واکاوی بقای زنبورستانها در جدال میان تولید و سمپاشی
سپهرغرب، گروه کشاورزی- طاهره ترابی مهوش: به گفته زنبورداران همدانی در حالی که دامنههای الوند با پوشش گیاهی غنی، بهشتی بینظیر برای زنبورداری بهشمار میرود، زنگ خطر برای بقای این حرفه در استان همدان به صدا درآمده؛ به گونهای که تقابل نابرابر میان سمپاشی در مزارع و حیات زنبورهای عسل، این روزها به بحرانی جدی تبدیل شده که نهتنها معیشت صدها زنبوردار را هدف گرفته، بلکه زنجیره گردهافشانی و امنیت غذایی منطقه را نیز با تهدیدی بیسابقه روبهرو کرده است.
جالبتر اینکه ظرفیتهای زنبورداری در همدان فراتر از تولید عسل معمولی است؛ این استان ظرفیت بالایی در تولید فرآوردههای ارزشمندی چون ژل رویال، برهموم و گرده گل دارد که هرکدام در بازارهای جهانی حکم طلای مایع را دارند.
از سوی دیگر تلفیق دانش بومی و سنتی زنبورداران با فناوریهای نوین، فرصتی بینظیر برای ایجاد زنجیرههای ارزش و صادرات ایجاد کرده است. با نگاهی هوشمندانه به این ظرفیتها، میتوان همدان را نهتنها بهعنوان تأمینکننده، بلکه بهعنوان قطب بستهبندی و فرآوری محصولات زنبور عسل در غرب کشور معرفی کرد و طعم شیرین پیشرفت اقتصادی را به کام مردم این منطقه چشاند اما گویی این روزها حال فعالان این عرصه آنگونه که باید خوب نیست.
بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع برآن شدیم تا با جابر بیات؛ زنبوردار ملایری و علیرضا الیاسی؛ کارشناس امور دام و زنبور عسل و از زنبورداران باسابقه شهرستان رزن، گفتوگویی ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
یک زنبوردار ملایری با اشاره به سابقه فعالیت خود در این حوزه گفت: 20 سال است در زمینه زنبورداری فعالیت میکنم و از این مدت، حدود 12 سال را بهصورت تخصصی در حوزه پرورش ملکه در شهرستان ملایر و سطح استان همدان مشغول بودهام.
جابر بیات با بیان اینکه ملایر ظرفیت تبدیل شدن به قطب تولید ملکه کشور را دارد، افزود: در این سالها تمام توان خود را برای اصلاح نژاد و بهبود کیفیت کندوها به کار گرفتهام.
*وضعیت اقتصادی؛ از تورم هفت برابری تا بنبست نهادهها
وی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت اقتصادی فعلی این حرفه با لحنی انتقادی گفت: اوضاع در حال حاضر بسیار نامطلوب است. وقتی از تأمین نهادهها، مواد اولیه و ابزارآلات صحبت میکنیم، با قیمتهایی روبهرو هستیم که نه یک یا دو برابر، بلکه در برخی موارد تا هفت یا هشت برابر افزایش یافتهاند.
وی در ادامه با اشاره به اعداد و ارقام و مقایسه امسال با سال گذشته گفت: در حالی که هزینههای تولید چندین برابر شده، قیمت محصول نهایی زنبوردار افزایش چندانی نداشته است. از طرفی اگر هم افزایشی رخ داده باشد، بهدلیل کاهش قدرت خرید مردم، بازخورد مثبتی از سوی مشتریان دیده نمیشود.
این فعال کشاورزی تصریح کرد: محصولاتی همچون عسل، ژل رویال و سایر فرآوردهها نسبت به هزینه تمامشده کندو و شکر، رشد قیمت بسیار ناچیزی داشتهاند.
*شوک قیمتی در بازار شکر و ادوات زنبورداری
بیات با بیان جزئیات دقیق قیمتها، به مقایسه هزینههای اساسی پرداخت و عنوان کرد: قیمت شکر در حال حاضر به حدود 105 میلیون تومان در هر تن رسیده، یعنی کیلویی 105 هزار تومان؛ در حالی که سال گذشته قیمت هر تن شکر حدود 47 میلیون تومان بود. این یعنی قیمت اصلیترین ماده مورد نیاز زنبورداران بیش از دو برابر شده است.
