سپهرغرب، گروه سلامت - عباس سریشی: متداول شدن قلیان بین سنین پایین جامعه را باید مصداق بارزی از جنگ نرم عنوان کرد و آن را تهدیدی جدی برای مبانی اعتقادی و دینی جوانان برشمرد.

در مورد منشأ پیدایش قلیان، حدس‌های مختلفی زده می‌شود؛ بعضی گفته‌اند سرخ‌پوستان داکوتای جنوبی برای نخستین‌بار از روش عبور دادن دود از میان آب استفاده کرده‌اند. البته ایرانی‌ها، هندی‌ها، مصری‌ها و اهالی ترکیه هم به‌نوبه خود هرکدام متهم‌اند که آن‌ها نخستین‌بار این روش استعمال دخانیات را آموزش و اشاعه داده‌اند.

بر این اساس تاریخ واقعی ورود تنباکو به ایران را هم نمی‌توان تعیین کرد. اما بی‌شک توتون و تنباکو همراه با دست‌اندازی پرتقالی‌ها به خلیج فارس به ایران وارد شده؛ بنابراین می‌توان گفت که به احتمال زیاد پس از ورود پرتقالی‌ها به خلیج فارس بود که قلیان کشیدن در ایران رواج یافت.

البته بعدها این وسیله آن‌قدر در بین مردم رایج شد که براساس شرحی که تاورنیه و شاردن از قلیان داده‌اند، ایرانیان چنان به مصرف تنباکو عادت کردند که محال بود بتوانند از آن صرف نظر کنند؛ درواقع نخستین چیزی که بر سر سفره می‌آورند، قلیان بود و قهوه که عیش خود را با آن شروع می‌کردند. حتی در ماه رمضان هم ابتدا چیزی که برای افطار حاضر می‌کنند، قلیان است و بعضی‌ها خود اقرار دارند که استعمال این میزان از دود برای آن‌ها مضر بوده، اما می‌گویند چه کنیم که عادت شده است.

شاردن در سفرنامه خود می‌نویسد که شاه‌عباس چون خودش از چپق و قلیان متنفر بود، بسیار کوشید تا از استعمال قلیان در بین مردم جلوگیری کند و برای این کار روزی در مجلسی رسمی‌ دستور داد که به‌جای تنباکو، قلیان میهمانان را با پِهن چاق کنند؛ البته شاه صفی جانشین شاه‌عباس بزرگ هم درصدد مبارزه علیه کشیدن قلیان بود، بنابراین اقدام به بستن مالیات بر توتون و تنباکو کرد. بااین‌حال فقط با فتوای تحریم استعمال توتون و تنباکو توسط عُلما بود که برای مدتی جامعه از شر این دود خلاص شد، اما این حرکت نیز چاره کار نشد و بعدها مردم بازهم به کشیدن قلیان ادامه دادند.

در اینجا لازم است یادآور شویم که ایرانیان هنگام سواری و مسافرت نیز از این کار فارغ نبودند و رنج سفر را با کشیدن قلیان بر خود آسان می‌کردند. معمولاً وقتی یکی از بزرگان به سفر می‌رفت، همراه با سایر خدمه او، خدمتگزار مخصوصی نیز بساط قلیان وی را با اسب حمل می‌کرد؛ البته بسته به شأن و جایگاه افراد و طبقه اجتماعی ایشان، نوع قلیان‌ها نیز فرق می‌کرد. گاهی کلیه اجزای قلیان را از طلا و یا نقره می‌ساختند و آن را دانه‌نشان و نقاشی می‌کردند. البته تعداد قلیان‌هایی که از جنس فلز ساخته می‌شد، کمتر بود و بیشتر قطعات قلیان را از چوب و سفال می‌ساختند که مورد استفاده عوام بود.

