سپهرغرب، گروه کشاورزی- طاهره ترابی‌مهوش: در پی گفت‌وگو با مدیر یکی از شرکت‌های بازرگانی فعال در عرصه صادرات گشنیز مشخص شد؛ در پی پیگیری نکردن نهادهای دولتی، این محصول هنوز پا به بازار بورس نگذاشته و همچنان این محصول در نبود ساختار قانونمند برای عرضه و تقاضا به تاراج می‌رود.

با وجود این ظرفیت عظیم، گشنیز نهاوند سال‌هاست که از دو عارضه «دلالی افسارگسیخته» و «فقدان زنجیره فرآوری» رنج می‌برد، اخیراً ثبت جهانی این محصول و پیگیری‌های جدی برای ورود آن به بورس کالا، امیدهایی را در دل کشاورزان زنده کرده تا شاید پایان عصر معامله سلف (عقد پیش‌فروش) و آغاز شفافیت قیمتی رقم بخورد. کارشناسان معتقدند ورود به بورس، نه‌تنها دست واسطه‌ها را کوتاه می‌کند، بلکه با استانداردسازی انبارداری، راه را برای صادرات مستقیم به اروپا هموار می‌سازد.

با این حال، غفلت از صنایع بسته‌بندی باعث شده تا ارزش افزوده این طلای سبز، به جای سفره دهقانان نهاوندی، به جیب بازرگانان هندی و پاکستانی سرازیر شود که محصول ایران را با ویژند خود به قیمت‌های جهانی عرضه می‌کنند در این میان، نقش نهادهای حاکمیتی در تسهیل این فرآیند و حمایت از پیشران‌های بخش خصوصی، بیش از هر زمان دیگری حیاتی به‌نظر می‌رسد.

در همین راستا، برآن شدیم تا با مدیرعامل شرکت کشت و صنعت کارن حسن‌خانی و فعال پیشرو در حوزه گیاهان دارویی به‌عنوان کسی که از سوی بخش خصوصی این موضوع را پیگیری می‌کند، گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

مهدی حسن‌خانی با اشاره به وضعیت تولید این محصول در مزارع شهرستان نهاوند در سال گذشته تصریح کرد: با توجه به اینکه سال گذشته وضعیت کشت چندان مساعد نبود و بارندگی‌های مناسبی نداشتیم، شاهد افت تولید چندین هزار تنی بودیم که این موضوع باعث شد کارخانه‌های سورت محلی نتوانند انبارداری خوبی انجام دهند و متعاقباً صادرات مطلوبی نیز صورت نگرفت، شرایط نیز برای پیگیری موضوع بورس گشنیز مناسب نبود.

وی افزود: با توجه به بارندگی‌های خوب امسال و پیش‌بینی تولید باکیفیت، تمرکز زیادی بر ورود گشنیز به بورس کالا داریم. معتقدیم امسال، با در نظر گرفتن نیاز به انبارداری مناسب برای ورود به بورس، بهترین فرصت است تا گشنیز را به بورس کالا عرضه کنیم و به نتیجه دلخواه برسیم.

مدیرعامل این شرکت بازرگانی با بیان اینکه میانگین تولید گشنیز در شهرستان نهاوند و کل استان بین هشت تا 9 هزار تن متغیر است، درخصوص ضرورت ورود به بورس خاطرنشان کرد: به‌دلیل هزینه‌های بالای کاشت، داشت و برداشت، کشاورز ناچار است محصول را سر زمین یا از پیش بفروشد، به همین دلیل به سود واقعی نمی‌رسد و تمام این سود نصیب واسطه‌ها می‌شود در حالی که حضور در بورس، قیمت واقعی را مستقیماً به کشاورز بازمی‌گرداند.

حسن‌خانی با انتقاد شدید از وضعیت صنایع پایین‌دستی این محصول، عنوان کرد: در حال حاضر تنها دو یا سه کارخانه داریم که ظرفیت آن‌ها کلان نیست از طرفی ما عملاً ظرفیتی در زمینه بسته‌بندی و سورتینگ با ارزش افزوده بالا ایجاد نکرده‌ایم و در حال خام‌فروشی هستیم.

وی افزود: درواقع محصول ما توسط هند و پاکستان بسته‌بندی شده و به اروپا صادر می‌شود؛ به طوری که قیمت هر کیلو گشنیز در آلمان بین پنج تا 10 دلار است، در حالی که در ایران تنها یک دلار معامله می‌شود که این به معنای فروش محصول با یک‌دهم قیمت جهانی است، حضور در بورس مانع از این ارزان‌فروشی اجباری خواهد شد.

این مدیر بخش خصوصی در بخش دیگری از صحبت‌های خود به نقد عملکرد نهادهای دولتی پرداخت و گفت: بخش خصوصی در حال تلاش است، اما در حوزه سیاست‌های دولتی هیچ اقدام تازه‌ای برای حمایت از کشاورزان انجام نشده؛ برای مثال ما برای نخستین‌بار در کشور کشت گیاه راهبردی «کنگر» را آغاز کردیم؛ چون با توجه به کم‌آبی استان، باید منابع آب را مدیریت و سیاست «تغییر آرایش زرد به آرایش سبز» را اجرا کنیم. گیاهان دارویی به‌دلیل نیاز آبی بسیار کم و حتی امکان کشت دیم، بهترین انتخاب هستند، اما مسئولان در این زمینه عملکرد بسیار ضعیفی داشته‌اند.