وی که نمایندگی شرکت «هفت گوهر» را نیز بر عهده دارد، در خصوص قیمت ادوات گفت: سال گذشته هر کندو را با قیمتی حدود یک تا دو میلیون تومان تهیه میکردیم، اما اکنون همان کندو با قیمتی بالغ بر 6 میلیون تومان به دست ما میرسد. این افزایش سه برابری ناشی از گرانی شدید قطعات پلاستیکی و نایاب شدن و افزایش قیمت چوب است.
زنبوردار ملایری در ادامه به نگاه ناعادلانه بازار نسبت به قیمت محصولات نهایی اشاره کرد و گفت: عسل طبیعی که سال گذشته در حجم عمده 400 هزار تومان بود، امسال تنها به 450 هزار تومان رسیده است. از سوی دیگر، عسل تغذیهای نیز از 270 هزار تومان به 300 تا 320 هزار تومان افزایش یافته که این اختلاف قیمت به هیچ وجه پاسخگوی هزینههای سنگین تولید نیست.
*تولید سالانه 12 هزار ملکه در قلب ملایر
بیات در ادامه به ظرفیتهای تولیدی مجموعه خود اشاره کرد و افزود: تمرکز اصلی من بر پرورش ملکه است. سالانه بین 10 تا 12 هزار قطعه ملکه تولید میکنیم که شامل ملکههای باکره، تلقیح مصنوعی و تولید لاینهای اختصاصی است.
وی همچنین از تولید محصولات جانبی خبر داد و افزود: در کنار پرورش ملکه، سالانه حدود 10 تا 12 کیلوگرم ژل رویال و 5 تا 7 تن عسل با بهرهگیری از حدود 300 کلنی زنبور عسل تولید میشود.
*حمایتهای دولتی؛ صفر مطلق!
وی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از عملکرد نهادهای حمایتی و معاونتهای بهبود تولیدات دامی، وضعیت حمایتها را «صفر مطلق» توصیف کرد و گفت: هیچ نهادهای بهصورت حمایتی در اختیار زنبورداران قرار نمیگیرد.
این زنبوردار ملایری ادامه داد: آخرین باری که شکر دولتی توزیع شد، مربوط به دو سال پیش بود. در آن زمان با وجود اینکه پول را نقدی واریز کردیم، تحویل آن چهار تا پنج ماه طول کشید و در نهایت هم به قیمت روز با ما حساب کردند؛ در حالی که هنگام واریز پول، قیمت دلار بسیار پایینتر بود.
بیات افزود: این بدقولیها و نبود مدیریت صحیح در تعاونیها و اتحادیهها، نوعی بدبینی و بیاعتمادی در میان زنبورداران ایجاد کرده؛ به طوری که دیگر کسی تمایلی به واریز وجه به حساب تعاونیها ندارد، چراکه عملاً هیچ سودی برای تولیدکننده ندارد.
*تغییر راهبرد از نژادهای داخلی به نژادهای برتر جهانی
وی با اشاره به اینکه در حال حاضر تمام تولیدات او از نژادهای خارجی است، در مورد علت این تصمیم توضیح داد: ده تا پانزده سال پیش، حتی یک ملکه برای تعویض و اصلاح نژاد به سختی پیدا میشد. ما مدتی با مؤسسه تحقیقات علوم دامی کشور همکاری کردیم تا بر روی نژادهای بومی (مدای ایرانی) کار کنیم و چندین لاین هم خریداری کردیم، اما متأسفانه بازخورد خوبی نداشتیم.
وی با بیان اینکه نژادهای داخلی اصلاحشده در تولید عسل و رضایت مشتری موفق نبودند، تصریح کرد: اگرچه آن ملکهها مقاومت نسبی به آفات داشتند، اما از نظر اقتصادی برای زنبوردار سودآور نبودند و به همین دلیل دوباره به سمت نژادهای وارداتی و معتبر جهانی روی آوردیم.