همچنین گسترش استعمال قلیان، ناخواسته کشت توتون و تنباکو را هم در ایران گسترش داد و این روند از دوران قاجاریه تا اوایل دهه 70 در ایران ادامه داشت. واقع امر این است که به هر تقدیر (خوب یا بد) استعمال قلیان بخشی از فرهنگ عامه بود و هست، به‌طوری که در میهمانی‌ها و جشن‌ها‌، بخشی از پذیرایی مجلس به ارائه قلیان اختصاص می‌یافت و اصطلاحاً ملات اصلی کار محسوب می‌شد.

البته از میانه دهه 70 کم‌کم قلیان از میان رسوم خانواده‌های ایرانی برچیده شد و دیگر هواداران سابق را نداشت. اما از میانه دهه 80 دوباره پای قلیان با تنباکوهای معسل و میوه‌ای عربی به خانه‌ها و قهوه‌خانه‌های ایران باز شد؛ برخی معتقدند چون تنباکوهای معسل به‌دلیل ترکیبات شیمیایی، دود سفید زیادی تولید می‌کند و اندکی سبک‌تر از تنباکوهای سنتی است، در کوتاه‌مدت هواداران بیشتری در میان مردم و به‌ویژه نسل جوان پیدا کرده، تا جایی که با وجود تبعات جسمی و روحی، اما استعمال قلیان امروزه جزء فراگیرترین و مهم‌ترین تفریحات نسل جوان در کشور ما شده است.

      دود سفید و بلای سیاه

متأسفانه امروزه داستان مصرف دخانیات و به‌خصوص قلیان آن‌قدر در جامعه ما گسترش یافته که نه‌فقط خانواده‌ها، بلکه جامعه پزشکی و جامعه‌شناسان هم از رشد آن به‌ویژه در میان جوانان و خانم‌ها نگران‌اند و آن را خطری برای سلامتی نسل آینده عنوان کرده و معتقدند با وجود اینکه علایم بالینی‌ مصرف قلیان دیر ظهور می‌کند، اما مضرراتش نه‌فقط از سیگار به‌مراتب بیشتر است، بلکه زمینه اعتیاد را فراهم می‌کند.

در این خصوص کارشناسان سلامت معتقدند که متأسفانه یک‌سری باورهای نادرست و غلط درباره کشیدن قلیان وجود دارد که باعث افزایش مصرف آن شده، برای مثال این باور که چون تنباکوی قلیان از طریق آب فیلتر می‌شود، کلیه مواد مضر آن تصفیه است و یا اینکه استنشاق دود قلیان ریه‌ها را نمی‌سوزاند، به همین دلیل مُضر نبوده و نهایتاً کشیدن قلیان به اندازه کشیدن سیگار اعتیادآور نیست، زیرا نیکوتین در خود ندارد!

      اما واقعیت چیست؟

حقیقت این است که براساس تحقیقات و نتایج بررسی‌های صورت‌گرفته توسط کارشناسان، عیناً به اثبات رسیده است که مصرف قلیان تأثیرات مضری بر دو عضو حیاتی بدن یعنی ریه‌ها و قلب دارد. درعین‌حال سرطان ریه، سرطان مری، بیماری انسدادی ریوی مزمن، آمفیزم، پایین بودن وزن هنگام تولد نوزاد، افزایش حملات آسم، ذات‌الریه و غیره هم از خطرات مربوط به کشیدن قلیان هستند.

دود تنباکو حتی بعد از اینکه از آب رد می‌شود، هنوز حاوی سطح بالایی از ترکیبات سمی مثل مونوکسیدکربن، فلزات سنگین و مواد شیمیایی سرطان‌زا است؛ درعین‌حال تحقیقات دیگر نشان داده که پس از 45 دقیقه استفاده از دود قلیان، مونوکسید کربن، نیکوتین پلاسما و ضربان قلب به‌شدت بالا می‌رود.

