سپهرغرب، گروه کشاورزی- طاهره ترابی مهوش: سرمازدگی، این پدیده به‌ظاهر طبیعی اما راهبردی، هر ساله بخشی از تولید کشاورزی را در سکوت از بین می‌برد و آثار آن را در سفره مردم و بازار مصرف نمایان می‌سازد؛ تهدیدی که در شرایط حساس اقتصادی، مستقیماً امنیت غذایی کشور را نشانه می‌گیرد. با این حال، یک کارشناس کشاورزی معتقد است این چالش، بیش از آنکه اجتناب‌ناپذیر باشد، قابل مدیریت است؛ به‌شرط آنکه کشاورزی سنتی به دانش‌محور تبدیل شود و از انتخاب ارقام مقاوم تا مدیریت تغذیه، آبیاری و استقرار باغ، همه‌چیز بر مبنای اصول علمی و پیش‌آگاهی اقلیمی بازطراحی شود.

سرمازدگی، به‌ویژه در روزهای آغازین بهار که درختان با هزاران امید شکوفه داده‌اند و زمین پس از خوابی طولانی بیدار شده، می‌تواند تنها در چند ساعت، دسترنج یک سال تلاش شبانه‌روزی کشاورزان و باغداران را به یغما ببرد. این چالش، فراتر از یک خسارت مالی ساده، در واقع ضربه‌ای به امنیت غذایی و زنجیره تأمین محصولات است که آثار سوء آن تا ماه‌ها در بازار و معیشت جامعه سایه می‌افکند.

بنابراین اهمیت توجه به سرمازدگی در شرایط فعلی که کشور درگیر چالش‌های پیچیده و حساس است، دوچندان می‌شود چراکه در دورانی که حفظ منابع داخلی و تقویت تولید ملی برای افزایش تاب‌آوری در برابر فشارهای خارجی و بحران‌های احتمالی یک ضرورتِ راهبردی است، هر درخت میوه و هر وجب از زمین زراعی، حکم یک سنگر در جبهه اقتصاد را دارد. پس از دست رفتن محصولات به‌دلیل افت ناگهانی دما، به معنای هدررفت منابع آبی، انرژی و سرمایه‌های انسانی است که جبران آن به‌سادگی میسر نخواهد بود؛ بنابراین، پیش‌بینی، پیشگیری و مدیریت صحیح سرمازدگی، دیگر صرفاً یک توصیه فنی کشاورزی نیست، بلکه یک اقدام هوشمندانه در جهت حفظ دارایی‌های ملی و جلوگیری از تلاطم‌های قیمتی در بازار مصرف است.

با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا در این باره با دانش‌آموخته دکتری منابع طبیعی و آبخیزداری و نیز رئیس پیشین مرکز تحقیقات کشاورزی استان همدان گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

قاسم اسدیان با بیان اینکه باید توجه داشت وقتی دما به حدود صفر تا منفی دو درجه می‌رسد، این وضعیت «سرمازدگی» محسوب می‌شود، گفت: زمانی که دما به کمتر از منفی دو تا منفی 10درجه و پایین‌تر برسد، با حالت «یخ‌زدگی» در بخش کشاورزی روبه‌رو هستیم.

وی با تأکید بر تفاوت میان سرمازدگی و یخ‌زدگی ابراز کرد: معمولاً ما در دو فصل شاهد سرمازدگی و یخ‌زدگی هستیم؛ یکی در پاییز و زمستان که از اواخر آبان‌ماه دما کاهش می‌یابد و در بسیاری از سال‌ها حتی به زیر صفر می‌رسد که اغلب منجر به یخ‌زدگی می‌شود.

وی با ابراز نگرانی از احتمال آسیب به گیاهان در این شرایط، عنوان کرد: اگر گیاهان پیش از این دما، آمادگی لازم را از طریق برنامه‌های تدوین و اجرا شده کسب نکرده باشند، دچار آسیب خواهند شد. یکی از مهم‌ترین اقدامات این است که پس از برداشت محصول در گیاهان چندساله مانند بوته‌ها و درختچه‌ها، با انجام برخی مراقبت‌ها، از سرمازدگی در مزارع و باغات جلوگیری کنیم.

این کارشناس کشاورزی توضیح داد: درختان در فصل خزان، به‌طور طبیعی با ایجاد تغییراتی، خود را برای مقابله با سرما آماده می‌کنند. در این زمان، درختان با ریختن برگ‌ها و کم کردن آب در اندام‌هایشان، به‌طور خودکار هرس سبک انجام می‌دهند و این کار به جلوگیری از یخ‌زدگی و آسیب سرما کمک می‌کند. اما گاهی سرما آنقدر شدید است که این تغییرات طبیعی، مانند کم شدن آب در سلول‌ها و غلیظ شدن شیره گیاهی، کافی نیست. در چنین شرایطی، سرما باعث ایجاد ترک‌هایی در قسمت‌های مختلف درخت، به‌ویژه در نوک شاخه‌ها و شاخه‌های جوان می‌شود که در بسیاری از موارد این ترک‌ها حتی قابل دیدن هم نیستند.

