صادرکنندگان باسابقه تخم گشنیز نهاوند با تأکید بر ظرفیت بالای تولید این محصول در شهرستان می‌گویند، اگرچه گشنیز نهاوند به بازارهای عراق، پاکستان، امارات و دیگر کشورهای منطقه صادر می‌شود، اما نبود صنایع فرآوری، مشکلات ناشی از تحریم، دشواری تأمین ماشین‌آلات و فشارهای مالیاتی باعث شده این محصول عمدتاً به‌صورت خام از کشور خارج شود و ارزش افزوده آن در کشورهای مقصد ایجاد شود.
نهاوند سال‌هاست نام خود را به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید تخم گشنیز ایران مطرح کرده؛ محصولی راهبردی که علاوه بر تأمین بخشی از نیاز بازار داخلی، سهم قابل توجهی در صادرات محصولات کشاورزی غیرنفتی دارد. کیفیت مطلوب، اقلیم مناسب و تجربه کشاورزان این شهرستان، گشنیز نهاوند را به محصولی شناخته‌شده در بازارهای منطقه تبدیل کرده، اما با وجود این ظرفیت ارزشمند، حلقه‌های زنجیره ارزش این محصول همچنان ناقص مانده است.
بدان معنا که بخش عمده گشنیز نهاوند پس از خرید از کشاورزان، تنها مراحل پاک‌سازی و بوجاری را طی کرده و به‌صورت خام راهی بازارهای خارجی می‌شود. در حالی که کشورهای مقصد با فرآوری، بسته‌بندی و تبدیل آن به محصولات مختلف، سود چند برابری از این محصول به‌دست می‌آورند، تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی همچنان با چالش‌هایی همچون نبود صنایع تبدیلی، مشکلات واردات تجهیزات، تحریم‌ها، فشارهای مالیاتی و محدودیت سرمایه‌گذاری دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ چالش‌هایی که رفع آن‌ها می‌تواند نهاوند را از یک تولیدکننده ماده خام، به قطب فرآوری و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا تبدیل کند.
گشنیز نهاوند؛ محصولی با ظرفیت صادراتی بالا که همچنان خام از کشور خارج می‌شود
نهاوند به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید تخم گشنیز در کشور، سالانه سهم قابل توجهی از نیاز بازارهای داخلی و خارجی را تأمین می‌کند. کیفیت مناسب محصول، شرایط اقلیمی مطلوب و تجربه چندین ساله کشاورزان این شهرستان موجب شده است گشنیز نهاوند مشتریان ثابتی در بازارهای منطقه داشته باشد. با این حال، نبود صنایع فرآوری، خام‌فروشی، مشکلات ناشی از تحریم‌ها و محدودیت در تأمین تجهیزات موجب شده بخش قابل توجهی از ارزش افزوده این محصول در کشورهای مقصد ایجاد شود.
بنابراین با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا در گفت‌وگو با دو صادرکننده باسابقه نهاوندی ضمن تشریح وضعیت تولید و صادرات تخم گشنیز، از ظرفیت‌های مغفول و مشکلات پیش روی این بخش سخن بگوییم که در ادامه می‌خوانید:
یکی از صادرکنندگان باسابقه تخم گشنیز نهاوند، که تمایلی به ذکر نامش در رسانه نداشت، درباره سابقه فعالیت خود اظهار کرد: سال‌های زیادی است که در این حرفه فعالیت می‌کنم و در واقع، از دوران کودکی وارد این کار شده‌ام. ابتدا به‌عنوان کارگر در کنار فعالان این حوزه مشغول به کار بودم و به‌تدریج تجربه لازم را به دست آوردم. اکنون نیز به‌عنوان خریدار و صادرکننده تخم گشنیز فعالیت می‌کنم.