همچنین استفاده از قلیان در کنار سرطان ریه با افزایش احتمال ابتلا به سرطان دهان و مثانه نیز همراه است، کشیدن قلیان خطر ابتلا به سل ریوی را افزایش می‌دهد و بدتر اینکه کودکان در مقابل تأثیرات مضر قلیان آسیب‌پذیرتر از بقیه هستند؛ زیرا اگر در محلی باشند که در آن قلیان کشیده می‌شود، احتمال ایجاد عفونت‌های ریوی، آسم و سندرم مرگ ناگهانی کودک در آن‌ها افزایش می‌یابد.

از منظر این کارشناسان سلامت افرادی که قلیان می‌کشند باید از این واقعیت مطلع باشند که دود قلیان چون از آب رد شده و مرطوب است، مدت‌زمان بیشتری در ریه‌ها می‌ماند. برخی میکروب‌ها و عمدتاً باکتری‌هایی که موجب سل می‌شوند، در لوله قلیان وجود دارند؛ همچنین میزان دی‌اکسیدکربن که از طریق قلیان استنشاق می‌شود، در مقایسه با سیگار بسیار بالاتر است.

البته موضوع به اینجا ختم نمی‌شود، بلکه فرد یا افرادی که کنار قلیانی‌ها می‌نشینند و خود قلیان نمی‌کشند، در معرض خطر بیشتری خواهند بود؛ چراکه دود دست دوم تولیدشده از قلیان، مخلوطی از تنباکو و دود مواد سوختنی است و بنابراین خطر جدی‌تری برای افراد غیر قلیانی محسوب می‌شود. وعده یک‌ساعته قلیان باعث استنشاق دودی معادل 100 تا 200 نخ سیگار است.

بسیاری از مجامع و سازمان‌های بین‌المللی استعمال دخانیات و قلیان را مهم‌ترین عامل قابل پیشگیری مرگ‌های زودرس در جهان دانسته‌اند، برخی پزشکان نسبت به عوارض ناشی از مصرف سیگار و قلیان در سلامت باروری زنان هشدار می‌دهند؛ به گفته پزشکان متخصص زنان و نازایی استعمال این مواد دخانی در بسیاری مواقع آسیب جدی و غیر قابل برگشتی به تخمدان و ذخیره تخمدانی می‌زند و موجب ناباروری می‌شود.

کارشناسان بر این نکته تصریح دارند که چون شخص مصرف‌کننده قلیان زودتر به حالت لذت حاصل از احساس شادی می‌رسد، به همین دلیل شروع استعمال دخانیات بیشتر از قلیان است؛ خانواده‌ها باید بدانند سفره‌ای که به‌نام قلیان در دورهمی‌ها پَهن می‌کنند، زهر و سم واقعی است. زیرا مواد شیمیایی که در ساخت تنباکوهای قلیان مورد استفاده قرار می‌گیرند، عموماً دارای فلزات سنگینی هستند که می‌توانند عامل بروز بیماری‌های کبدی و یا کلیوی در فرد مصرف‌کننده باشند.

نکته مهم این است که مصرف قلیان‌های میوه‌ای و معسل فوراً میزان اکسیژن خون را کاهش می‌دهند و سرگیجه‌ای خفیف در مصرف‌کننده ایجاد می‌کنند. همین موضوع در کنار تولید دود زیاد، هرروز بر تعداد هواداران این نوع تنباکو افزوده است.

      آسیبی رو به بحران

حالا اما همه کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه‌های سلامت، اجتماعی، فرهنگی، انتظامی و قضائی متفق‌القول هستند که اپیدمی مصرف قلیان در میان جوانان کشور به حدی بحرانی شده که باید سیاست‌های هماهنگ و جدی‌تری برای مقابله با آن تدوین شود؛ گو اینکه برخی برآوردها نشان می‌دهد که هم‌اکنون استعمال قلیان در کشور ما دو برابر سیگار است و سن مصرف قلیان هم به 13 سال کاهش یافته، این بدان معناست که حالا دیگر قلیان به‌صورت خانوادگی مصرف می‌شود و به‌راحتی فرزندان در کنار پدران و مادران این ماده خطرناک و سمی را دود می‌کنند و این یعنی ورود به مرز بحران!

