سپهرغرب، گروه خبر: ساماندهی بافت‌های ناکارآمد شهری یکی از پروژه‌های سابقه‌دار در استان کرمانشاه است که علی‌رغم اجرای سیاست‌های متعدد، تاکنون محقق نشده و خطر تخریب ساکنان این بافت‌ها را تهدید می‌کند.

خانه‌های قدیمی بخشی از حافظه تاریخی یک شهر محسوب می‌شوند، اما با گذشت زمان رو به فرسودگی می‌روند؛ خطر تخریب نیز هر لحظه ساکنین بافت‌های فرسوده و ناکارآمد را تهدید می‌کند و اگر در جهت احیا و بازسازی آن‌ها اقدام نشود، ممکن است تبدیل به خرابه‌هایی با چهره‌ زننده شوند و همچنین جان شهروندان را به خطر اندازند.

ساماندهی بافت‌های فرسوده و ناکارآمد یکی از موضوعات با سابقه در کشور بوده و سیاست‌های زیادی نیز طی سالیان گذشته برای ساماندهی این بافت‌ها پیشنهاد و اتخاذ شده است؛ اما این سیاست‌ها مؤثر واقع نشده و هنوز هم در برخی نقاط ازجمله استان کرمانشاه شاهد وجود بافت‌هایی فرسوده و ناکارآمد هستیم که هر لحظه ممکن است تخریب و روی سر مردم آوار شوند.

پرداخت تسهیلات به ساکنان بافت‌های فرسوده ازجمله راهکارهایی است که برای ساماندهی این بافت‌ها پیشنهاد شده بود، اما به دلیل اینکه برخی از ساکنان بافت‌ها از شرایط مالی مناسبی برای بازپرداخت برخوردار نیستند، از گرفتن این تسهیلات امتناع می‌کنند.

     وجود 2232 هکتار بافت فرسوده در استان کرمانشاه

مدیرکل راه و شهرسازی استان کرمانشاه (قبلاً در گفتگویی) از وجود دو هزار و 232 هکتار بافت ناکارآمد شهری در استان خبر داد و گفت: یک‌هزار و 374 هکتار آن مربوط به شهر کرمانشاه بوده و از این میزان نیز یک‌هزار و 228 هکتار در قالب محدوده مصوب بافت فرسوده قرار گرفته، اخیراً نیز حدود 150 هکتار در قالب بحث الحاق روستاهایی نظیر کرناچی، دره دراز، نوکان و صادقیه به این مصوبه اضافه شده است.

مسعود شریفی افزود: از 14 شهرستان استان کرمانشاه در 10 شهرستان اسلام‌آباد غرب، صحنه، جوانرود، هرسین، کنگاور، سنقر، سرپل ذهاب، روانسر، کرمانشاه و پاوه محدوده مصوبه بافت فرسوده تعریف شده است.

این مقام مسئول از تعیین محدوده بافت فرسوده در شهرستان‌های کرمانشاه، اسلام‌آباد غرب، صحنه، جوانرود، هرسین، کنگاور و سنقر خبر داد و گفت: برای این شهرستان‌ها بحث‌های تهیه طرح نیز انجام گرفته و مشاور پروژه‌هایی برای این محدوده تعریف کرده است؛ همچنین مطالعات لازم را در این محدوده‌ها انجام داده، نیازسنجی کرده و پروژه‌های اولویت‌دار و بازآفرینی را برای آن‌ها تعریف کرده است.

وی از پرداخت تسهیلات نوسازی به ساکنان این بافت‌ها به‌عنوان یکی از راهکارهای درنظر گرفته‌شده برای ساماندهی بافت فرسوده خبر داد و گفت: تسهیلات نوسازی و ودیعه اسکان موقت نیز بر اساس تعداد پروانه‌های صادره از سوی شهرداری‌ها به متقاضیان این بافت‌ها ارائه خواهد شد.

