هماهنگی دولت و بخش خصوصی، بازار سیبزمینی را از نوسان نجات داد
استان همدان سالهاست «قلب سیبزمینی ایران» خوانده میشود جایی که طبق تازهترین برآوردهای رسمی و اظهارات مدیران بخش کشاورزی، با سطح زیرکشت حدود 26 هزار هکتار و تولید سالانه حدود نزدیک به یک میلیون تُن، همچنان در رتبه نخست تولید سیبزمینی کشور قرار دارد. این عدد فقط یک رکورد آماری نیست سیبزمینی برای همدان یک زنجیره معیشتی کامل است از بذر و نهاده و مکانیزاسیون تا حملونقل، سردخانه، صنایع تبدیلی، بازار داخلی و صادرات.
اما تصویر «پُرتولید» همدان، یک روی دیگر هم دارد، وقتی تولید به مقیاس یکمیلیون تُن نزدیک میشود، مدیریت بازار و پسابرداشت به همان اندازه تعیینکننده میشود. در همین چارچوب ظرفیتهای نگهداری و زیرساختهای ذخیرهسازی استان نیز بهعنوان حلقه حیاتی مطرح است بهگونهای که از ظرفیت ذخیرهسازی حدود 600 هزار تُن در سردخانههای استان سخن گفته شده است. همزمان گزارشهای میدانی و رسانهای نشان میدهد برآورد تولید سال جاری نیز در برخی اعلامها بیش از 950 هزار تُن عنوان شده که نشاندهنده تداوم جایگاه همدان در سبد امنیت غذایی کشور است.
این گزارش، با مرور تازهترین اعداد و روایتهای رسمی، تلاش میکند تصویری بهروز از میزان تولید، سطح زیرکشت، ظرفیت نگهداری و چالشهای بازار سیبزمینی همدان ارائه کند محصولی که اگرچه نماد توان تولیدی استان است، اما سرنوشت آن بیش از هر چیز به تنظیمگری هوشمند، توسعه صنایع تبدیلی و ثبات سیاستهای تجاری گره خورده است.
رئیس انجمن سیبزمینیکاران استان همدان، در گفتوگو با خبرنگار سپهرغرب اظهار کرد: استان همدان بهعنوان یکی از قطبهای اصلی کشاورزی کشور، در تولید محصولاتی همچون سیبزمینی، سیر، کشمش و گردو جایگاه ویژهای دارد و در حوزه سیبزمینی رتبه نخست تولید را در کشور به خود اختصاص داده است. با این حال، پرسش اساسی این است که چرا با وجود این جایگاه، کشاورزان استان در سالهای گذشته با نوسانات و تزلزل اقتصادی مواجه بودهاند.
خسرو طالبی رحیق، افزود: واقعیت این است که هم سیاستگذاری و هم فرآیند تولید بهصورت مشترک در این وضعیت نقش داشتهاند. در مقاطعی، میان سیاستگذاران دولتی و تولیدکنندگان هماهنگی لازم وجود نداشت و همین مسئله به ضرر کشاورزان تمام شد. خوشبختانه در سال گذشته، بهویژه در نیمه دوم سال، این هماهنگیها تقویت شد و توانست بخشی از زیانها را جبران کند.
وی درباره نقش انجمن سیبزمینیکاران گفت: انجمن یک تشکل غیردولتی و غیرانتفاعی است و در امور مالی، خرید و فروش یا معاملات مستقیم دخالتی ندارد. نقش اصلی ما ایجاد هماهنگی میان بخش دولتی و بخش خصوصی در حوزههای تولید، صادرات، مصرف صنعتی و تولید بذر است. اگر این همکاریها استمرار داشته باشد، نتایج مثبت آن به نفع کشاورز و مصرفکننده خواهد بود.
وی ادامه داد: ازجمله اقدامات انجمن، برگزاری دورههای آموزشی درباره روشهای صحیح کشت، برداشت و نگهداری محصول بوده است. این آموزشها به کاهش آفت و ضایعات سیبزمینی کمک کرده و کیفیت محصول را ارتقا داده، همچنین در حوزه بازار و ارتقای استانداردهای کیفی برنامههایی تدوین شده؛ البته برای اثرگذاری بیشتر، حمایت و همراهی دستگاههای دولتی ضروری است.