اسدیان توضیح داد: اوج سرمازدگی و یخ‌زدگی معمولاً در اواخر زمستان، یعنی ماه اسفند، اتفاق می‌افتد. در برخی سال‌ها، تغییرات ناگهانی هوا باعث گرم شدن هوا می‌شود و گیاهان به طور طبیعی شروع به جوانه‌زنی می‌کنند. اما پس از چند روز، دوباره وضعیت آب و هوا تغییر کرده و سرمای شدید باعث سرمازدگی در نوک شاخه‌ها و جوانه‌های لطیف گیاه می‌شود.

وی اذعان کرد: بیشتر سرشاخه‌های جوان و یک‌ساله نمی‌توانند در برابر سرما مقاومت کنند و آسیب می‌بینند. یکی از بهترین راه‌ها برای مقابله با این مشکل، استفاده از ارقام و بذرهای مقاوم است. این ارقام دیرتر جوانه می‌زنند و در نتیجه مقاومت بیشتری در برابر سرما دارند. خوشبختانه، این نوع ارقام برای محصولات باغی مانند بادام و گردو در حال حاضر در دسترس هستند.

این استاد حوزه کشاورزی با ابراز اینکه یکی دیگر از کارهای مؤثر برای جلوگیری از سرمازدگی، توجه به محل کاشت درختان و گیاهان، به‌ویژه در باغ‌ها و مزارع است به شرایط آب و هوایی متفاوت در نقاط مختلف استان، اشاره و توصیه کرد: باید از بذرها و نهال‌های مقاوم در مناطق شیب‌دار و دامنه کوه‌ها استفاده کرد. دلیل این امر این است که در این مناطق، سرما به‌صورت راکد در یک جا باقی نمی‌ماند و احتمال آسیب‌دیدگی کمتر است.

اسدیان با بیان اینکه حتی کشت در دامنه‌های شمالی نسبت به دامنه‌های جنوبی درصورت بروز سرما می‌تواند کمک‌کننده باشد ابراز کرد: در دامنه‌های شمالی اغلب گیاهان دیرتر شروع به جوانه زدن می‌کنند.

او تأکید کرد: این نکات به‌ویژه در زمان احداث باغ‌های جدید و مزارع باید مورد توجه قرار گیرد. عمق مناسب خاک برای کاشت گونه‌های گیاهی، همچنین روش صحیح آبیاری و تغذیه مناسب، هرکدام به‌تنهایی می‌توانند نقش مهمی در جلوگیری از سرمازدگی داشته باشند.

او با بیان اینکه در زمان یخ‌زدگی گاهی با مرگ سلولی در گیاهان مواجه می‌شویم، خاطرنشان کرد: آنچه مسلم است اینکه برای نهال‌های جوان باید از برنامه‌های دقیق نگهداری پیروی کرد. به‌عنوان مثال، تنه نهال را باید تا ارتفاع حدود یک تا یک و نیم متر با فوم‌های پارچه‌ای یا پوشش‌های پلاستیکی پوشاند.

این کارشناس کشاورزی افزود: انجام این اقدامات پیشگیرانه، نقش بسیار مؤثری در جلوگیری از سرمازدگی در طول دوره رشد گیاه دارد. با این حال، ممکن است این روش‌ها به تنهایی برای مقابله با سرمای شدید کافی نباشند. بنابراین، استفاده از کودهای آمینو اسیدی و همچنین آبیاری بارانی ملایم و خفیف روی گیاهان می‌تواند کمک‌کننده باشد، زیرا این کار باعث افزایش جزئی دما در اطراف گیاه می‌شود.

اسدیان در مورد روش‌های مقابله با سرما در باغات اشاره کرد و گفت: سوزاندن تکه‌های لاستیک، گازوئیل یا روغن سوخته در باغ‌ها هنگام بروز سرما، باعث جابه‌جایی هوا و کاهش اثرات منفی سرما می‌شود. البته در باغ‌های مکانیزه، می‌توان همین کار را با استفاده از فن‌های مخصوص (شبیه هیترها) انجام داد.

