریت صحیح منابع آب، استفاده از ارقام مقاوم، توسعه کشاورزی حفاظتی و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، مهم‌ترین راهکارهای عبور از این بحران و حفظ امنیت غذایی استان است.
افزایش دما، کاهش بارش، افت شدید منابع آب زیرزمینی و وقوع موج‌های گرمایی مستمر در سال‌های اخیر، بخش کشاورزی استان همدان را با چالش‌های بی‌سابقه‌ای روبه‌رو کرده است. این بحران‌ها هرچند هنوز به تغییرات گسترده و ناگهانی در تقویم زراعی منجر نشده‌اند، اما زنگ خطری جدی را برای آینده محصولات راهبردی این استان به صدا درآورده است.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا گفت‌وگویی با دانشیار اکولوژی گیاهان زراعی دانشگاه بوعلی‌سینا ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
محمدعلی ابوطالبیان با اشاره به پیامدهای افزایش دما بر بخش کشاورزی استان همدان اظهار کرد: اگرچه تاکنون تغییر محسوس و فراگیری در تقویم زراعی محصولات استان اعمال نشده است، اما شواهد علمی و داده‌های اقلیمی نشان می‌دهد که با ادامه روند گرمایش و کاهش بارندگی‌ها، بازنگری در زمان کاشت و برداشت بسیاری از محصولات زراعی به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر تبدیل خواهد شد.
وی افزود: مطالعات نشان می‌دهد که افزایش دمای هوا و کاهش بارش‌ها، نیازهای حرارتی گیاهان را تغییر داده و طول دوره‌های فنولوژیکی (مراحل رشد و نمو) آن‌ها را تحت تأثیر قرار داده است؛ موضوعی که در خصوص محصولات کلیدی استان نظیر گندم و سیب‌زمینی اهمیت دوچندانی دارد.
این دانشیار دانشگاه بوعلی‌سینا با تشریح وضعیت محصول گندم تصریح کرد: یکی از راهکارهای اساسی برای سازگاری با شرایط جدید اقلیمی، انتقال زمان کشت گندم به روزهای آغازین فصل کاشت است. با این اقدام می‌توان تا حد زیادی از کاهش طول دوره رشد گیاه، افزایش تبخیر و تعرق، و مواجهه محصول با تنش‌های ناشی از گرما و کم‌آبی در پایان فصل پیشگیری کرد. در واقع، کشاورزی آینده چاره‌ای جز عبور از زمان‌بندی‌های سنتی ندارد.
ابوطالبیان در ادامه به حساسیت محصول سیب‌زمینی اشاره کرد و گفت: سیب‌زمینی یکی از حساس‌ترین محصولات کشاورزی استان همدان نسبت به افزایش دما است. دمای ایده‌آل برای غده‌زایی این محصول حدود 18 درجه سانتی‌گراد است و با عبور دمای هوا از مرز 28 درجه، عملکرد آن به شکل محسوسی افت می‌کند. از این رو، برای مواجه نشدن با این افت عملکرد، باید زمان کاشت را به اوایل بهار و برداشت را به زمان زودتری منتقل کرد.
وی با تأکید بر اینکه افزایش دمای هوا اثر مستقیمی بر کاهش بازدهی مزارع دارد، خاطرنشان کرد: مطالعات علمی انجام‌شده در شهرستان‌های ملایر و کبودرآهنگ به‌وضوح نشان می‌دهد که میان افزایش بیشینه دمای هوا و میزان عملکرد محصولاتی چون گندم و جو، همبستگی منفی و معناداری وجود دارد؛ به این معنا که هرچه دما بالاتر رفته، عملکرد این محصولات با کاهش مواجه شده است.
*سیب‌زمینی بیشترین حساسیت را به گرما دارد
این متخصص اکولوژی گیاهان زراعی در ادامه درباره حساسیت محصولات مهم کشاورزی استان همدان به گرمازدگی توضیح داد: در میان محصولات راهبردی استان، سیب‌زمینی بیشترین حساسیت را نسبت به تنش گرمایی دارد. مرحله غده‌زایی این محصول به‌شدت تحت تأثیر دمای بالا قرار می‌گیرد و افزایش دما سبب افزایش تنفس شبانه بوته و کاهش تولید غده خواهد شد.