*نقش دلالان و تجربه واردات پرهزینه
رئیس انجمن سیبزمینیکاران همدان با اشاره به نقش واسطهها و دلالان در نوسانات بازار تصریح کرد: حذف یا کنترل واسطههای سودجو میتواند به تعادل قیمتها کمک کند بهگونهای که نه تولیدکننده متضرر شود و نه مصرفکننده. در سالهای گذشته، بهدلیل نبود نظارت کافی و فعالیت گسترده دلالان، عرضه محصول در مقاطعی محدود شد و قیمتها به شکل غیرواقعی افزایش یافت.
طالبیرحیق افزود: همین شرایط موجب ورود دستگاههای نظارتی و حتی تصمیم به واردات سیبزمینی شد اما پس از گذشت چند ماه، مشخص شد این واردات با قیمتهای بالا انجام شده و در نهایت بخشی از محصول وارداتی با قیمت بسیار پایین به فروش رسید. از سوی دیگر، سیبزمینیهای موجود در سردخانههای داخلی نیز با قیمتهای نازل عرضه شدند و این مسئله خسارت قابل توجهی به دولت، تولیدکننده و مصرفکننده وارد کرد.
وی خاطرنشان کرد: سال جاری با پیشنهاد انجمن و اجرای آن توسط سازمان تعاون روستایی، بخشی از محصول بهعنوان ذخیرهسازی احتیاطی خریداری شد. همین اقدام باعث شد دلالان نتوانند با احتکار یا ایجاد التهاب در بازار سودجویی کنند. در نتیجه، در نیمه دوم سال قیمت سیبزمینی به تعادل رسید و حتی در خردهفروشیها نیز افزایش غیرمنطقی مشاهده نشد.
وی با اشاره به شرایط اقتصادی کشور اظهار کرد: در حالی که بسیاری از اقلام خوراکی در اثر تحریمها و فشارهای خارجی افزایش قیمت داشتند، سیبزمینی بهعنوان کالای اساسی سبد خانوار نهتنها گران نشد، بلکه در مقاطعی با قیمتی پایینتر از سال گذشته عرضه شد. این موضوع حاصل مدیریت بهتر بازار و همکاری مؤثر میان انجمن و دستگاههای اجرایی بود.
*صادرات بدون ممنوعیت
رئیس انجمن سیبزمینیکاران همدان در پاسخ به پرسشی درباره محدودیتهای صادراتی گفت: در سالهای گذشته، در برخی مقاطع صادرات سیبزمینی ممنوع یا محدود میشد که این امر به زیان کشاورزان بود اما امسال با مدیریت مناسب بازار و اجرای طرح ذخیرهسازی، نیازی به صدور بخشنامه ممنوعیت صادرات نبود و صادرات نیز در جریان قرار گرفت.
طالبیرحیق تأکید کرد: زمانی که بازار داخلی بهدرستی تنظیم شود و ذخایر احتیاطی وجود داشته باشد، نه قیمت داخلی دچار التهاب میشود و نه نیازی به تصمیمات شتابزده مانند ممنوعیت صادرات یا واردات خواهد بود.
وی با تأکید بر لزوم ادامه هماهنگی بین بخش دولتی و خصوصی درباره وضعیت صادرات سیبزمینی گفت: سالانه بهطور میانگین 500 تا 600 هزار تن سیبزمینی از کشور صادر میشود که حدود 40 تا 45 درصد آن از استان همدان تأمین میشود. با وجود تحریمهای ظالمانه، صادرات این محصول متوقف نشده و بهویژه به کشورهای همسایه ادامه داشته است.
وی افزود: تشکیل نمایندگی وزارت امور خارجه در استان همدان و آغاز فعالیت آن میتواند به تقویت دیپلماسی اقتصادی و تسهیل صادرات کمک کند. اما در این حوزه نیز هماهنگی میان دولت و بخش خصوصی شرط اساسی موفقیت است.
رئیس انجمن سیبزمینیکاران استان همدان با تأکید بر ضرورت تداوم حمایتهای دولتی از تولیدکنندگان گفت: اگرچه امسال با همکاری نزدیک بخش خصوصی و دولت، هم مصرفکننده متضرر نشد و هم کشاورزان به قیمت مناسبی دست یافتند، اما برای استمرار این روند، اجرای سراسری الگوی کشت، توسعه صنایع تبدیلی و پرهیز از قیمتگذاری دستوری امری حیاتی است.