در ادامه این بحث، وی توضیح داد: تغذیه مناسب، هرس به موقع و آبیاری کافی، نقش مؤثری در کاهش آسیب سرمازدگی دارند. اما متأسفانه بسیاری از باغداران و کشاورزان پس از برداشت محصول، رسیدگی به باغ‌ها و مزارع را رها می‌کنند، در حالی که مراقبت دائمی یکی از مهم‌ترین اصول در کشاورزی است. به عنوان مثال، کشاورزان پس از آخرین برداشت باید نسبت به آبیاری اقدام کنند و همچنین هرس را در زمان مناسب، یعنی اواخر بهمن و اوایل اسفند ماه، انجام دهند.

این استاد کشاورزی همچنین توضیح داد: جمع‌آوری شاخه‌های شکسته و استفاده از کودهای آلی در مزارع و باغ‌ها، هم به‌عنوان مالچ (پوشش سطح خاک) و هم به‌عنوان منبع تغذیه، نقش مؤثری در جلوگیری از آسیب سرمازدگی ایفا می‌کنند.

اسدیان در پاسخ به این سؤال که نهادهایی مانند جهاد کشاورزی تا چه اندازه می‌توانند در کاهش آسیب سرمازدگی مؤثر باشند و همچنین پوشش بیمه‌ای تا چه حد واقع‌بینانه و کارآمد است، اظهار کرد: دستگاه‌های دولتی به‌ویژه جهاد کشاورزی باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرند و نقش اصلی خود را ایفا کنند. بخش مهمی از این نقش از طریق برگزاری دوره‌های آموزشی و ترویجی محقق می‌شود، چرا که ارتقای دانش و مهارت کشاورزان، در نهایت منجر به کاهش خسارات ناشی از سرمازدگی خواهد شد.

وی ادامه داد: البته وظیفه دیگری نیز دستگاه‌های دولتی دراین زمینه برعهده دارند که ازجمله این می‌توان به ارائه تسهیلات و خدمات بانکی به‌منظور کمک به افزایش بنیه مالی باغدران و کشاورزان در راستای تجهیز و‌ مکانیزه کردن باغات و مزارع اشاره کرد.

او در ادامه با اشاره به موضوع بیمه توضیح داد: مشکل اصلی اینجاست که برای مثال یک درخت گردو با قطری حدود پنجاه سانتی‌متر یا حتی بیشتر، یک سرمایه ملی محسوب می‌شود؛ بنابراین در زمان پرداخت تسهیلات یا تعیین میزان پوشش بیمه‌ای، باید بر اساس ارزش مادی و معنوی واقعیِ چنین درختانی تصمیم‌گیری شود. به همین دلیل نمی‌توان یک باغ قدیمی با درختان بالغ و ارزشمند را با یک باغ تازه‌احداث‌شده در یک سطح قرار داد، زیرا ارزش و اهمیت آن‌ها کاملاً متفاوت است.

این کارشناس کشاورزی ادامه داد: از طرفی باید به کشاورز همواره این نکته را گوشزد کرد که بیمه تنها بخشی از خسارت را پرداخت می‌کند؛ بنابراین می‌بایست همواره اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از آسیب مورد توجه قرار گیرد و در عین حال پرداخت خسارت منوط به رعایت دستورالعمل‌های حوزه کشاورزی باشد یعنی کشاورز خود را متعهد به حفظ و نگهداری از باغ و مزرعه خود بداند.

مع‌الوصف با توجه به آنچه گفته شد؛ در مبحث سرمازدگی نکته ظریف و شاید کمی تلخ ماجرا اینجاست که طبیعت با تمام زیبایی‌اش، شوخی‌بردار نیست؛ یک شب سرد بهاری می‌تواند شکوفه‌های سپید و زیبا را به خاطراتی سیاه تبدیل کند اما چنانکه در گفت‌وگو اشاره شد خوشبختانه، با تکیه بر دانش نوین، استفاده از روش‌های حفاظتی نظیر ارقام مقاوم، تغذیه مناسب گیاهان و البته سیستم‌های هشدار زودهنگام هواشناسی، می‌توان تا حد زیادی بر این «شبیخونِ سرمایی» غلبه کرد؛ بنابراین ایجاد آگاهی در میان باغداران و ترویج راهکارهای عملیاتی برای مقابله با تنش‌های دمایی، وظیفه‌ای است که بر دوش نهادهای متولی و رسانه‌ها سنگینی می‌کند. در واقع، با نگاهی دقیق و برنامه‌ریزی‌شده به این موضوع، نه‌تنها از فرسایش معیشت تولیدکنندگان جلوگیری می‌شود، بلکه روحیه امید و سازندگی در بخش کشاورزی نیز جان دوباره‌ای می‌گیرد؛ چراکه کشاورزِ آگاه و مجهز، پیروزِ نبرد با ناملایمات اقلیمی خواهد بود.

طاهره ترابی مهوش