سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابی‌مهوش: به تناسب رشد جمعیت شهرنشین در جهان، یکی از مهم‌ترین چالش‌های فرآروی دولت در ایجاد عدالت‌اجتماعی و اعتلای حقوق شهروندان، مسئله بهره‌مندی آنان از حقوق شهری است در این میان، توجه به حقوق شهروندی آن دسته از افراد که دچار نقص‌ها، محرومیت‌ها یا مشکلات خاص‌اند و به دلایل گوناگون به حمایت‌های مضاعف نیاز دارند، در فرآیندی نتیجه‌محور بر کیفیت ارائه خدمات عمومی در جامعه از سوی دولت و سنجش سطح حکمرانی خوب در سیستم حکومتی تأثیر مستقیم دارد. 

سخن گفتن از وضعیت و شأن اجتماعی معلولین در فراخنای حقوق شهری به تعریف آنچه از «شهروندی» موردنظر ما است، کمک شایانی می‌کند. شهروندی مجموعه‌ای از حقوق را اعطا می‌کند که «هم از سوی تمامی اعضای یک اجتماع سیاسی مطالبه می‌شود و هم به آنان اختصاص می‌یابد. بااین‌حال، تصور ما از شهروند تداعی‌کننده تصویری از توانایی فیزیکی و انجام فعالیت‌های بدنی است. درواقع، اگر گزاره شهروندی را یک واقعیت و پدیده اجتماعی بدانیم، موقعیت شهروند بر حس عضویت داشتن در یک جامعه گسترده برای مشارکت فعالانه در حوزه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی دلالت دارد با این نگرش، معلولیت که ثمره ارتباط متقابل بین فرد دارای نقص و ناتوانی از یک‌سو و ویژگی‌ها و شرایط محیط زندگی اجتماعی او از دیگر سو است که معلول را به‌عنوان کسی که وجودش نمایانگر یک مشکل در شهروندی کامل است، می‌نمایاند و این نوع نگرش، آسیب مهمی به جایگاه او در سطح جامعه وارد می‌سازد و اسباب طرد اجتماعی‌اش را فراهم می‌آورد در حقیقت، نحوه اداره جامعه با این سیاق سبب به حاشیه رانده شدن افرادِ دارای معلولیت می‌شود و این امر، نمونه روشنی از جداسازی و اعمال تبعیض علیه افراد دچار معلولیت به شمار می‌رود درحالی‌که معلولان برای زندگی همچون سایر افراد جامعه حقوق مشابه دارند و هیچ‌گونه استثنایی نباید دامنگیر تحقق حقوق انسانی آنان شود؛ حقوقی مانند حق داشتن زندگی خصوصی و خانوادگی، دسترسی به خدمات بهداشتی و اجتماعی، فرصت‌های آموزشی و شغلی، مسکن، حمل‌ونقل، دسترسی به اطلاعات و برخورداری از زندگی اجتماعی، تسهیلات ورزشی، تفریحی و حضور در جامعه و مداخله کامل سیاسی در تمامی موضوعات مربوط به آنان. متأسفانه باید اعتراف کرد که افراد معلول هیچ‌گاه به‌طور برابر به عدالت دسترسی نداشته‌اند.