وی با بیان اینکه فعالیت اصلی‌اش خرید محصول از کشاورزان است، افزود: تولیدکننده عمده نیستم و محصول مورد نیازم را از کشاورزان خریداری می‌کنم. البته زمین کشاورزی داریم، اما آن‌ها را در اختیار کشاورزان قرار داده‌ایم تا کار تولید را انجام دهند. ما نیز در بخش خرید، آماده‌سازی و صادرات فعالیت می‌کنیم.
این صادرکننده با اشاره به جایگاه نهاوند در تولید تخم گشنیز کشور گفت: شهرستان نهاوند یکی از مهم‌ترین مناطق تولید این محصول است و هر سال سطح قابل‌توجهی از اراضی کشاورزی آن به کشت گشنیز اختصاص می‌یابد. همین موضوع باعث شده است بسیاری از تجار و صادرکنندگان برای خرید این محصول به نهاوند مراجعه کنند.
وی درباره میزان خرید سالانه نیز اظهار کرد: نمی‌توان رقم ثابتی برای خرید سالانه اعلام کرد، زیرا همه‌چیز به میزان تولید کشاورزان و همچنین شرایط بازار بستگی دارد. هر زمان تقاضا در بازارهای صادراتی افزایش پیدا کند، طبیعتاً میزان خرید ما نیز بیشتر خواهد شد، اما اگر بازار با رکود مواجه باشد، حجم خرید نیز کاهش می‌یابد.
این فعال اقتصادی با بیان اینکه مقصد اصلی صادرات تخم گشنیز نهاوند کشورهای همسایه هستند، تصریح کرد: محصول خریداری‌شده بیشتر به عراق و پاکستان صادر می‌شود و در این کشورها تقاضای مناسبی برای تخم گشنیز ایران وجود دارد.
وی درباره نحوه بسته‌بندی محصول نیز گفت: صادرات تخم گشنیز بیشتر به‌صورت فله و در گونی انجام می‌شود و در حال حاضر بسته‌بندی‌های فرآوری‌شده یا محصولات جانبی در شهرستان تولید نمی‌شود.
این صادرکننده با اشاره به نبود صنایع فرآوری در نهاوند اظهار کرد: واقعیت این است که اگر بخواهیم وارد حوزه فرآوری شویم، باید تجهیزات و ماشین‌آلات مورد نیاز را از خارج کشور وارد کنیم، اما با شرایط فعلی و محدودیت‌های ناشی از تحریم، تأمین این تجهیزات بسیار دشوار و پرهزینه است.
وی ادامه داد: سرمایه‌گذاری در این حوزه نیازمند امنیت اقتصادی و امکان تأمین ماشین‌آلات است. وقتی واردات تجهیزات با مشکل روبه‌رو باشد، طبیعی است که بسیاری از سرمایه‌گذاران جرأت ورود به این بخش را نداشته باشند و ترجیح دهند همچنان محصول به‌صورت خام صادر شود.
این صادرکننده معتقد است خام‌فروشی اگرچه موجب تداوم صادرات شده، اما فرصت ایجاد ارزش افزوده را از اقتصاد منطقه گرفته و در صورت راه‌اندازی صنایع فرآوری، می‌توان علاوه بر افزایش درآمد صادرکنندگان، اشتغال بیشتری نیز در شهرستان ایجاد کرد.
وی تأکید کرد: نهاوند ظرفیت بسیار بالایی در تولید گشنیز دارد و اگر حمایت‌های لازم از سرمایه‌گذاران صورت گیرد، امکان ایجاد واحدهای فرآوری و بسته‌بندی مدرن نیز فراهم خواهد شد؛ موضوعی که می‌تواند جایگاه این شهرستان را در بازارهای جهانی ارتقا دهد.
دیگر صادرکننده تخم گشنیز نهاوند با اشاره به تجربه چندین‌ساله خود در حوزه صادرات تخم گشنیز اظهار کرد: سال‌هاست در زمینه خرید، آماده‌سازی و صادرات این محصول فعالیت می‌کنیم و طی این سال‌ها تلاش کرده‌ایم ضمن حفظ ارتباط با کشاورزان، بازارهای صادراتی را نیز حفظ کنیم، زیرا تداوم حضور در بازارهای خارجی نیازمند تأمین محصول با کیفیت و تحویل به‌موقع است.