ابوطالبیان افزود: گندم به‌ویژه در کشت‌های دیم، در مراحل گلدهی و پر شدن دانه به دماهای بالاتر از 34 درجه سانتی‌گراد بسیار حساس است. گرمای شدید در این مرحله موجب اختلال در گرده‌افشانی، کاهش کیفیت دانه و لاغر شدن آن خواهد شد.
وی ادامه داد: نخود نیز در زمان گلدهی و تشکیل غلاف نسبت به تنش گرمایی آسیب‌پذیر است و گرمای هوا می‌تواند سبب ریزش گل‌ها و کاهش وزن دانه‌ها شود. در مورد انگور نیز دماهای بالا باعث چروکیدگی حبه‌ها و کاهش کیفیت محصول خواهد شد.
وی درباره سیر که یکی از مهم‌ترین محصولات استان همدان به‌شمار می‌رود، اظهار کرد: سیر در مقایسه با سایر محصولات نسبت به گرما مقاومت بیشتری دارد، اما در مرحله پیازدهی اگر با خشکی هوا و کمبود رطوبت همراه شود، افت عملکرد خواهد داشت.
این کارشناس کشاورزی با اشاره به تنوع اقلیمی استان همدان گفت: شدت اثر گرمازدگی در مناطق مختلف استان یکسان نیست. ارتفاع از سطح دریا و شرایط اقلیمی هر منطقه نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان آسیب‌پذیری محصولات کشاورزی دارد.
*دشت کبودراهنگ و بهار مستعد گرمازدگی محصول
ابوطالبیان توضیح داد: مناطق مرتفع‌تر استان مانند تویسرکان و بخش‌هایی از ملایر به‌دلیل برخورداری از آب و هوای خنک‌تر، آسیب‌پذیری کمتری نسبت به تنش گرمایی دارند، اما شهرستان کبودرآهنگ و دشت همدان ـ بهار به‌دلیل شرایط اقلیمی خاص و کاهش شدید منابع آبی، بیشترین حساسیت را در برابر افزایش دما و خشکی نشان می‌دهند.
وی با بیان اینکه تنها دمای هوا معیار مناسبی برای ارزیابی گرمازدگی محصولات نیست، افزود: در سال‌های اخیر شاخصی به نام کسری فشار بخار یا VPD اهمیت زیادی در مطالعات اکولوژی کشاورزی پیدا کرده است. این شاخص در واقع ترکیبی از اثر دما و رطوبت هوا را نشان می‌دهد و می‌تواند پیش‌بینی دقیق‌تری از وضعیت تنش گرمایی در گیاه ارائه کند.
وی ادامه داد: با افزایش دمای هوا و کاهش رطوبت، کمبود فشار بخار (VPD) افزایش می‌یابد؛ در این شرایط، گیاه برای جلوگیری از هدررفت آب، روزنه‌های خود را می‌بندد که این فرآیند موجب کاهش فتوسنتز، افزایش نیاز آبی و در نهایت افت عملکرد محصول می‌شود.
این استاد اکولوژی گیاهان زراعی دانشگاه بوعلی‌سینا درباره اثر تغییرات اقلیمی بر آینده کشاورزی استان همدان اظهار کرد: بسیاری از مدل‌های اقلیمی نشان می‌دهند که تا سال 1420، محصولات آب‌بر با کاهش عملکرد چشمگیری مواجه خواهند شد؛ از این رو، کشاورزی استان ناگزیر است به سمت کشت محصولات مقاوم‌تر به گرما و کم‌آبی حرکت کند.
*گیاهان دارویی، حبوبات و دانه‌های روغنی گزینه‌های روی میز در برابر گرمازدگی
ابوطالبیان افزود: گیاهان دارویی، حبوبات و دانه‌های روغنی ازجمله گزینه‌های مناسب برای آینده کشاورزی استان محسوب می‌شوند. اگرچه افزایش غلظت دی‌اکسیدکربن در جو می‌تواند تا حدودی بر رشد گیاهان تأثیر مثبت داشته باشد، اما آثار منفی ناشی از افزایش دما و کاهش بارش بسیار بیشتر خواهد بود.
