یک روان‌شناس اجتماعی، با تأکید بر اینکه اوقات فراغت برای دختران جوان تنها زمان سرگرمی نیست، مطرح کرد: بخش مهمی از فراغت دختران نوجوان و جوان به فضای مجازی و محیط‌های بسته منتقل شده؛ در حالی که نبود فضاهای عمومی، امن و کم‌هزینه برای ورزش، تعامل اجتماعی و یادگیری می‌تواند فرصت‌های رشد فردی و اجتماعی آنان را محدود کند.
اوقات فراغت صرفاً زمانی برای سرگرمی نیست؛ فرصتی است که می‌تواند در رشد فردی، شکل‌گیری هویت، یادگیری مهارت‌های اجتماعی، گسترش ارتباطات و حفظ سلامت روان افراد نقش داشته باشد. این مسئله برای دختران جوان، به‌ویژه در بازه سنی 15 تا 25 سال که دوره شکل‌گیری هویت، استقلال و انتخاب‌های شخصی آنان است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
از همین رو، این پرسش مطرح است که شهر و جامعه تا چه اندازه خود را برای تأمین اوقات فراغتی مفید و متناسب با نیازهای دختران جوان آماده کرده‌اند؛ از تنوع برنامه‌ها و امکانات شهری گرفته تا هزینه، دسترسی، حمل‌ونقل و امنیت. در شرایطی که فضای مجازی بخش قابل‌توجهی از اوقات فراغت جوانان را به خود اختصاص داده است، بررسی اینکه دختران جوان در دنیای واقعی چه فرصت‌هایی برای یادگیری، تجربه، ارتباط و رشد دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
در همین راستا، با دو دختر جوان درباره تجربه و انتخاب‌هایشان در اوقات فراغت و در ادامه، با یک کارشناس درباره وضعیت و چالش‌های اوقات فراغت دختران جوان به گفت‌وگو پرداخته‌ایم.
** وقت آزادی که به گوشی ختم شده
فهیمه موسعلی دختری 25 ساله و در آستانه ورود به دنیای معلمی درباره نحوه گذراندن اوقات فراغتش اینگونه توضیح داد: بخش زیادی از وقت آزادم با گوشی می‌گذرد، هرچند علاقه دارم در کلاس‌ها، دوره‌ها و فعالیت‌های مختلف شرکت کنم.
او با اشاره به هزینه بالای برخی گزینه‌های تفریحی و آموزشی گفت: کافه رفتن و شرکت در کلاس‌ها هزینه زیادی دارد و همین مسئله باعث شده انتخاب‌هایم محدود باشد.
موسعلی هزینه استفاده از باشگاه و کلاس‌ها را نیز یکی از مهم‌ترین موانع دانست و ادامه داد: علاوه بر هزینه خود کلاس، گاهی تجهیزات مورد نیاز نیز هزینه قابل‌توجهی دارد.
از نگاه او، پارک‌ها تقریباً تنها فضاهایی هستند که می‌توان بدون الزام به خرید یا پرداخت هزینه در آن‌ها حضور داشت، اما این فضاها نیز پاسخگوی همه نیازهای اوقات فراغت نیستند.
او معتقد است: در شهر فضای اختصاصی و متنوعی که دختران جوان بتوانند بدون هزینه یا با هزینه اندک در آن دورهم باشند، مطالعه کنند یا فعالیت اجتماعی داشته باشند، محدود است و حتی کتابخانه نیز بیشتر محل مطالعه است تا فضایی برای گذراندن متنوع اوقات فراغت.
موسعلی افزود: برنامه‌ها و ورکشاپ‌های فرهنگی و آموزشی تا حدودی با علایق جوانان هماهنگ هستند، اما هزینه همچنان مانع اصلی است و می‌توان با در نظر گرفتن شیوه‌های پرداخت متنوع‌تر، امکان حضور افراد بیشتری را در این برنامه‌ها فراهم کرد.
** اهمیت هزینه و مسیر
فاطمه صنعتی مروت، دانش‌آموز سال دوازدهم رشته انسانی از تجربه‌اش در گذراندن اوقات فراغت بیان‌کرد: با گوشی کار می‌کنم یا از فایل‌های آموزشی کلاس خط استفاده می‌کنم و برای یادگیری هنرهای مختلف نیز بیشتر سراغ بسته‌های مجازی رفته‌ام.
وی گفت: پیش‌تر در کلاس عکاسی شرکت کردم و آن را متناسب با علایق و شرایط خود می‌دانستم، اما این کلاس به پایان رسیده است.