داریوش قلایی با بیان اینکه بخش عمده محصول صادراتی از کشاورزان نهاوندی خریداری می‌شود، افزود: مجموعه ما سالانه حدود دو هزار و 500 تن تخم گشنیز را از کشاورزان خریداری می‌کند. پس از خرید، محصول وارد واحدهای بوجاری و پاک‌سازی می‌شود تا ناخالصی‌ها و ضایعات آن جدا شده و برای صادرات آماده شود.
وی تصریح کرد: اگرچه روی محصول عملیات پاک‌سازی و بوجاری انجام می‌شود، اما در نهایت همان تخم گشنیز خام صادر می‌شود و عملاً فرآوری خاصی روی آن صورت نمی‌گیرد. در واقع آنچه از نهاوند خارج می‌شود، ماده اولیه‌ای است که ارزش افزوده اصلی آن در کشورهای مقصد ایجاد می‌شود.
این صادرکننده گشنیز با اشاره به بازارهای هدف صادراتی گفت: بخش عمده گشنیز نهاوند به کشورهای پاکستان، امارات و برخی دیگر از کشورهای منطقه صادر می‌شود و خوشبختانه این محصول به‌دلیل کیفیت مناسب، مشتریان ثابت خود را در این بازارها دارد.
قلایی درباره نحوه بسته‌بندی محصول نیز اظهار کرد: نوع بسته‌بندی کاملاً به سفارش مشتری بستگی دارد. برخی خریداران محصول را در گونی‌های بزرگ سفارش می‌دهند و برخی دیگر بسته‌بندی‌های متفاوتی درخواست می‌کنند، بنابراین ما مطابق نیاز بازار و خواسته مشتری، محصول را بسته‌بندی و ارسال می‌کنیم.
وی با اشاره به نبود صنایع فرآوری در شهرستان گفت: در حال حاضر واحد صنعتی شاخصی برای فرآوری تخم گشنیز در نهاوند وجود ندارد و سرمایه‌گذاری جدی نیز در این زمینه انجام نشده؛ در حالی که اگر چنین واحدهایی ایجاد شود، بدون تردید می‌تواند ارزش اقتصادی این محصول را چندبرابر کند.
وی ادامه داد: کشور پاکستان یکی از مهم‌ترین خریداران تخم گشنیز ایران است و بخش قابل توجهی از محصول صادراتی در صنایع تولید ادویه این کشور مصرف می‌شود. علاوه بر این، بخشی از گشنیز پس از فرآوری و بسته‌بندی مجدد، به کشورهای اروپایی صادر می‌شود؛ موضوعی که نشان می‌دهد کشورهای خریدار از ماده خام ایران، محصولی با ارزش افزوده بالاتر تولید و روانه بازارهای جهانی می‌کنند.
این فعال حوزه کشاورزی با تأکید بر ضرورت توجه سیاست‌گذاران به این موضوع اظهار کرد: اگر صنایع فرآوری در نهاوند راه‌اندازی شوند، مراحلی که امروز در خارج از کشور انجام می‌شود، می‌تواند در داخل ایران انجام گیرد و سود حاصل از آن نیز نصیب تولیدکنندگان، سرمایه‌گذاران و اقتصاد کشور شود.
قلایی مسائل مالیاتی را یکی از مهم‌ترین مشکلات صادرکنندگان دانست و گفت: فشارهای مالیاتی امروز به یکی از اصلی‌ترین دغدغه‌های فعالان این حوزه تبدیل شده است. بسیاری از صادرکنندگان معتقدند این فشارها در کنار سایر هزینه‌های تولید و صادرات، مشکلات آن‌ها را دوچندان کرده است.