     پرداخت تسهیلات 40 میلیونی به مالکان بافت فرسوده در کرمانشاه

مدیرکل راه و شهرسازی استان کرمانشاه میزان تسهیلات نوسازی را در کلان‌شهرها 50 میلیون تومان و در سایر شهرها 40 میلیون تومان برای هر واحد با بازپرداخت 10 ساله و نرخ 18 درصد اعلام کرد و گفت: این تسهیلات برای کرمانشاه 40 میلیون تومان است.

وی افزود: البته اگر مصوبه هشتم آبان‌ماه سال 93 (که بر اساس آن قرار بود به این تسهیلات 10 درصد یارانه تعلق گیرد) محقق شود، سود پرداخت این تسهیلات به هشت درصد کاهش خواهد یافت.

شریفی میزان ودیعه اسکان موقت برای ساکنین بافت‌های فرسوده در کلان‌شهرها را 20 میلیون و سایر شهرها را 15 میلیون تومان با سود چهار درصد اعلام کرد و گفت: دو سال تنفس نیز برای ساکنان بافت‌های فرسوده تعریف شده است.

این مقام مسئول درخصوص جمعیت ساکن در بافت‌های فرسوده گفت: بر اساس سرشماری سال 95 مساحت‌های بافت فرسوده بر اساس مصوبه جدید تغییر کرده و هنوز اطلاعات جدیدی از جمعیت ساکن در این محلات به دست ما نرسیده است.

به گفته مدیرکل راه و شهرسازی استان کرمانشاه هم‌اکنون پروژه‌های بازآفرینی در سطح استان نیز تهیه شده و در حال اجرا است.

     سیاست‌های ساماندهی بافت‌های فرسوده طی 30 سال گذشته، شکست ‌خورده است

عضو هیئت‌علمی دانشگاه رازی کرمانشاه نیز اظهار کرد: یکی از مشکلات اساسی شهرهای امروز همین بافت‌های ناکارآمد شهری بوده و بیش از 30 سال است که در کشور درگیر ساماندهی بافت‌های ناکارآمد و فرسوده هستیم تا آن‌ها را از بحران خارج کنیم.

بیژن کلهرنیا با بیان اینکه تقریباً همه سیاست‌های ما در این زمینه از گذشته تا سال‌های اخیر با شکست مواجه بوده است، گفت: حدود پنج سال است که در کشور به نتایج مشخص و راهبردهای مناسبی در این زمینه رسیده‌ایم، در حالی که در گذشته کارها با آزمون‌وخطا پیش می‌رفت و هیچ روش مشخصی را نتوانسته بودیم سامان دهیم و هر یک از روش‌هایی که به‌کار گرفته می‌شد، نه‌تنها باعث ساماندهی این بافت‌ها نمی‌شد، بلکه اشکالات جدیدی را نیز به‌وجود می‌آورد.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه رازی تصریح کرد: دولت در آن زمان این بافت‌ها را خریداری و تخریب می‌کرد و انتظار می‌رفت که بافت‌های جدیدی ایجاد شود، اما به دلیل حجم عظیم آن‌ها سرمایه‌گذاری در این زمینه ممکن نشد و بافت‌ها به شکل مخروبه باقی ماند و درنتیجه این اقدام، ساکنان بافت‌های فرسوده نیز پراکنده شدند.

وی افزود: طی چند سال اخیر سیاست جدیدی با عنوان بازآفرینی بافت‌های ناکارآمد شهری در کشور بنیان گذاشته شد که به‌نوعی جمع‌بندی از روش‌های به‌کار گرفته‌شده طی سالیان گذشته بود و اکنون تجربه جهانی نیز روی آن صحه گذاشته است.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: طبق نظریه جدید دیگر نباید فقط روی مسائل کالبدی و فیزیکی در بافت‌های ناکارآمد کار کنیم، چراکه ما هرچه به کالبد و فیزیک این بافت‌ها دست می‌زنیم، آسیب‌های جدیدی به‌وجود می‌آید؛ بنابراین باید در چارچوب سیاست‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و حتی زیست‌محیطی با این بافت‌ها برخورد کرد. در سیاست جدید شرایطی فراهم شود که خود ساکنان بتوانند با مشارکت بافت‌های ناکارآمد را ساماندهی کنند و عنوان این موضوع را «نهادسازی» گذاشته‌ایم.