صاحب‌نظران معتقدند که چند دلیل عمده باعث افزایش استعمال قلیان می‌شود؛ نخست دسترسی به قلیان (چه حاضری و سِروشده و چه آلات و ادوات آن) در کشورمان راحت است و درعین‌حال به‌آسانی نیز خریدوفروش می‌شود، یعنی شما در عرض کمتر از 15 دقیقه می‌توانید به آن دسترسی داشته باشید. گو اینکه هزینه قلیان کشیدن از سینما و استخر رفتن نیز کمتر است، همچنین با وجود ممنوعیت ورود نوجوانان و بانوان به مکان‌های عرضه‌کننده قلیان، اما در بیشتر موارد این قوانین هیچ‌گاه رعایت نمی‌شود.

دلیل دوم اینکه عده‌ای هنوز تصور می‌کنند قلیان در مقایسه با موارد دیگر مانند سیگار و مشروب، ضرر کمتری دارد؛ بنابراین مصرف آن را عادی جلوه می‌دهند.

در این خصوص کارشناسان انتظامی نیز تصریح می‌کنند که دخانیات دروازه ورود 85 درصد معتادان به عرصه مواد مخدر بوده و تولیدکنندگان مواد مخدر از فُرم قابل پذیرش فرهنگی جدیدی که در کشورمان برای قلیان به‌وجود آمده است، استفاده کرده و برای عرضه مواد مخدر جدید از شکل و شمایل قلیان بهره می‌گیرند. در این خصوص برخی کارشناسان فرهنگی نیز تصریح می‌کنند که حتی متداول شدن قلیان بین سنین پایین جامعه را باید مصداق بارزی از جنگ نرم عنوان کرده و آن را تهدیدی جدی برای مبانی اعتقادی و دینی جوانان برشمرد.

موضوع این است که میزان بالای مصرف قلیان در کشور ما دیگر درحال تبدیل شدن به یک سونامی است و متأسفانه کسی که طعم مصرف قلیان را چشیده باشد، با امکان 80 درصد مصرف آن را ادامه می‌دهد و اصطلاحاً مشتری می‌شود؛ درواقع قلیان کشیدن تکمیل‌کننده عیش است و گیرایی خوبی دارد. درعین‌حال فشار دوستان نیز در این زمینه تأثیرات غیر قابل انکاری دارد، درواقع قلیان و سیگار همان مسیر اعتیاد است، اما نه افراد و نه حتی خانواده‌ها ظاهراً هیچ توجهی به این واقعیات ندارند.

کارشناسان بر این عقیده‌اند که یکی دیگر از مهم‌ترین دلیل شیوع قلیان خاصیت اعتیادآوری و وابسته کردن فرد به آن است، چه اینکه تحقیقات نشان داده شیشه یکی از پُرقدرت‌ترین اعتیادآورهای جهان بوده و از هر 100 نفر که بار نخست آن را مصرف می‌کنند، 42 نفر بار دوم استفاده می‌کنند؛ اما در قلیان این رقم برای بار دوم 84 نفر است!

در وجه دیگر نیز باید به فقدان قوانین مشخص و یا برخوردهای سلیقه‌ای و دوره‌ای با این موضوع اشاره کرد؛ بدین معنا که درباره قلیان به‌تنهایی و به‌صورت ویژه چیزی در قوانین دیده نمی‌شود و عمده قوانین موجود هم صرفاً به دخانیات، اعم از توتون و تنباکو و مشتقات آن و یا ممنوعیت مصرف دخانیات در اماکن و وسایل نقلیه عمومی اختصاص دارد. درحالی ‌که این سؤال مطرح است، آیا بوستان‌ها، تفرجگاه‌ها و قهوه‌خانه‌ها که امروز مهم‌ترین اماکن عرضه و مصرف قلیان هستند، جزء اماکن عمومی محسوب نمی‌شوند تا علاوه‌بر دخانیات، مصرف قلیان هم در آن‌ها ممنوع شود؟