او باشگاه رفتن را نیز بخشی از اوقات فراغت به معنای دقیق کلمه نمی‌داند، چراکه برنامه مشخص و روزانه است و امکان استفاده از آن در هر زمان آزاد وجود ندارد.
این دانش‌آموز، هزینه و حمل‌ونقل را دو مانع اصلی در استفاده از کلاس‌ها و فعالیت‌های حضوری عنوان کرد و ادامه داد: از آنجا که رانندگی نمی‌کنم، برای رفت‌وآمد به خانواده وابسته‌ام؛ در حالی که خانواده نیز همیشه امکان جابه‌جایی‌ام را ندارند. از سوی دیگر، اگر کلاسی یا فعالیتی در مرکز شهر برگزار شود، استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی و تاکسی اینترنتی هزینه‌بر است و اگر در محله‌های مسکونی برگزار شود، مسئله امنیت مسیر و محل اهمیت پیدا می‌کند.
صناعتی مروت همچنین معتقد است: فضاهای عمومی رایگان و برنامه‌های مستمر و متنوع برای دختران جوان محدود است و کاهش هزینه‌ها می‌تواند دسترسی دختران به امکانات اوقات فراغت را افزایش دهد.
این روایت‌ها نشان می‌دهد که مسئله اوقات فراغت دختران جوان را نمی‌توان تنها به انتخاب شخصی یا علاقه و بی‌علاقگی آن‌ها نسبت داد؛ هزینه، دسترسی، حمل‌ونقل، امنیت، تنوع برنامه‌ها و کمبود فضاهای عمومی و غیرتجاری، همگی می‌توانند دامنه انتخاب‌های آنان را تحت تأثیر قرار دهند.
**اوقات فراغت، بستر شکل‌گیری هویت و توسعه سرمایه روانی است
در ادامه روان‌شناس اجتماعی با تأکید بر اینکه اوقات فراغت دختران جوان را نمی‌توان صرفاً زمان بیکاری یا پرکردن ساعت‌های خالی دانست، اظهار کرد: اوقات فراغت در روان‌شناسی، بستر اصلی شکل‌گیری هویت، توسعه سرمایه روانی، یادگیری، تعاملات گروهی و تخلیه هیجانی در دوران گذار نوجوانی است و به عبارت ساده‌تر، محرومیت در این حوزه می‌تواند مستقیماً به کاهش تاب‌آوری منجر شود؛ کاهش تاب‌آوری نیز هم در حوزه روانی و هم در زمینه نشاط اجتماعی پیامدهایی به‌دنبال دارد.
دکتر علیرضا شریفی‌یزدی، افزود: برای ترسیم وضعیت موجود و چالش‌های اصلی، نخست باید ببینیم در چه شرایطی قرار داریم و سپس درباره راهکارها صحبت کنیم.
** انتقال اوقات فراغت از فضای عمومی به اتاق و گوشی
وی با اشاره به تغییر الگوهای فراغتی دختران، اظهار کرد: متأسفانه در گام نخست باید گفت که این الگو به سمت خانگی و مجازی شدن تغییر مسیر داده؛ وضعیتی که ما را با نوعی اوقات فراغت فردی و محصور مواجه کرده است.
وی در ادامه افزود: بخش عمده‌ای از اوقات فراغت دختران از فضاهای عمومی و فیزیکی، نظیر بوستان‌ها، ورزشگاه‌ها و مراکز مهارتی، به کنج اتاق و صفحه گوشی‌های هوشمند انتقال یافته است.
این روان‌شناس اجتماعی تصریح کرد: این روند پیامدهای ناگواری به همراه دارد؛ به‌گونه‌ای که شیوعِ آنچه من «فراغت انفعالی دیجیتال» می‌نامم، بسترساز مقایسه‌های مداوم اجتماعی، احساس تنهایی مزمن، تحریف تصویر ذهنی از بدن و افزایش اضطراب فراگیر در دختران شده است.
** محدودیت دسترسی به فضاهای امن و کم‌هزینه
شریفی‌یزدی با اشاره به دومین چالش موجود گفت: مسئله دیگر، نابرابری جنسیتی و فضایی در دسترسی به زیرساخت‌هاست. دختران در مقایسه با پسران، گزینه‌های به‌مراتب محدودتری برای تحرک بدنی و تفریحات جمعی در محیط‌های شهری و روستایی دارند؛ به‌ویژه زمانی که صحبت از فضاهای امن و بدون هزینه یا کم‌هزینه باشد.