     لزوم اجرای سیاست «تسهیل‌گری اجتماعی» در بافت‌های فرسوده

عضو هیئت‌علمی دانشگاه رازی تأکید کرد: در این سیاست می‌توان جامعه محلی را با حدود 13 تا 14 نهاد سازمان داد و دولت می‌تواند کمک‌های خود را به جای اینکه در اختیار افراد قرار دهد، به این نهادها داده تا آن‌ها بافت‌های ناکارآمد را سامان دهند.

وی افزود: راهبرد نهایی که می‌توان موضوع مشارکت را در قالب آن محقق کرد، «تسهیل‌گری اجتماعی» است و اکنون به جای اینکه به کالبد بافت‌های ناکارآمد دست زده شود، به بحث تسهیل‌گری اجتماعی در این بافت‌ها پرداخته می‌شود؛ نهادها نیز در همین قالب با مسائل برخورد می‌کنند.

کلهرنیا گفت: ما در راهبرد جدید اولاً باید ببینیم آسیب‌ها و مشکلات جامعه محلی چیست و سپس آن‌ها را کاملاً تجزیه کنیم و ببینیم حل این مشکلات توسط چه نهادی می‌تواند اتفاق بیافتد؟ تسهیل‌گری اجتماعی از طرفی منجر به رونق اقتصادی و از طرفی نیز منجر به بازآفرینی و احیای کالبدی بافت‌های ناکارآمد می‌شود.

این استاد دانشگاه ادامه داد: هم‌اکنون وزارت کشور و وزارت راه و شهرسازی نیز به دنبال این هستند که با تسهیل‌گری اجتماعی به بازآفرینی بافت‌های ناکارآمد در شهرها بپردازند.

     کار دولت در بازسازی بافت‌های فرسوده یک حرکت رو به عقب است

کلهرنیا تأکید کرد: ممکن است دولت یا شهرداری‌ها بتوانند دو درصد از این بافت‌ها را احیا یا ساماندهی کنند، اما از طرفی پنج درصد به میزان بافت‌های فرسوده در سال اضافه خواهد شد؛ بنابراین کاری که دولت در این زمینه انجام می‌دهد، پیشرفتی ندارد و حتی یک حرکت رو به عقب است.

وی درخصوص تسهیلات بازسازی نیز گفت: پرداخت این تسهیلات خوب است، اما کمکی نمی‌کند تا زمانی که این کارها در چارچوب تسهیل‌گری اجتماعی قرار نگیرد، اتفاق شاخصی رخ نخواهد داد.

کلهرنیا افزود: در چهارچوب تسهیل‌گری ما کل بافت را باهم می‌بینیم و ساماندهی نیز به‌صورت کلی انجام خواهد شد و تمام ساختمان‌های مرمتی و فرسوده و ساکنان آن مورد پوشش این طرح قرار می‌گیرند و در سطح خیلی وسیعی این کار پیش می‌رود؛ هم‌اکنون در سطح شهر کرمانشاه نیز این اقدام آغاز شده و مطالعات آن با مدیریت دفتر اجتماعی استانداری است.

وی تصریح کرد: بحث تسهیل‌گری اجتماعی در قالب یک پروژه مستمر در حال انجام است و ادامه خواهد داشت و دولت نیز کمک‌هایش را در این قالب به ساکنان بافت‌های ناکارآمد خواهد کرد.

این استاد دانشگاه افزود: توسعه از پایین یا درون‌زا با شریک کردن جامعه محلی اتفاق می‌افتد، اما دولت نیز عقب‌نشینی نخواهد کرد و هدایت این موضوع را برعهده دارد و به‌نوعی مردم و دولت مشترک به نجات این بافت‌ها پرداخته و به بازآفرینی آن‌ها کمک خواهند کرد.