درواقع به‌دلیل وجود همین قوانین خُرد و غیر الزام‌آور، همچنان عرضه قلیان در قهوه‌خانه‌‌ها و سفره‌خانه‌های سنتی، پارک‌ها و مغازه‌ها و غیره ادامه داشته و ظاهراً نیز هیچ‌کس یارای مقابله با آن را ندارد.

      قلیان‌کشان همدانی

حالا چه عده‌ای خوششان بیاید یا نه، اما باید قبول کنیم که مردم همدان هم در این سال‌ها خوب با قلیان جفت‌وجور شده‌اند و حتی برای برخی چاق کردن قلیان از نان شب هم واجب‌تر شده؛ البته باورش هم سخت بوده، اما حقیقت این است که برابر اعلام رسمی نهادها و مسئولان، همدان رتبه سوم مصرف دخانیات را دارد که البته این موضوع شامل حال قلیان هم می‌شود. گو اینکه برابر اعلام از نیمه دوم سال 97 و ابتدای امسال تقاضا برای کسب مجوز عمده‌فروشی استانی دخانیات اعم از سیگار، توتون و تنباکو هم زیادتر شده است.

شاید نقطه تاریک و تأمل‌برانگیز این موضوع هم آن است که براساس مصوبه شورای رقابت، هر دستگاهی بخواهد در مسیر اعطای مجوز به عمده‌فروشی و خُرده‌فروشی‌ها سنگ‌اندازی کند، مورد بازخواست قرار می‌گیرد و حتی بسیاری از نمایندگان و مدیران پشت این موضوع هستند؛ یعنی قوانین شورای رقابت با قانون جامع کنترل و مبارزه ملی با دخانیات تناقض اساسی دارد.

البته این موضوع را باید از آن جهت مورد واکاوی قرار داد که وقتی تقاضا بالا رود، لاجرم بازار عرضه هم رونق می‌گیرد و حتی طرفدار قانونی مانند مباحث اشتغال‌زایی یا غیر قانونی و زیرزمینی پیدا می‌کند و خودبه‌خود واحدهای عرضه‌کننده زیاد می‌شوند. برای درک این موضوع هم فقط کافی است تا سری به بازارهای همدان بزنید تا شاهد ده‌ها مغازه پُروپیمان و متنوع و صدالبته گران‌قیمت از قلیان و وسایل جانبی باشید که بدون هیچ‌گونه مشکل یا ممانعتی، آماده عرضه به پیر و جوان و زن و مرد هستند.

جدای آن طیف قلیانی‌ها که عادت دارند در منازل و روبه‌روی تلویزیون و در جمع گرم خانواده اقدام به کشیدن قلیان کنند، کم نیستند مراکزی که در هر گوشه از شهر برای خود بساطی مهیا کرده و به عرضه آن مشغول‌اند؛ از عباس‌آباد و گنجنامه بگیرید تا جاده حیدره، امام‌زاده کوه، شمس‌آباد و ورکانه.

خلاصه آنکه هر کجا می‌روید، این دود سفید هم با شماست و بهترین تفریح نوجوانان و جوانان (اعم از دختر یا پسر) شده که می‌خواهند اصطلاحاً دمی را خوش باشند و با پُک زدن‌های‌ حرفه‌ای و ساختن حلقه‌های دود، به بقیه بفهمانند در این کار هم الحمدالله صاحب تجربه و تبحر شده‌اند؛ حالا البته بگذریم از آن‌دست جماعتی هم که فارغ از همه این مراکز سِرو و عرضه به‌صورت مستقل و انفرادی همیشه یکدست قلیان در صندوق عقب ماشین خود دارند که تا هرجا توقف کردند، بساط دودودمشان را به راه بیندازند.