وی با تأکید بر ضرورت اجرای راهکارهای سازگاری با تغییر اقلیم گفت: یکی از مهم‌ترین اقدامات، تغییر زمان کاشت محصولات و انجام کشت زودتر است تا گیاه بتواند پیش از وقوع موج‌های گرمایی شدید، بخش عمده‌ای از مراحل رشد خود را طی کند. استفاده از مالچ‌های طبیعی مانند کاه و کلش و بقایای گیاهی نیز نقش مهمی در کاهش تبخیر از سطح خاک و تعدیل دمای آن دارد. این روش علاوه بر حفظ رطوبت خاک، موجب بهبود شرایط رشد گیاه نیز می‌شود.
وی ادامه داد: کشت مخلوط از دیگر روش‌های مؤثر در مدیریت تنش‌های اقلیمی است. استفاده صحیح از این روش باعث می‌شود گیاهان به شکل مطلوب‌تری از منابع آب و مواد غذایی موجود در خاک استفاده کنند و مقاومت بیشتری در برابر تنش‌های محیطی داشته باشند.
این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: تناوب زراعی مناسب نیز یکی از اصول مهم کشاورزی پایدار محسوب می‌شود و می‌تواند موجب بهبود ساختمان خاک، افزایش ماده آلی و حفظ رطوبت آن شود. بسیاری از مشکلات فعلی کشاورزی استان ناشی از عدم توجه کافی به اصول اکولوژیک تولید محصولات کشاورزی است.
ابوطالبیان استفاده از ارقام مقاوم به گرما و کم‌آبی را یکی دیگر از راهکارهای مهم دانست و افزود: انتخاب ارقام دارای دوره رشد کوتاه‌تر می‌تواند بخشی از خسارات ناشی از موج‌های گرمایی را کاهش دهد.
وی درباره اهمیت استفاده از سامانه‌های نوین آبیاری گفت: در شرایط کنونی، افزایش بهره‌وری مصرف آب یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است. استفاده از سامانه‌های آبیاری قطره‌ای می‌تواند نقش مهمی در کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد محصولات ایفا کند.
وی با اشاره به بحران منابع آب زیرزمینی در استان همدان اظهار کرد: افت سطح آب‌های زیرزمینی و تنش خشکی، اثر گرمازدگی را به شکل قابل توجهی تشدید می‌کند. در برخی مناطق استان، سطح آب‌های زیرزمینی سالانه بین یک تا دو متر کاهش پیدا می‌کند که این مسئله تهدیدی جدی برای آینده کشاورزی است.
این استاد دانشگاه توضیح داد: زمانی که رطوبت خاک کاهش پیدا می‌کند، گیاه توانایی خود را برای خنک‌سازی از طریق تعرق از دست می‌دهد و در نتیجه خسارت ناشی از گرما افزایش پیدا می‌کند؛ بنابراین گرما و خشکی دو عامل جدا از هم نیستند، بلکه اثر آن‌ها بر یکدیگر افزایشی است.
ابوطالبیان درباره جایگزینی محصولات کم‌آب‌بر گفت: کشت گیاهان دارویی و برخی محصولات مقاوم به خشکی می‌تواند گزینه‌ای پایدار و اقتصادی برای کشاورزان باشد. محصولاتی مانند زعفران، آویشن، زیره و رازیانه ضمن نیاز آبی کمتر، ارزش افزوده مناسبی نیز ایجاد می‌کنند.
وی افزود: در حوزه دانه‌های روغنی نیز محصولاتی مانند گلرنگ و کلزا می‌توانند جایگاه مناسبی در الگوی کشت آینده استان داشته باشند. همچنین کشت عدس به‌عنوان محصولی مقاوم‌تر نسبت به نخود، از ظرفیت بالایی برای توسعه برخوردار است.
وی نقش خاک را در مقابله با تنش گرمایی بسیار مهم دانست و اظهار کرد: خاک‌های غنی از ماده آلی توانایی بیشتری در نگهداری آب دارند و به همین دلیل مقاومت گیاهان در برابر تنش گرما و خشکی افزایش پیدا می‌کند. متأسفانه فرسایش خاک و کاهش ماده آلی در برخی مناطق استان موجب افزایش آسیب‌پذیری مزارع شده است.