وی گفت: بحث تسهیل‌گری اجتماعی یک موضوع بلندمدت بوده که ممکن است تا سال‌های متمادی به طول بیانجامد، بنابراین آن خطراتی که همیشه به‌صورت بالقوه وجود دارد یا ناکارآمدی‌هایی که در کوتاه‌مدت رفع نشوند، می‌تواند ساکنان این بافت‌ها را تهدید کند.

کلهرنیا تصریح کرد: بحث تسهیل‌گری اجتماعی در قالب بسته‌های محله‌محوری اجرایی خواهد شد و برای این محلات به‌صورت بسته‌های «پروژه برنامه‌های عمل» خواهد بود و قسمتی از این برنامه‌های عمل مربوط به پروژه‌های پیشتاز و زودهنگام است که هم‌اکنون در معرض خطر هستند.

     لزوم اولویت قرار دادن ساماندهی بافت‌های ناکارآمد در معرض تخریب

وی تأکید کرد: باید این پروژه‌ها در قالب پروژه‌های پیشتاز یا فوری زودتر ساماندهی شوند که اغلب آن‌‌ها مربوط به بافت‌های تخریبی هستند.

این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: حرکت بازآفرینی از برخورد با موارد فوری آغاز می‌شود و سپس به موارد کوتاه‌مدت و متوسط و درنهایت بلندمدت می‌رسد؛ لذا باید بتوانیم به اصلی‌ترین خطرات، نیاز‌ها و حتی ضرورت‌های اجتماعی در مرحله اول بپردازیم و این موارد باید در اولویت قرار گیرند.

این کارشناس معماری یادآور شد: بحث بافت‌های ناکارآمد با توجه به قرار گرفتن استان ما بر روی گسل زلزله بسیار حائز اهمیت است.

کلهرنیا به موانع اجرای بحث بازآفرینی اشاره کرد و گفت: اولین مانع آن است که بخش دولتی باید آمادگی لازم را به‌صورت ارائه برنامه خودش اعلام کند، هرچند که می‌گوییم این توسعه از درون است، اما دولت در اجرای آن نقش ویژه‌ای دارد که باید تحقق پیدا کند.

وی تأکید کرد: تمام ادارات، نهادها و دستگاه‌های بخش عمومی در این زمینه وظایفی دارند که باید در ستادهای بازآفرینی شهرستانی و استانی مسائل و مشکلات موجود مطرح شود و راهکارهای مناسب نیز برای آن‌ها ارائه شود.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه رازی گفت: ضرورت دارد که پروژه‌های پیشتاز در اولویت ساماندهی قرار گیرند و دستگاه دولتی نیز آمادگی خود را برای تحقق این مسئله اعلام کند.

وی خاطرنشان کرد: هم‌اکنون تمام ادارات استان نیز باید یک برنامه برای برخورد با این مسئله داشته باشند و به رفع کاستی‌های حوزه خود بپردازند؛ همچنین تمام دستگاه‌های دولتی و عمومی باید بدانند که نسبت به این بافت‌ها وظیفه دارند و وظایفشان را باید تبدیل به برنامه عمل کنند.

با توجه به اینکه کرمانشاه یکی از استان‌های زلزله‌خیز کشور بوده و اخیراً نیز شاهد وقوع زلزله‌های بزرگی در آن بوده‌ایم، این بافت‌های ناکارآمد می‌توانند خطری مضاعف بر زلزله برای ساکنان بافت‌های مذکور ایجاد کنند؛ بنابراین می‌طلبد اولاً مسئولین مربوطه راهکارهایی علمی و ماندگار برای این بافت‌ها ارائه دهند تا مشکلاتی چون نداشتن امکان مالی از سوی ساکنین این بافت‌ها مانع از ساماندهی آن‌ها نشود و ثانیاً دیدگاهی اورژانسی نسبت به بافت‌های در معرض تخریب داشته باشند تا پیش از بروز هرگونه آسیب، این بافت‌ها نیز احیا و بازآفرینی شوند.