حسن‌خانی با تأکید بر لزوم برگزاری کلاس‌های توجیهی و آموزشی در سطح استان و شهرستان‌ها، از عملکرد مراکز تحقیقاتی گلایه کرد و افزود: از طرفی نیز مرکز تحقیقات هیچ‌گونه کمکی به کشاورز در راستای معرفی گیاهان دارویی نکرده حال آنکه در گذشته این مراکز با ارائه طرح‌های نو و کلاس‌های آموزشی در کنار کشاورز بودند، اما متأسفانه با تغییر مسئولان قبلی، مدیران جدید حرکت خاصی انجام نداده‌اند.

وی با تأکید بر اینکه متأسفانه منابع طبیعی نیز نه‌تنها کمکی نکرده، بلکه در مورد محصولاتی که در حال انقراض بوده و ما به تولید آن‌ها کمک کردیم، اجازه صادرات هم نداده است، عنوان کرد: این روند نهایت به از دست دادن بازارهای جهانی ختم خواهد شد.

این فعال اقتصادی با ابراز اینکه 95 درصد گشنیز کشور در استان همدان و شهرستان نهاوند تولید می‌شود، اما از آن غافل مانده‌ایم، تصریح کرد: اگر کشاورز سود نکند، تولید کاهش می‌یابد و رقبایی نظیر سوریه که اکنون به ثبات رسیده‌اند، جای ما را خواهند گرفت؛ البته پیش از این، دکتر خالدی مدیر بازرگانی در وزارت جهاد کشاورزی، اهتمام ویژه‌ای به این بحث داشتند، اما با جابه‌جایی او، نفرات بعدی حرکت قوی انجام ندادند؛ البته در سطح استان نیز مدیریت اقتصادی استانداری همواره اعلام آمادگی کرده، اما هنوز انسجام لازم در بدنه جهاد کشاورزی برای مدیریت کردن این قضیه وجود ندارد و فعلاً تنها بخش خصوصی است که در این زمینه تلاش می‌کند.

نکته قابل ذکر اینکه در پی انعکاس صحبت‌های بخش خصوصی، برآن شدیم تا درخصوص تلاش‌های صورت‌گرفته ازسوی جهاد کشاورزی استان نیز برای ورود گشنیز نهاوند به بازار بورس اطلاعاتی را کسب کنیم که متأسفانه با در بسته مواجه شدیم چراکه مدیران مرتبط از روند پیگیری‌های انجام‌شده اظهار بی‌اطلاعی کردند.

مع‌الوصف با توجه به آنچه گفته شد؛ تحلیل وضعیت فعلی بازار گشنیز نشان‌دهنده یک شکاف عمیق میان «ظرفیت تولید» و «مدیریت بازار» است. اظهارات اخیر مدیران بخش خصوصی، ازجمله حسن‌خانی، پرده از واقعیت تلخی برمی‌دارد و آن اینکه ایران تولیدکننده اصلی گشنیز است، اما قیمت‌گذار نیست. اختلاف چشمگیر قیمت یک دلار در ایران در برابر 10 دلار در آلمان، نشان‌دهنده نشت بزرگی از ثروت است. این وضعیت بیشتر به‌دلیل نبود صنایع تبدیلی، ضعف در بسته‌بندی، و فقدان حضور در بازارهای بورسی شکل گرفته است. عامل اصلی که این مسیر را مسدود کرده، انفعال ساختاری نهادهای متولی است که مانع توسعه و ارزش‌افزوده‌سازی در این بخش می‌شود.

در حالی که بخش خصوصی با خطر‌پذیری بالا به سمت کشت گیاهان راهبردی جدیدی نظیر «کنگر» حرکت کرده و زیرساخت‌های انبارداری جهت بورس کالا را مهیا ساخته، اما دیوان‌سالاری اداری و تغییرات مدیریتی در وزارت جهاد کشاورزی و مراکز تحقیقاتی، مانع از شکل‌گیری یک حرکت منسجم شده، از طرفی همراهی نکردن مراکز تحقیقاتی در به‌روزرسانی دانش کشاورزان و مانع‌تراشی‌های منابع طبیعی در مسیر صادرات، مصداق بارز خودتحریمی است.

از سوی دیگر، تهدید رقبای منطقه‌ای نظیر سوریه جدی است به طوری که بازگشت ثبات به سوریه می‌تواند به معنای خروج تدریجی ایران از بازارهای سنتی گشنیز باشد، مگر آنکه «شفافیت بورس کالا» و «فرآوری با ارزش افزوده بالا» به سرعت اجرایی شود. ورود به بورس، کشاورز را از بند سلف‌فروشی می‌رهاند و او را به نقدینگی مستقیم متصل می‌کند؛ امری که انگیزه تداوم تولید در شرایط خشک‌سالی را حفظ خواهد کرد.

طاهره ترابی مهوش