نخود، ویترین توانمندیهای کشاورزی دیم در کرمانشاه
سپهرغرب، گروه کشاورزی- طاهره ترابی مهوش: رئیس شورای ملی نخودکاران ایران گفت: استان کرمانشاه با اختصاص 150 هزار هکتار از اراضی دیم خود به کشت نخود، توانمندیهای برجسته خود را در بخش کشاورزی به نمایش گذاشته، نخود در حال حاضر بهعنوان یکی از محصولات کلیدی و ویترین کشاورزی دیم در این استان شناخته میشود.
جالبتر اینکه در سالهای اخیر، کرمانشاه شاهد یک گذار انقلابی از کشت سنتی «بهاره» به کشت «پاییزه و انتظاری» بوده؛ حرکتی که با حمایت مراکز تحقیقاتی و ترویج ارقام پابلند و مقاوم، بهرهوری تولید را در برخی مناطق از 500 کیلوگرم به بیش از 1.5 تن در هکتار افزایش داده، با این حال، باوجود این جهش تولیدی، چالشهای بازرگانی و سیاستهای ارزی همواره سایهای سنگین بر سر این صنعت افکندهاند.
نکته حائز اهمیت اینکه گزارشهای منتشرشده از بازارهای منطقهای نشان میدهد که نخود کرمانشاه بهدلیل پروتئین بالا و طعم منحصربهفرد، همچنان محبوبترین گزینه برای تجار کشورهای حوزه خلیجفارس، عراق و پاکستان است اما در لایه درونی این صنعت، کشاورزان با افزایش بیسابقه هزینههای تولید دست و پنجه نرم میکنند. قیمت نهادهها، ماشینآلات برداشت و هزینههای کارگری در سال زراعی جاری با تورمی چشمگیر روبهرو بوده که سودآوری این محصول کمآببر را با تردید مواجه کرده است.
از سوی دیگر، ضرورت توسعه صنایع تبدیلی در کرمانشاه بیش از هر زمان دیگری احساس میشود؛ چراکه خامفروشی، بزرگترین ضربه را به ارزش افزوده این محصول وارد میکند، به طوری که اگر زیرساختهای فرآوری مدرن در استان تقویت شود، نخود میتواند به موتور محرک اشتغالزایی در مناطق محروم تبدیل شود. در چنین شرایط حساس و در آستانه فصل برداشت سال 1405، نقش نهادهای مدنی و تخصصی همچون «شورای ملی نخود ایران» برای رایزنی با دولت جهت بازگشایی مسیرهای صادراتی و جلوگیری از انباشت محصول در انبارها، حیاتیتر از همیشه بهنظر میرسد.
پس برآن شدیم تا از رئیس شورای ملی نخود ایران، ابعاد پنهان و آشکار این محصول را جویا شویم که در ادامه میخوانید:
ناصر مرادی با اشاره به شرایط خاصی که کشور در سالهای اخیر با آن روبهرو بوده، توضیح داد: بهدلیل مجموعهای از عوامل تحلیلی، مسائل مرتبط با جنگ و نیاز مبرم بازار داخلی به منابع پروتئینی که خود منجر به گرانی گوشت شد، دولت در خردادماه سال گذشته صادرات محصولات نخود را متوقف کرد، این در حالی است که آمار صادرات ما در سال 1403 به حدود 86 تا 87 هزار تن و در سال 1402 به حدود 97 هزار تن میرسید و این محصولات به کشورهای هدف ارسال میشد.
وی با اشاره به نزدیکی فصل برداشت محصول از اواخر خردادماه، تصریح کرد: توقع و انتظار ما این است که با شروع فصل برداشت، برای کمک به اقتصاد کشاورزان نخودکار، صادرات آزاد شود تا توان اقتصادی این قشر افزایش یابد؛ چراکه صادرات باعث رونق تولید، درآمدزایی و ارزآوری گسترده برای کشور میشود.
وی با اشاره به اینکه تا ابتدای سال 1404 بهدلیل شرایط خاص کشور، فعالیت صادراتی چشمگیری صورت نگرفته، بیان کرد: ما نیز دغدغه تأمین نیاز مصرفکنندگان داخلی با قیمت مناسب را داریم، اما با توجه به موجودی قابل توجه نخود سال گذشته در انبارها و نزدیک شدن به فصل برداشت جدید، آزادسازی صادرات ضروری است. این اقدام به ما کمک میکند تا بازارهای هدف خود را حفظ کرده و رونق تولید را تداوم بخشیم.
رئیس شورای ملی نخود ایران درخصوص وضعیت صنایع تبدیلی این محصول، خاطرنشان کرد: در دهه 70 صادرات بهصورت سنتی و در کیسههای نامتعارف انجام میشد، اما امروز با درآمدزایی حاصله و نیاز بازارهای جهانی، کار با استانداردهای روز پیش میرود.
مرادی تأکید کرد: خوشبختانه، واحدهای تولیدی ما به دستگاههای جدید «سورتینگ» مجهز شدهاند. این فناوری پیشرفته، ناخالصیها و دانههای تغییر رنگیافته را بهطور کامل جدا میکند و در نتیجه، محصولی با کیفیتی عالی و در بستهبندیهای شکیل، آماده عرضه به بازارهای داخلی و خارجی خواهد بود.
وی با اشاره به لزوم ورود جدی به حوزه صنایع تبدیلی، اظهار کرد: فرآوری محصول باعث افزایش ارزش افزوده و در نتیجه بالا رفتن قدرت خرید کشاورزان میشود.