این فعال حوزه کشاورزی به تنوع نژادی ملکههای تولیدشده در زنبورستان خود اشاره و اذعان کرد: در حال حاضر بر روی 6 تا هفت نژاد برتر ازجمله کارنیکا، کردوان، لیگوستیکا (ایتالیایی)، باکفست و ساسکاتراز کار میکنم تا بتوانم بهترین بهرهوری را در شرایط اقلیمی منطقه بهدست آورم.
بیات در ادامه با اشاره به مشکلساز شدن سمپاشی مزارع برای زنبورداران و بیان خسارت شخصی خود بهعنوان نمونهای از این وضعیت گفت: سال گذشته کار را با بیش از 600 کندوی فعال آغاز کردیم، اما بهدلیل همین سمپاشیها و فشارهای اقتصادی، امروز تعداد کلنیهای ما به حدود 300 عدد کاهش یافته است. این یعنی در مدت یک سال بیش از 50 درصد سرمایه و توان تولیدی ما از بین رفته؛ خسارتی که در شرایط فعلی اقتصادی جبران آن تقریباً غیرممکن بهنظر میرسد. البته میتوان این رقم را به وضعیت بسیاری از زنبورداران استان نیز تعمیم داد.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا کشاورزان همکاری لازم را در این زمینه ندارند، گفت: حتی اگر در شعاع یک کیلومتری با 15 نفر از کشاورزان توافق کنیم که سمپاشی را بهصورت شبانه، یعنی زمان استراحت زنبورها، انجام دهند تا آسیب کمتری وارد شود، کافی است فقط یک یا دو نفر همکاری نکنند و در اوج فعالیت روزانه زنبورها سمپاشی کنند؛ همین ناهماهنگی کوچک کافی است تا کل زنبورستان و تلاش چندساله یک تولیدکننده از بین برود.
*نقد تند به واردات سموم غیراستاندارد
او با انتقاد از سیاستهای واردات سم تأکید کرد: من معتقدم در این میان نه کشاورز مقصر است و نه زنبوردار؛ چرا که کشاورز هم برای حفظ محصول خود در برابر آفتهای فزاینده ناچار به مبارزه است. بنابراین مقصر اصلی، نهادهای نظارتی و واردکنندگانی هستند که سموم غیرانتخابی و بسیار کشنده برای تمامی حشرات را وارد بازار میکنند.
وی ادامه داد: در حالی که در دنیا فناوری تولید سم به سمت سموم «انتخابی» حرکت کرده است و میتوان سمومی تأمین کرد که فقط یک آفت خاص مانند شته را از بین ببرند، نه اینکه کل زیستبوم و حشرات مفیدی مانند زنبور عسل را نابود کنند. متأسفانه سموم فعلی مستقیماً سیستم عصبی زنبورها را هدف قرار میدهند و باعث مرگ دستهجمعی آنها در داخل یا خارج از کندو میشوند.
*کوچروی؛ تلاشی سخت برای بقا در دل طبیعی
این فعال حوزه کشاورزی با اشاره به سختیهای معیشتی و عملیاتی این حرفه گفت: برای حفظ بقای زنبورها، همواره در حال کوچ هستیم. مسیر ما معمولاً از مناطق جنوبی کشور آغاز میشود و با تغییر فصل به سمت بروجرد، ملایر و نهاوند ادامه پیدا میکند. در واقع، برای یافتن مرتع مناسب و هوای مطلوب کیلومترها راه طی میکنیم، اما وقتی در مقصد نهایی با چنین استقبال مرگباری از سوی سموم شیمیایی روبهرو میشویم، تمام انگیزه تولید در ما از بین میرود.
بیات ضمن درخواست از مسئولان وزارت جهاد کشاورزی برای نظارت دقیقتر بر توزیع سموم و حمایت واقعی از تأمین نهادههای زنبورداری، خاطرنشان کرد: اگر این روند ادامه یابد، در آیندهای نزدیک نهتنها خبری از عسل طبیعی ملایر نخواهد بود، بلکه بهدلیل نبود گردهافشانی زنبورها، محصولات کشاورزی و باغهای گردوی منطقه نیز با افت شدید کیفیت و کمیت روبهرو خواهند شد.