وی افزود: محدودیت‌های نظارتی و موانع فرهنگی نیز در این زمینه مطرح است؛ فشار هنجاری، احساس ناامنی در معابر و مکان‌های عمومی و دشواری بهره‌مندی آزادانه و بدون اضطراب از فضاهای شهری، همگی این مشکل را تشدید می‌کنند.
** اوقات فراغت پولی و تشدید شکاف طبقاتی
این استاد دانشگاه سومین چالش را غلبه تفریح مصرف‌محور و شکاف طبقاتی دانست و گفت: انتقال تفریحات به کافه‌ها، مراکز تجاری خاص و دوره‌های خصوصی، اوقات فراغت را پولی کرده، در چنین شرایطی، دختران طبقات متوسط و فرودست جامعه و همچنین دختران ساکن مناطق حاشیه‌ای، معمولاً بیشتر به حاشیه رانده می‌شوند و انزوای بیشتری را تجربه می‌کنند.
شریفی‌یزدی با اشاره به پیامدهای این شرایط اظهار کرد: وضعیت موجود، هم پیامدهای روان‌شناختی و هم پیامدهای اجتماعی دارد. یکی از آن‌ها انباشت هیجانات منفی و فقر نشاط پایدار است؛ به این معنا که انرژی تخلیه‌نشده زیستی و روانی می‌تواند به نشانه‌های اضطرابی، افسردگی یا رفتارهای واکنشی تبدیل شود. بسیاری از نتایج پژوهش‌ها در ایران نیز این موضوع را نشان می‌دهد.
وی در ادامه به تأثیر محدودشدن فرصت‌های فراغتی بر هویت‌یابی اشاره کرد و گفت: کاهش فرصت‌های یادگیری تجربی در محیط واقعی و وابستگی شدید به بازخوردهای اعتباری فضای مجازی، زمینه‌ای ایجاد کرده که افراد هویت خود را بر اساس مؤلفه‌هایی مانند تعداد کامنت‌ها، دنبال‌کنندگان و پسندهای شبکه‌های اجتماعی شکل دهند.
این روان‌شناس اجتماعی افزود: این مسئله نوعی هویت‌یابی کاذب ایجاد می‌کند؛ زیرا فرصت گذراندن اوقات فراغت مناسب در مکان‌های واقعی، مانند بوستان‌ها و فضاهای مشابه، کمتر شده است.
شریفی‌یزدی یکی دیگر از این پیامدها را گسست نسلی و تعارض بین والد و فرزند دانست و اظهار کرد: تقابل بر سر نحوه گذراندن وقت، استفاده از فضای مجازی و حتی پوشش، زمانی تشدید می‌شود که گزینه مشترک و مورد توافقی میان والدین و فرزند وجود نداشته باشد. نبود چنین گزینه‌ای می‌تواند به افزایش تعارض میان نسلی و دورشدن دو نسل از یکدیگر منجر شود.
** ضرورت وجود فضاهای عمومی دخترانه و خانواده‌محور
وی درباره راهکارهای سیاستی برای بهبود وضعیت اوقات فراغت دختران گفت: این موضوع چند سطح دارد. سطح نخست، سیاست‌گذاری شهری و مسئولیت نهادهای عمومی است. مراکزی مانند شهرداری‌ها، فرمانداری‌ها و سایر دستگاه‌های مسئول باید در زمینه طراحی و بازآفرینی فضاهای عمومی دخترانه و دوستدار خانواده نقش ایفا کنند.
وی ادامه داد: یکی دیگر از راهکارها، توسعه پارک‌های تخصصی و مجموعه‌های چندمنظوره ورزشی و فرهنگی، ایمن و باکیفیت است که هزینه سنگینی برای استفاده‌کنندگان نداشته باشد. در برخی نقاط کلان‌شهرها نیز تجربه‌هایی در این زمینه وجود دارد.
این استاد دانشگاه بر ضرورت تغییر نگاه به امنیت فضاهای شهری تأکید کرد و گفت: باید از نگاه صرفاً امنیتی به پارک‌ها و فضاهای شهری فاصله بگیریم و به سمت رویکرد ایمن‌سازی مشارکتی و تأمین روشنایی مناسب حرکت کنیم.