حال آنکه یکی از مبتلابه‌ترین موارد تبعیض نسبت به معلولین، اجحاف در بهره‌مندی آنان از مفهوم «حق بر شهر» است بررسی این نکته که اساساً محیط شهری برای چه قشری از افراد ساخته شده و زیبایی‌شناسی، معماری شهر به چه رویکردها و حامل چه پیام‌هایی است، نشانگر میزان ارتباط فرضیه‌های شهروندی با محیط است نیازی به تشریح محرومیت افراد معلول نیست؛ چراکه این موضوع در واقعیتِ طبیعی زندگی کاملاً پدیدار است وقتی افراد معلول به محیط «غیرمعلول» دعوت می‌شوند، شکاف میان معلول‌بودن و معلول‌نبودن کاملاً هویدا خواهد بود. شاید سخنی گزاف نباشد، اگر گفته شود عدم امکان بهره‌مندی معلولان از تسهیلات و فضاهای شهری، درواقع نه به خاطر معلولیت آنان بلکه به لحاظ معلولیت اجتماع و ناتوانی آن در سازگاری امکانات فضاهای شهری با نیازهای این طیف از شهروندان جامعه است. این نکته زمانی اهمیت پیدا می‌کند که به یاد داشته باشیم جانبازان جنگ به‌عنوان یادگاران دفاع مقدس همچون سایر افرادِ دارای ناتوانی در دسترسی به امکانات جامعه با مشکلات زیادی روبرو هستند، هنوز خروج از خانه برای انجام امور عادی زندگی شهروندی برای اینان با دشواری‌ها و صرف انرژی فراوان همراه است که آن‌ها را تا حد امکان مجبور به ماندن در منزل می‌کند چراکه وسایل نقلیه عمومی همچون تاکسی و اتوبوس عملاً برای آنان غیرقابل‌استفاده است ورود به بیشتر ساختمان‌های عمومی، اداری، مراکز خرید، بانک‌ها، دانشگاه‌ها، پارک‌ها، مراکز تفریحی، مساجد و اماکن مذهبی وغیره بدون تحمل دشواری فراوان یا با کمک دیگران، که بعضاً باعث خدشه‌دار شدن عزت‌نفس و کرامت انسانی این افراد می‌شود، نیز امکان‌پذیر نیست. حتی در بسیاری از ساختمان‌های جدید، سطح شیب‌دار در نظر گرفته نشده و یا غیر استاندار هستند و یا اینکه پله‌های متعددی در مقابل درِ ورودی، دسترسی معلولان را محدود کرده است و درعین حال متاسفانه صداوسیما به رسالت قانونی خود کمتر عمل می‌کند (برای نمونه، وظیفه قانونی صداوسیما در اختصاص دو ساعت از برنامه‌های خود در هفته به معلولان، به‌موجب ماده 12 قانون جامع حمایت از حقوق معلولان). درمجموع، باید پذیرفت که نظام حمایتی مندرج در قوانین و مقررات کشور در خصوص معلولان همچون بسیاری از قوانین دیگر با خلأ ضمانت اجرایی و نظارت روبرو است. درحالی‌که توان‌یابان قشر مهم، فعال و توانمند جامعه را تشکیل می‌دهند مثلا در شهری همچون همدان مناسب‌سازی فضاهای شهری به‌درستی رعایت نمی‌شود و شهرداری در اجرای پروژه‌ها معلولان را فراموش می‌کند. 

گرچه ضوابط مناسب‌سازی جامعه برای معلولان در سیر قانون‌گذاری متحول شده است به گونه‌ای که این مفهوم در ابتدا مترادف با رفع موانع فیزیکی در محیط ساخته شده و «محیط بدون مانع» به کار گرفته می‌شد. در دهه 1980 م، این مفهوم با قابل‌دسترس شدن ساختمان‌ها و محیط شهری و یا «طراحی قابل‌دسترس»، دامنه شمول بیشتری یافت. در دهه 1990 م، موضوع «طراحی همه‌شمول» مطرح شد که مفهوم مناسب‌سازی را بسیار گسترش داد و مسائلی نظیر دسترسی آسان به وسایل نقلیه عمومی، ورودی‌های یکسان برای همه، نصب انواع راهنماهای صوتی، تصویری، لمسی و طراحی اجزای ساختمان برای استفاده همه مردم، فارغ از میزان توانایی یا محدودیت آن‌ها را شامل شد اما با وجود اینکه تبلور حقوق اساسی مردم در قانون اساسی، پیش‌درآمدی برای حضور آزادانه، آگاهانه و مؤثر آنان در اداره کشور محسوب می‌شود، متأسفانه، در متن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران وضعیت معلولین به‌عنوان طیفی خاص از شهروندان جامعه مورد شناسایی قرار نگرفته و به‌تبع، به حقوق ویژه وضعیت آنان نیز اشاره صریحی نشده است لذا این خلأ، یکی از کاستی‌های مهم قانون اساسی به شمار می‌رود.

این درحالی است که تحمیل شرایط و وضعیت خاص جسمانی و روحی به معلولان و ناتوانان سبب شده است این قشر تبدیل به اقلیتی شایسته توجه و محق در اعمال تبعیض مثبت شدهو تلاش‌های متعددی به‌طور عام و خاص در سطوح مختلف جهت احقاق حقوق و آزادی‌های مورد نظر صورت گیرد. بر این اساس از آنجایی که مدیریت شهری از رهگذر اعمال ضوابط و مقررات شهرسازی، نظام کالبدی و فضایی شهر را تعریف می‌کند باید بستر لازم برای تأمین نیازهای این قشر را نیز مد نظر قرار دهد که دراین راستا تصویب قوانین مناسب در حمایت و تأمین حقوق اولیه افراد ناتوان و معلول گامی به‌سوی دستیابی به توسعه پایدار و خلق «شهر مطلوب» خواهد بود اما متاسفانه به نظر می‌رسد در شهری همچون همدان هنوز توجه به این مقوله بیشتر جنبه شعار گونه دارد به طوریکه به اذعان توان‌یابان حتی محل برگزاری مراسم روز توان‌یابان نیز برای حضور این قشر مناسب نبود چراکه برنامه دریکی از طبقات فوقانی بانک ملی برگزار شد گرچه برای رسیدن به این طبقه آسانسور مجموعه فعال بود اما درست در درب ورودی سالن همایش پله‌هایی وجود داشت که معلولان حرکتی بدون کمک گرفتن از دیگران امکان عبور ازاین مانع را نداشتند حال در نظر بگیرید که در شرایط عادی این افراد با چه مشکلاتی روبه‌رو هستند براین اساس بر آن شدیم تا با تعدادی از توان‌یابان گفتگویی را ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