وی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: اگر حمایتهای واقعی صورت نگیرد و بازار مواد اولیه به ثبات نرسد، صنعت زنبورداری با تمام ظرفیتهای ارزآوری و اشتغالزاییاش، بیش از پیش در معرض نابودی قرار خواهد گرفت.
این زنبوردار پیشکسوت در پایان خواستار بازنگری جدی در سیاستهای حمایتی و تقویت جایگاه واقعی زنبورداران در زنجیره ارزش کشاورزی شد.
در ادامه، کارشناس امور دام و زنبور عسل و از زنبورداران باسابقه شهرستان رزن با اشاره به بیش از 25 سال سابقه در حوزه دامپروری و زنبورداری، درباره وضعیت این حرفه، چالشهای اقتصادی، مشکلات تأمین نهادهها، آسیبهای ناشی از سمپاشیهای غیراصولی و ضرورت آموزش و اصلاح نژاد در این بخش سخن گفت.
علیرضا الیاسی افزود: از سال 1380 بهصورت مستمر در عرصه دامپروری و زنبورداری فعالیت دارم و در این سالها تلاش کردهام هم در بخش تولید و هم در حوزه آموزش و خدماترسانی به زنبورداران منطقه نقش مؤثری ایفا کنم.
وی با بیان اینکه اکنون حدود 200 کلنی زنبور عسل در اختیار دارد، افزود: در کنار فعالیت تولیدی، خدمات زنبورداری را نیز به زنبورداران شهرستان رزن و مناطق اطراف ازجمله فامنین، کبودراهنگ و آوج ارائه میکند.
وی با اشاره به گستره این خدمات تصریح کرد: از طریق مغازهای که دایر کرده است، تأمین تجهیزات و لوازم مختلف زنبورداری را نیز بر عهده دارد و یکی از بخشهای مهم فعالیت او در همین حوزه متمرکز است. هدف از این کار آن است که زنبورداران منطقه در تأمین ابزار و ملزومات مورد نیاز خود با دشواری کمتری روبهرو شوند.
این متخصص زنبورداری با بیان اینکه زنبورداری تنها تولید عسل نیست، بلکه مجموعهای از خدمات، دانش، تجربه و پشتیبانی فنی را دربر میگیرد، گفت: اگر زنبوردار در تأمین تجهیزات، آموزش و نهادهها دچار مشکل شود، کیفیت تولید و دوام این حرفه بهشدت آسیب میبیند.
الیاسی با اشاره به فعالیت آموزشی خود در مرکز فنی و حرفهای شهرستان رزن، اظهار کرد: علاوه بر این بخشی از وقت خود را به تدریس و انتقال تجربه به علاقهمندان این حوزه اختصاص داده است.
وی با بیان اینکه آموزشهای تخصصی در حوزه زنبورداری میتواند سطح بهرهوری را به شکل محسوسی افزایش دهد، افزود: اگر زنبورداران جوان با اصول علمی پرورش زنبور، مدیریت کلنی، کنترل بیماریها و روشهای نوین برداشت آشنا شوند، هم هزینههای تولید کاهش پیدا میکند و هم کیفیت محصول بالاتر میرود.
وی تأکید کرد: آموزش عملی و مهارتی باید در کنار تجربه میدانی قرار گیرد تا نسل جدید زنبورداران بتوانند با شرایط متغیر امروز سازگار شوند.
این فعال زنبورداری از فعالیتهای خود در زمینه اصلاح نژاد زنبور عسل خبر داد و گفت: در این بخش با جهاد کشاورزی شهرستان همکاری میکنم و اصلاح نژاد از طریق تلقیح مصنوعی و انتخاب ملکههای برتر در دستور کار قرار دارد؛ روندی که میتواند نقش مهمی در افزایش مقاومت زنبورها، بهبود راندمان تولید و کاهش تلفات داشته باشد.