وی درباره بازگشت ارز حاصل از صادرات نیز گفت: این فرایند بر اساس ضوابط و مقررات انجام و از طریق شرکت‌های طرف قرارداد پیگیری می‌شود؛ اما آنچه بیش از همه برای صادرکنندگان اهمیت دارد، ایجاد ثبات در قوانین و کاهش موانع پیش‌روی صادرات است.
این صادرکنندده در پایان، با اشاره به ظرفیت بالای نهاوند در تولید تخم گشنیز خاطرنشان کرد: این شهرستان از نظر تولید، جایگاه ممتازی در کشور دارد. اگر زیرساخت‌های لازم برای فرآوری و بسته‌بندی مدرن فراهم و از صادرکنندگان حمایت شود، می‌توان ضمن حفظ بازارهای فعلی، بازارهای جدیدی نیز به‌دست آورد و ارزآوری این محصول را به میزان قابل‌توجهی افزایش داد.
مع‌الوصف اظهارات دو صادرکننده باسابقه تخم گشنیز نهاوند، تصویری روشن از وضعیت امروز این محصول صادراتی ترسیم می‌کند؛ محصولی که اگرچه از نظر کیفیت و حجم تولید، جایگاه قابل توجهی در کشور دارد و توانسته بازارهای عراق، پاکستان، امارات و دیگر کشورهای منطقه را به خود اختصاص دهد، اما همچنان از نبود حلقه‌های تکمیلی زنجیره ارزش رنج می‌برد. آنچه از سخنان این فعالان اقتصادی برمی‌آید، این است که ظرفیت تولید در نهاوند دیگر دغدغه اصلی نیست، بلکه چالش اساسی، تبدیل این ظرفیت به ارزش افزوده و درآمد بیشتر برای کشاورزان و اقتصاد منطقه است.
دو صادرکننده بر این باورند که امروز بخش عمده گشنیز نهاوند پس از طی مراحل ابتدایی پاک‌سازی و بوجاری، به‌صورت خام از کشور خارج می‌شود؛ در حالی که در کشورهای مقصد، این محصول وارد چرخه فرآوری، بسته‌بندی و صنایع غذایی شده و با چندین برابر ارزش اولیه روانه بازارهای جهانی می‌شود. به بیان دیگر، نهاوند هزینه تولید را می‌پردازد، اما سود اصلی نصیب کارخانه‌ها و صنایع تبدیلی خارج از کشور می‌شود.
از سوی دیگر، مشکلاتی همچون تحریم‌ها، دشواری واردات ماشین‌آلات، نبود صنایع فرآوری، کمبود سرمایه‌گذاری و فشارهای مالیاتی، انگیزه فعالان این حوزه برای توسعه فعالیت‌های خود را کاهش داده، این در حالی است که ایجاد واحدهای فرآوری و بسته‌بندی مدرن نه‌تنها می‌تواند اشتغال پایدار و درآمد بیشتری برای شهرستان ایجاد کند، بلکه جایگاه نهاوند را از یک تولیدکننده ماده خام به قطب صادرات محصولات فرآوری‌شده گیاهان دارویی و ادویه‌ای ارتقا خواهد داد.
به‌نظر می‌رسد اگر حمایت از سرمایه‌گذاری در صنایع تبدیلی، تسهیل تأمین تجهیزات، اصلاح برخی مقررات مالیاتی و تقویت زیرساخت‌های صادراتی در دستور کار قرار گیرد، گشنیز نهاوند می‌تواند به جای آنکه تنها یک محصول خام صادراتی باشد، به ویژندی ارزش‌آفرین در بازارهای جهانی تبدیل شود؛ ظرفیتی که نه‌تنها به افزایش درآمد کشاورزان و صادرکنندگان منجر خواهد شد، بلکه سهم بیشتری از ارزآوری و اشتغال را نیز برای استان همدان و کشور به همراه خواهد داشت.

طاهره ترابی مهوش