بسیاری بر این عقیده‌اند که وجه اشتراک همه افراد در آن است که دیگر قُبح موضوع برایشان بی‌معنا شده و بی‌توجه به دوروبَرشان و آدم‌های ریزودرشتی که به آن‌ها نگاه می‌کنند، دائماً درحال قُل‌قُل کردن هستند. واقع امر این است که هر ماده اعتیادآور یک دوره طلایی و یا ماه عسل دارد و وقتی فرد قلیان مصرف می‌کند و می‌بیند که دچار عارضه‌ای نشده و یا کسی به او خُرده نمی‌گیرد، طبیعی است که احساس کند یک تافته جدابافته بوده و می‌تواند هرکجا و هر کاری که دلش خواست، بُکند.

البته از مدت‌ها قبل کارهایی برای مقابله با این وضعیت انجام شده، اما متأسفانه به‌علت نامشخص بودن وظایف و مسئولیت‌ها، فقدان قوانین شفاف و یا بعضاً فقدان اراده‌ جمعی برای برخورد، در نیمه ‌راه رها شده و متولیان رسماً عقب‌نشینی خود را اعلام کرده‌اند که البته همین امر مهم‌ترین علت در شیوع دوباره و صدالبته بیشتر این آسیب محسوب می‌شود.

برخی کارشناسان معتقدند که با توجه به وضعیت بسیار نگران‌کننده مصرف قلیان در بین جوانان، هرچه در دسترس بودن دخانیات کمتر بوده و در معرض دید نباشد، شیوع آن کاهش می‌یابد؛ بنابراین نخستین قدم در این موضوع کاهش فروش و عرضه است که باید این موضوع را ابتدا به ساکن از مراکز عرضه و سِرو و به دنبال آن مراکز فروش قلیان و متعلقاتش شروع کرد، در این خصوص یک تجربه نه‌چندان خوشایند در پرونده این موضوع وجود داد که با بستن چایخانه‌ها و مراکز عرضه قلیان، مصرف آن در خانه‌ها و پارک‌ها افزایش می‌یابد.

کارشناسان با تأکید بر اینکه مظاهر قلیان نباید در جامعه باشد، تصریح می‌کنند که در بسیاری از کشورهای خارجی کارهایی که بد است را پذیرفته‌اند، اما مظاهر عینی و ملموس ندارد؛ به‌عنوان مثال درحالی ‌که مصرف الکل در آن کشورها آزاد است، اما فروشگاه الکل ندارند و یا در محیط عمومی نمی‌توان الکل مصرف کرد. بنابراین در کشور ما هم برای نخستین قدم باید همین روند درخصوص برخورد با قلیان اجرایی شود.

درعین‌حال خروج از این بحران نیازمند یک حرکت و تصمیم بالادستی دیگر نیز هست، بدین معنا که ظاهراً سود حاصل از مواد دخانی به‌قدری بالاست که دولت‌ها راضی به ترک حمایت از این صنعت نمی‌شوند؛ درواقع مراکز فروش دخانیات مجوز خود را از سوی صنفی که مربوط به خودشان است، دریافت می‌کنند که خودبه‌خود مرکز بهداشت هیچ دخالتی در صدور و یا ممانعت در صدور مجوزها نخواهد داشت. درعین‌حال از سوی برخی مسئولان نیز این‌گونه عنوان می‌شود که شورای رقابت کشور، تمام‌قد در برابر منتقدان تأسیس مراکز فروش دخانیات ایستاده و طبق قانون با مدیران و مسئولانی که جلوی اعطای مجوز به افراد را می‌گیرند، از در مقابله و مواجهه برمی‌آید که همین امر خودبه‌خود باعث کُندی حرکت برخورد با مصرف قلیان در جامعه می‌شود.

عباس سریشی