اکبر 33 ساله که از 10 سال پیش از ناحیه گردن به دلیل تصادف دچار ضایعه نخاعی شده است با بیان اینکه بسیار سخت برایش بوده تا با معلولیت کنار بیاید گفت: خوشبختانه توانسته‌ام با وجود معلولیتم در خانه با کامپیوتر خودم را مشغول و حتی برای برخی از شرکت‌ها برنامه‌نویسی کنم.

این معلول توانمند با انتقاد از اینکه فضای شهری مناسب برای رفت و آمد معلولان نیست گفت: متاسفانه رمپ‌های سطح شهر غیراستاندارد هستند و حتی با وجود پیشرفت‌های الکترونیکی طی سال‌های اخیر یک عابر بانک مخصوص ما ویلچری‌ها در سطح شهر نیست.

وی با بیان اینکه بیشترین احساس ناامنی را موقع سوار شدن داخل ماشین دارد گفت: از آنجایی که وسایط نقلیه مخصوص برای حمل و نقل عمومی وجود ندارد خیلی از معلولان فقط به‌خاطر اینکه وسایل ایاب و ذهاب برایشان فراهم نیست خانه نشین شده‌اند.

توان‌یاب دیگر همدانی با بیان اینکه ساختمان‌های اداری و آموزشی برای قشر معلول اصلا مناسب نیست گفت: متاسفانه در این زمینه‌ها محدودیت زیاد داریم بهزیستی می‌تواند با گذاشتن کلاس‌های آموزشی در حرفه‌های مختلف به توان‌یابان کمک شایانی کند.

مرادیان دیگر توان‌یاب همدانی باتوجه به مشکلات فراوانی که برای جامعه معلولان و جانبازان از قبیل نامناسب بودن وسائل حمل و نقل عمومی،‌ وجود میله‌های یو شکل،‌ پله‌ها و کف‌سازی نامناسب در پیاده‌روها،‌ وجود رمپ‌های با شیب بسیار زیاد در ورودی ساختمان‌ها همه و همه مشکلاتی است که استقلال فردی آن‌ها را با مشکل مواجه می‌کند.

در ادامه برای درک بیشتر این معضلات با امیر نوروزی مدیر عامل جمعیت توان‌یابان همدان همکلام شدیم که در ادامه می‌خوانید:

مدیر عامل جمعیت توان‌یابان همدان با اشاره به اینکه متاسفانه فضای شهر همدان هنوز برای حضور توان‌یابان مناسب نیست گفت: عدم مناسب‌سازی معابر و محیط شهری برای جانبازان و توان‌یابان مهمترین مشکل ما برای تردد در سطح شهر است.

امیر نوروزی در پاسخ به این سوال که درحال حاضر ساختمان‌های عمومی و اداری توان پذیرایی از توان‌یابان را در سطح شهر همدان دارا هستند یا خیر ابراز کرد: متاسفانه علیرغم تلاش‌هایی که طی سال‌های اخیر شاهد آن بودیم از آنجایی که مشکلات از گذشته تلنبار شده هنوز کمتر اداره و مکان عمومی در سطح شهر همدان توانایی پذیرایی از توان‌یابان را دارد.

وی با بیان آنکه هنوز به هنگام مراجعه جانبازان و توان یابان به ادارات چند طبقه متاسفانه باید فرد مدیر یا مسئول برای حل مشکل افراد معلول باید در طبقه همکف حاضر شود و یا اینکه فرد معلول باید از کسی برای رفتن به طبقات بالاتر کمک بگیرید اذعان کرد: هنوز مشکلات پابرجاست.

نوروزی با بیان اینکه درحال حاضر به هیچ عنوان فضای حمل و نقل عمومی برای توان‌یابان در شهر همدان مهیا نیست بیان کرد: متاسفانه اغلب تاکسی‌ها گازسوزشده و در صندوق عقب خود کپسول دارند پس امکان سوار کردن معلولان ولیچردار وجود ندارد.