** یارانه و تسهیلات برای اوقات فراغت دختران
شریفی‌یزدی یکی دیگر از راهکارها را یارانه‌ای‌کردن بخشی از خدمات اوقات فراغت دانست و گفت: می‌توان تسهیلاتی مانند کارت فراغت ورزش دختران ارائه کرد و با استفاده از بن‌های تخفیف‌یافته، امکان بهره‌مندی از امکانات ورزشی، دوره‌های هنری و سایر فعالیت‌هایی را که می‌تواند اوقات فراغت واقعی و متناسب با شرایط نوجوانان و دختران جوان ایجاد کند، افزایش داد. این مسئله به‌ویژه برای دخترانی که توان مالی خانواده آن‌ها محدود است، اهمیت بیشتری دارد.
** استفاده از ظرفیت مدارس و دانشگاه‌ها
وی با اشاره به ظرفیت‌های موجود در شهرها اظهار کرد: یکی دیگر از راهکارها، استفاده از ظرفیت مدارس و دانشگاه‌ها در نوبت‌های غیرفعال است. متأسفانه این نکته بسیار مهم است که ما مراکز بزرگی مانند مدارس و دانشگاه‌ها در اختیار داریم که در روزهای تعطیل یا ساعات غیرفعال، عملاً بسته هستند.
این روان‌شناس اجتماعی ادامه داد: می‌توان از این ظرفیت‌ها استفاده کرد؛ برای مثال، حیاط و سالن ورزشی یک مدرسه را در ساعات مشخص باز کرد تا دختران همان محله بتوانند با نظارت مربی از آن استفاده کنند.
** نقش رسانه‌ها و نهادهای مدنی در تغییر الگوی اوقات فراغت
شریفی‌یزدی سطح دوم راهکارها را متوجه رسانه‌ها و نهادهای مدنی دانست و گفت: این بخش بیشتر به فرهنگ‌سازی مربوط می‌شود؛ ازجمله ترویج الگوهای غنی‌تر اوقات فراغت و تشویق جوانان به فعالیت‌های داوطلبانه، انجمن‌های محیط‌زیستی، کتاب‌خوانی گروهی و فعالیت‌های خیریه که می‌تواند احساس کارآمدی و معنای زندگی را افزایش دهد.
وی افزود: موضوع دیگر، حساسیت‌زدایی از حضور دختران در ورزش و فعالیت‌های فضای باز است. متأسفانه برخی خانواده‌ها نگاه بسیار بسته‌ای به این مسئله دارند و لازم است تصویر قالبی جامعه از دختر تغییر کند؛ به جای اینکه به دختری که پویا و ورزشکار است، برچسب اجتماعی زده شود، باید امکان حضور و فعالیت اجتماعی سالم او فراهم شود.
این استاد دانشگاه سطح سوم را خانواده و شبکه حمایتی دانست و اظهار کرد: در سطح بالینی و ارتباطی، گذار از کنترل‌گری محض به مذاکره و تجربه همراه با خود دختران می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد.
شریفی‌یزدی ادامه داد: والدین باید بتوانند علایق نسل جدید را بپذیرند و فضای گفت‌وگو را فراهم کنند تا زمینه انجام تفریحات مشترک نیز ایجاد شود؛ برای مثال، سفرهای کوتاه، فعالیت‌های ورزشی خانوادگی و برنامه‌های مشابه می‌تواند در این زمینه مؤثر باشد.
وی آموزش سواد مصرف رسانه و بهداشت دیجیتال را نیز ضروری دانست و گفت: باید به نوجوان کمک کنیم مرز میان فراغت سازنده و حضور بی‌هدف در شبکه‌های اجتماعی را تشخیص دهد و بتواند این مرزبندی را رعایت کند.
** فضای مجازی جایگزین بخشی از اوقات فراغت شهری شده
وی در پاسخ به این ‌پرسش که آیا فضای مجازی به جایگزین اوقات فراغت شهری تبدیل شده است؟ گفت: تمام مطالعات این موضوع را نشان می‌دهد و دلیل آن این است که فضای مجازی ارزان، در دسترس و برای دختران همراه با برچسب اجتماعی نیست و در گوشه اتاق آن‌ها، ظاهراً مورد پسند خانواده نیز قرار دارد.
این استاد دانشگاه افزود: گاهی صحبت از هشت تا 12 ساعت حضور در فضای مجازی در شبانه‌روز است. این مسئله باعث شده دختران ما بخش زیادی از زمان خود را در یک فضای تخیلی سپری کنند؛ زیرا شبکه‌های اجتماعی و به‌طور کلی نرم‌افزارها، فضایی دروغین و کاذب اما بسیار جذاب ایجاد می‌کنند و باعث می‌شوند افراد دائماً در حال مقایسه باشند.