طالبیرحیق، با اشاره به وضعیت بازار امسال اظهار کرد: خوشبختانه در سال جاری تصمیمات شتابزدهای مانند ممنوعیت صادرات یا سیاستهای ناهماهنگ اتخاذ نشد و نتیجه آن این بود که نه مصرفکننده دچار آسیب و نه تولیدکننده متضرر شد. این دستاورد حاصل همکاری تنگاتنگ کشاورزان و دستگاههای اجرایی بود.
وی افزود: تولیدکنندگان استان با بزرگواری و تعامل سازنده با دولت، تلاش کردند بازار در تعادل باقی بماند و سیبزمینی با قیمت مناسب در اختیار مردم قرار گیرد. با این حال، تداوم این مسیر نیازمند حمایت جدی وزارت جهاد کشاورزی و سایر دستگاههای مرتبط است تا کشاورزان بتوانند با اطمینان خاطر، تولید را استمرار دهند.
*الگوی کشت؛ ضرورتی ملی، نه استانی
وی در پاسخ به پرسشی درباره همخوانی الگوی کشت با شرایط کشاورزان همدان تصریح کرد: اجرای الگوی کشت تأثیر بسزایی در مدیریت مصرف آب، بهینهسازی نهادهها و کنترل هزینههای تولید دارد. استان همدان در این زمینه پیشرو بوده و از نخستین استانهایی است که اجرای الگوی کشت را آغاز کرده است.
رئیس انجمن سیبزمینیکاران ادامه داد: سال گذشته گامهای اولیه در این مسیر برداشته شد و امیدواریم امسال نیز به شکل کاملتری اجرا شود. اما تأکید میکنم که الگوی کشت باید در سطح ملی اجرا شود؛ اگر تنها یک یا چند استان آن را رعایت کنند و سایر استانها خارج از چارچوب عمل کنند، تعادل بازار بههم میخورد و هم از نظر قیمتی و هم از نظر تولیدی به نتیجه مطلوب نخواهیم رسید.
طالبیرحیق خاطرنشان کرد: اعضای انجمن همکاری خوبی با سازمانهای مرتبط در اجرای الگوی کشت داشتهاند و این تعامل میتواند به الگویی موفق برای سایر استانها تبدیل شود.
*صنایع تبدیلی؛ حلقه مفقوده ثبات بازار
وی در پاسخ به این پرسش که چه اصلاحات ساختاری برای تبدیل سیبزمینی به یک مزیت پایدار اقتصادی ضروری است؟ تصریح کرد: توسعه صنایع تبدیلی مهمترین راهکار است. خامفروشی همواره موجب نوسان و آسیبپذیری بازار میشود، اما تبدیل سیبزمینی به محصولات فرآوریشده میتواند ارزش افزوده بیشتری برای استان ایجاد کند.
وی گفت: خوشبختانه امسال چند واحد صنعتی اعلام آمادگی کردهاند و برخی واحدهای نیمهتمام نیز در حال تکمیل هستند. راهاندازی این واحدها علاوه بر تثبیت بازار، در اشتغالزایی نیز نقش مؤثری خواهد داشت.
*پرهیز از قیمتگذاری دستوری
رئیس انجمن سیبزمینیکاران همدان در پایان تأکید کرد: انتظار ما از وزارتخانههای مرتبط این است که از قیمتگذاری دستوری پرهیز کنند. با توجه به افزایش هزینههای تولید، نرخ ارز، نهادهها و سایر عوامل، تعیین قیمتهای دستوری میتواند تولیدکننده را با زیان مواجه کند. اگر قرار است تولید پایدار بماند، باید از کشاورز حمایت واقعی صورت گیرد و سیاستها بر مبنای واقعیتهای اقتصادی تنظیم شود.
طالبیرحیق ابراز امیدواری کرد: با اجرای کامل الگوی کشت، توسعه صنایع تبدیلی، تقویت صادرات و استمرار همکاری دولت و بخش خصوصی، سیبزمینی همدان از یک محصول پرنوسان به یک مزیت پایدار اقتصادی در سطح استان و کشور تبدیل شود.