وی ادامه داد: اتوبوس‌ها نیز به دو علت ازحام مردم و در عین حال بالا بودن ارتفاع پله اتوبوس‌ها غیر قابل استفاده هستند.

وی با تاکید براینکه سیستم حمل و نقل عمومی برای استفاده توان‌یابان در شهر همدان تعطیل است تشریح کرد: پس به ناچار بخش اعظمی از توان‌یابان همدانی تمام رفت و آمدهای خود را از طریق آژانس و خودروهای ویژه انجام می‌دهند که هزینه بالایی را باید به خودرو‌ها پرداخت کنند.

نوروزی در پاسخ به این سوال که آیا در طراحی فضای‌های جدید شهری همچون پیاده‌راه‌ها نیاز‌های جامعه توان‌یابان دیده شده است گفت: پیاده‌راه‌های ساخته شده به طورکلی مورد انتقاد ماست چراکه ماده مورد استفاده در آن‌ها قابلیت تردد توان‌یابان را ندارد.

وی در تشریح این مسئله عنوان کرد: توان‌یابان تنها محدود به معلولان جسمی و حرکتی نیستند بلکه افراد کم بینا و نابینا نیز بخش اعظمی از جمعیت توان‌یاب را تشکیل می‌دهند لذا این متریال نه به لحاظ دید در شب ونه به لحاظ لغزندگی در بارش‌ها برای این گونه افراد مناسب نیست گرچه وضعیت فعلی نسبت به گذشته بهتر شده چراکه نهری که قبل از اجرای پیاده‌راه در رفوژ وسط خیابان بوعلی وجود داشت یکی از معضلات نابینایان بود.

وی در پاسخ به این سوال که ازنمایندگان جامعه توان‌یابان در اجرای طرح‌های شهری نظر خواهی می‌شود یا خیر بیان کرد: در کمیته مناسب‌سازی فضای شهری و کارگروه مناسب سازی معابر استانداری از بنده و نماینده جامعه معلولان دعوت به عمل می‌آید براین اساس دراین جلسات حاضر و نظر هم می‌دهم اما متاسفانه این نظرات هیچ‌گاه به کار گرفته نمی‌شوند. 

مدیر عامل جامعه توان‌یابان همدان ادامه داد: براین اساس شاید در گزارش عملکردشان عنوان کنند که جلسات متعددی برای مناسب‌سازی شهر برگزارکرده و حتی بر اساس آمار جلسه رتبه نخست را در کشور اخذ کرده‌ایم اما نکته اینجاست که جلسات خروجی لازم را در مرتفع کردن مشکلات جامعه توان یابان و معلولان ندارد.

وی با اشاره به تصویب قانون حمایت از حقوق توان یابان درسال 83 تصریح کرد: متاسفانه برای اجرای این قانون ضمانت اجرایی لازم در نظر گرفته نشده بود پس بر این اساس 13 سال اجرای این قانون بر روی زمین ماند لذا در بازنگری که سال گذشته انجام و امسال مصوب شد ضمانت اجرایی لازم در نظر گرفته شده که براساس این ضمانت اجرائی در هر دستگاه اگر مدیری به وظایف خود دراین باره عمل نکند به تناسب تخلف به مجازات تعریف شده در قانون محکوم شود گرچه هنوز این قانون در شهر همدان به اجرا در نیامده و دادمان از دست عدم مناسب سازی معابر و محیط شهری به آسمان می‌رود. 

نوروزی در پاسخ به این سوال که خواسته اصلی جامع توان‌یابان همدان چیست گفت: دید شهروند درجه دوم مردم نسبت به توان‌یابان، بیکاری و عدم داشتن درآمد مهمترین مشکلات این این قشر است لذا در صورت تغییر نگرش به توان‌یابان با این رویکردکه آنها نیز شهروندان معمولی هستند و درعین حال بسترسازی برای اشتغال آنها می‌تواند موثر واقع شود. 

مع‌الوصف آن گونه که گفته شد مشکلات تردد و جابجایی توان‌یابان در شهرهمدان در حدی است که گویی ورود این قشر به شهر ممنوع شده که با راه‌اندازی شبکه حمل و نقل ویژه می‌توان تسهیل‌گر حضور اجتماعی آنان در شهر بود.

این درحالی است که افراد معلول مانند سایر افراد جامعه حق زندگی دارند و به دنبال فرصتی برابر هستند تا دیده شده و از افراد سالم جامعه جدا در نظر گرفته نشوند پس یکی از نیازهای این قشر از جامعه، داشتن شبکه تردد است که باید مسئولان مرتبط با حوزه حمل و نقل معلولان تلاش کنند تا این سامانه در تمام مناطق راه‌اندازی شود و خدمت رسانی کند.

طاهره ترابی مهوش