این استاد اکولوژی گیاهی دانشگاه بوعلی‌سینا تأکید کرد: اجرای اصول کشاورزی حفاظتی باید به یکی از اولویت‌های بخش کشاورزی استان تبدیل شود. افزایش ماده آلی خاک و حفظ رطوبت آن، مهم‌ترین سرمایه‌گذاری برای آینده کشاورزی همدان است.
ابوطالبیان درباره مهم‌ترین شاخص‌های پیش‌بینی گرمازدگی گفت: مدت زمان وقوع موج‌های گرمایی بالاتر از 34 درجه سانتی‌گراد، میزان رطوبت خاک و شاخص کسری فشار بخار از مهم‌ترین شاخص‌های پیش‌بینی خسارت گرمایی در محصولات کشاورزی محسوب می‌شوند.
وی در خصوص محصولاتی که بیشترین خطر کاهش عملکرد را تا سال 2050 خواهند داشت، اظهار کرد: سیب‌زمینی و گندم دیم از آسیب‌پذیرترین محصولات کشاورزی استان در سناریوهای مختلف تغییر اقلیم هستند و باید برنامه‌ریزی ویژه‌ای برای حفظ پایداری تولید آن‌ها انجام شود.
وی درباره توسعه گلخانه‌ها نیز گفت: کشت گلخانه‌ای ظرفیت بسیار بالایی برای کنترل عوامل محیطی و کاهش خسارت‌های ناشی از گرمازدگی دارد، اما هزینه‌های اولیه بالا و مصرف قابل توجه انرژی، مهم‌ترین محدودیت‌های توسعه این بخش محسوب می‌شود. توسعه گلخانه‌ها زمانی می‌تواند توجیه اقتصادی داشته باشد که برای تولید محصولات با ارزش افزوده بالا مانند سبزی‌ها و صیفی‌جات مورد استفاده قرار گیرد.
این استاد دانشگاه در پایان تأکید کرد: کشاورزی استان همدان در آستانه ورود به دوره‌ای جدید از تغییرات اقلیمی قرار دارد و ادامه روش‌های سنتی مدیریت مزارع نمی‌تواند پاسخگوی شرایط آینده باشد. اصلاح الگوی کشت، مدیریت صحیح منابع آب، توسعه کشاورزی حفاظتی، استفاده از ارقام مقاوم و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، مهم‌ترین راهکارهای عبور از بحران گرمازدگی و حفظ امنیت غذایی استان خواهد بود.
مع‌الوصف آنچه امروز کشاورزی استان همدان را تهدید می‌کند، تنها افزایش چند درجه‌ای دما نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از تغییرات اقلیمی شامل کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی، افزایش موج‌های گرمایی و تغییر نیازهای اکولوژیک محصولات کشاورزی است که آینده تولید را با چالش‌های جدی مواجه کرده است. محصولاتی که سال‌ها ستون اصلی اقتصاد کشاورزی استان بوده‌اند، دیگر نمی‌توانند با همان شیوه‌های سنتی و الگوهای گذشته به حیات خود ادامه دهند.
به گفته ابوطالبیان، تغییر اقلیم یک تهدید دوردست و مربوط به دهه‌های آینده نیست، بلکه واقعیتی است که آثار آن امروز در مزارع استان قابل مشاهده است. از این رو، مدیریت علمی منابع آب، اصلاح الگوی کشت، توسعه کشاورزی حفاظتی، استفاده از ارقام مقاوم به گرما و کم‌آبی، بهره‌گیری از روش‌های نوین آبیاری و حرکت به سمت محصولات کم‌آب‌بر و با ارزش افزوده بیشتر، دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حفظ پایداری کشاورزی همدان به‌شمار می‌رود.
اگر برنامه‌ریزی برای سازگاری با اقلیم جدید از امروز آغاز نشود، کاهش عملکرد محصولات راهبردی مانند گندم و سیب‌زمینی در سال‌های آینده می‌تواند امنیت غذایی و اقتصاد کشاورزی استان را تحت تأثیر قرار دهد. آینده کشاورزی همدان در گرو تصمیم‌هایی است که امروز برای سازگاری با گرمای رو به افزایش و کم‌آبی روزافزون اتخاذ می‌شود؛ تصمیم‌هایی که باید بر پایه دانش اکولوژی کشاورزی و نگاه بلندمدت به حفظ منابع طبیعی و تولید پایدار باشد.

طاهره ترابی مهوش