وی افزود: اگرچه در حال حاضر برخی صنایع تبدیلی در استان فعال هستند، اما این واحدها کفایت نمیکنند و ما به توسعه واحدهای بزرگتری نیاز داریم تا محصول نخود را به فرآوردههای متنوعی نظیر لپه، نخودچی، آرد نخود، کنسرو و حتی مواد اولیه برای صنایع شیرینیپزی و تولید سوسیس و کالباس تبدیل کند.
رئیس شورای ملی نخود ایران درباره وضعیت قیمتگذاری گفت: خرید محصول از کشاورز کاملاً توافقی و بر اساس قیمت روز بازار است و مانند گندم قیمتگذاری دستوری ندارد.
مرادی افزود: شاخصهایی نظیر قیمت دلار و قیمت سایر حبوبات بر نرخ نخود تأثیرگذار است و هرچند دولت قیمت پایینی را برای خرید حمایتی در نظر میگیرد، اما خوشبختانه بخش خصوصی با نرخ روز و رضایت طرفین خرید را مستقیم از کشاورز انجام میدهد و کمتر این اتفاق میافتاد که کشاورزان نیازمند خرید حمایتی از سوی دولت باشند.
وی در ادامه به مشکلات تولید اشاره کرد و گفت: با همکاری دانشگاهها و مراکز تحقیقات دیم بهدنبال معرفی ارقام جدید و آموزش کشاورزان هستیم تا بهرهوری تولید در هکتار افزایش پیدا کند زیرا در بازار امروز، هرچه دانه نخود درشتتر باشد، بازارپسندی و قیمت بیشتری دارد که ما این موضوع را با جدیت پیگیری میکنیم.
وی با انتقاد از روند قطع و وصل شدن صادرات، تصریح کرد: این تصمیمها به صنعت تولید و صادرکنندگان آسیب جدی وارد میکند. صادرکننده با هزینههای سنگین بازار هدف را پیدا میکند، اما وقتی صادرات متوقف میشود، مصرفکننده خارجی که به ویژند ایران عادت کرده، بهسرعت به سمت محصولات سایر کشورها میرود. بازپسگیری این بازارها نیز سالها زمان خواهد برد.
رئیس شورای ملی نخود ایران با اشاره به آزادسازی قیمتها در سال 1404 گفت: قیمت نهادهها و سموم مورد استفاده نسبت به سال گذشته تقریباً سه برابر شده، از طرفی هزینههای مکانیزاسیون، شخم و بذر افزایش یافته، بنابراین قیمت نخود نیز باید به گونهای باشد که تولید برای کشاورز صرفه اقتصادی داشته باشد، چراکه در حال حاضر نخود ارزانترین محصول در میان حبوبات است.
مرادی ضمن درخواست حمایت از استاندار و نهادهای دولتی، خاطرنشان کرد: نخود محصولی کمآببر است که با بارشهای آسمانی رشد میکند و اشتغالزایی بالایی دارد.
وی تأکید کرد: با این اوصاف بانکها و مراکز ذیربط باید با تسهیل قوانین و ارائه تسهیلات، از سرمایهگذاری در بخش فرآوری و صنایع تبدیلی حمایت کنند تا زنجیره ارزش این محصول تکمیل شود.
معالوصف با توجه به آنچه گفته شد؛ گرچه نخود که روزگاری تنها یک کشت حاشیهای در زمینهای دیم محسوب میشد، اما امروز به جایگاهی راهبردی در امنیت غذایی و دیپلماسی تجاری دست یافته است. نخستین و کلیدیترین نکته در این میان، تصمیمات خلقالساعه در حوزه صادرات این محصول است. همانطور که ناصر مرادی به درستی اشاره کرد، صادرات را نمیتوان مانند یک کلید روشن و خاموش کرد؛ چرا که در تجارت بینالملل، تداوم حضور و اعتبار برند، ارزشمندتر از نوسانات مقطعی قیمت است. هنگامی که ایران به دلیل سیاستهای کوتاهمدت، بازارهای هدف خود را ترک میکند، در واقع با فرش قرمز، میزبان رقبای قدرتمندی چون روسیه و ترکیه میشود. در چنین شرایطی، بازپسگیری سهم از دست رفته بازار، هزینهای چندین برابرِ سودِ احتمالیِ حاصل از کنترل موقت قیمت در داخل را در بر خواهد داشت.
نکته دوم، عدالت در زنجیره ارزش است، در این بین افزایش سه برابری قیمت سموم و نهادهها در سال 1404، کشاورز دیمکار را در منگنه اقتصادی قرار داده؛ بنابراین اگر قیمت نخود متناسب با تورم بخش تولید رشد نکند، با پدیده تغییر الگوی کشت به سمت محصولات پرآببر مواجه خواهیم شد که این یک فاجعه زیستمحیطی برای استانهای نیمهخشک است. پس، قیمتگذاری توافقی و حمایت از صادرات، در واقع نوعی یارانه غیرمستقیم برای حفظ منابع آبی کشور است. در نهایت، راهکار نهایی در صنعتیسازی حبوبات نهفته است. تبدیل نخود از یک دانه خام به مواد اولیه صنایع پروتئینی و شیرینی همان حلقه مفقودهای است که میتواند نوسانات بازار صادراتی را خنثی کند چراکه اگر فرآوری در داخل کشور (بهویژه در کرمانشاه) انجام شود، دیگر نیازی به صادرات فلهای نخواهد بود و ارزآوری محصول به چندین برابر وضعیت فعلی خواهد رسید.