شریفی‌یزدی ادامه داد: در چنین مقایسه‌ای، فرد معمولاً احساس می‌کند خودش بازنده و دیگران برنده‌اند؛ تصور می‌کند از دیگران عقب افتاده، در حالی که دیگران با سرعت در حال پیشرفت هستند و او در جای خود مانده است. آمار و مطالعات نیز این موضوع را نشان می‌دهد.
** حمایت از دخترانی که توان پرداخت هزینه کلاس و تفریح را ندارند
در ادامه، وی در توضیح راهکارهایی درباره شرایط دخترانی که کلاس یا تفریح مورد علاقه خود را پیدا کرده‌اند، اما هزینه آن با توان مالی خانواده‌شان همخوانی ندارد گفت: واقعیت این است که در همه جای دنیا اختلاف طبقاتی وجود دارد و معمولاً دستگاه‌های ذی‌ربط وظیفه دارند بخشی از گذران اوقات فراغت جوانان را یارانه‌ای کنند.
شریفی‌یزدی گفت: دستگاه‌هایی مانند وزارت فرهنگ و ارشاد، شهرداری‌ها، سازمان تربیت بدنی و وزارت ورزش و سایر نهادهای مرتبط می‌توانند در این زمینه وارد شوند. همانطور که ذکر شد می‌توان کارت فراغت در نظر گرفت.
وی ادامه داد: این نوجوانان و جوانان یا در مدرسه هستند، یا در دانشگاه تحصیل می‌کنند و یا اطلاعات و آمار آن‌ها در اختیار دستگاه‌های مربوط قرار دارد. در مناطق محروم نیز می‌توان این خدمات را به‌صورت یارانه‌ای در اختیار آنان قرار داد.
این روان‌شناس اجتماعی تأکید کرد: دستگاه‌های ذی‌ربط باید با ارزان‌کردن خدمات و حتی در برخی موارد رایگان‌کردن آن‌ها، زمینه حضور اقتصادی جوانان در فعالیت‌های فراغتی را فراهم کنند. جنبه فرهنگی این مسئله نیز به فرهنگ‌سازی و وظایفی که برای رسانه‌ها و سایر نهادها مطرح شد، بازمی‌گردد.
شریفی‌یزدی گفت: در هر منطقه نیز نهادهایی مانند شورای شهر، شورای روستا، سرای محله و فرهنگسرا وجود دارند که می‌توانند از کمک‌های مردمی بهره بگیرند تا بتوانند اوقات فراغت را در ابعاد مختلف برای دختران ارزان‌تر و قابل‌دسترس‌تر کنند.
* گاهی شهر انتخاب‌های دختران را محدود می‌کند
آنچه از این بررسی به‌دست می‌آید، این است که حضور پررنگ گوشی و فضای مجازی در اوقات فراغت دختران جوان را نمی‌توان صرفاً یک انتخاب فردی دانست؛ به‌ویژه زمانی که گزینه‌های متنوع و در دسترس دیگری پیش روی آنان وجود نداشته باشد. در واقع، امکان انتخاب از صرف وجود امکانات مهم‌تر است. این امکانات زمانی می‌توانند مؤثر باشند که از نظر هزینه، دسترسی، زمان و تنوع، با شرایط و نیازهای دختران جوان تناسب داشته باشند.
استفاده از فضای مجازی و گوشی به خودی خود مسئله‌ای منفی نیست، اما اگر به‌تنهایی یا اصلی‌ترین گزینه برای گذران اوقات فراغت تبدیل شود، در شرایطی که اوقات فراغت نقش مهمی در رشد فردی و اجتماعی جوانان دارد، باید چرایی محدود بودن انتخاب‌های دیگر برسی شود.
از این منظر، شهر و نهادهای متولی اوقات فراغت نیازمند توجه به فرصت‌های مستمر، متنوع، در دسترس و با هزینه معقول هستند؛ فرصت‌هایی که بر اساس نیاز و موانع واقعی دختران جوان طراحی شوند. در نهایت، مسئله فقط این نیست که دختران جوان اوقات فراغت خود را چگونه انتخاب می‌کنند؛ پرسش این است که شهر و امکانات آن، چه انتخاب‌هایی را پیش روی آنان قرار می‌دهد؟