الیاسی با اشاره به اینکه بیماریها، سرمای زمستان، تغییرات اقلیمی و ضعف ژنتیکی از مهمترین تهدیدهای زنبورداری هستند، افزود: اگر اصلاح نژاد بهصورت علمی دنبال نشود، زنبوردار مجبور میشود، هر سال بخشی از سرمایه خود را صرف جبران خسارت کند. در این حوزه نیاز به همکاری جدیتر نهادهای تخصصی وجود دارد، پس با استفاده از روشهای نوین تولید ملکه و بهبود ژنتیکی کلنیها، میتوان آینده این صنعت را تضمین و حتی در مسیر ترقی قرار داد.
وی در ادامه سخنان خود با ابراز اینکه این صنعت، باوجود ظرفیتهای فراوان، از نظر اقتصادی با فشارهای جدی مواجه است اظهار کرد زنبورداری بهشدت به شرایط اقلیمی، پوشش گیاهی و قیمت نهادهها وابسته است، اگر بارش مناسب نباشد و گل و گیاه در دسترس نباشد، تولید عسل کاهش مییابد و این موضوع مستقیم بر درآمد زنبوردار اثر میگذارد.
این کارشناس زنبور عسل همچنین به افزایش چشمگیر هزینههای تولید اشاره کرد و افزود: قیمت مواد اولیه و لوازم مورد نیاز این حرفه در مدت کوتاهی چندین برابر شده است.
الیاسی با بیان اینکه قیمت شکر بهعنوان یکی از مهمترین نهادههای مورد استفاده در زنبورداری بهشدت افزایش یافته، اذعان کرد: سال گذشته قیمت هر کیلو شکر حدود 50 هزار تومان بوده، اما سال جاری به حدود 110 هزار تومان رسیده است.
وی با انتقاد از کاهش اثربخشی حمایتهای یارانهای اظهار کرد: سازوکار توزیع شکر یارانهای نیز با مشکلات جدی همراه است و زنبورداران عملاً از این حمایتها بهره کافی نمیبرند.
وی با بیان اینکه برخی تولیدکنندگان برای دریافت شکر با نرخ مصوب مبالغ را زودتر واریز کردهاند اما ماهها بعد کالا را با نرخ روز تحویل گرفتهاند، تصریح کرد: چنین روندی باعث بیاعتمادی و فشار مضاعف بر تولیدکننده میشود. از طرفی قیمت تعیینشده در تعاونیها تفاوت چندانی با بازار آزاد ندارد، مثلاً در حال حاضر قیمت ثبتنامی شکر در تعاونی 97 هزار تومان به ازای هر کیلو است.
این فعال حوزه کشاوررزی با اشاره به اینکه قیمت تجهیزات زنبورداری، ازجمله بدنه کندو، قاب، موم آجشده، و لوازم جانبی دو تا سه برابر گرانتر شده اذعان کرد: افزایش هزینهها با نرخ فروش عسل همخوانی ندارد. زنبوردار برای ادامه کار باید مدام سرمایه در گردش داشته باشد، اما وقتی نهادهها هر روز گرانتر میشوند و بازار فروش هم ثبات ندارد، ادامه فعالیت بهسختی ممکن میشود.
الیاسی با اشاره به کاهش قدرت خرید مردم، گفت: بازار عسل نیز مانند بسیاری از کالاهای دیگر تحت تأثیر شرایط اقتصادی قرار گرفته و فروش محصول با قیمت واقعی دشوار شده است.
وی ادامه داد: برای مثال، زنبورداران در سال جاری هر کیلوگرم عسل را در خردهفروشی حدود یک میلیون تومان قیمتگذاری کردهاند، اما بازار کشش پذیرش این قیمت را ندارد.
وی با بیان اینکه مردم در شرایط فعلی بیشتر درگیر تأمین نیازهای روزمره خود هستند، تصریح کرد: اگرچه عسل یک محصول سالم و ارزشمند است، اما در اولویت خرید بسیاری از خانوادهها قرار ندارد.
این زنبوردار رزنی همچنین به جایگاه ویژه شهرستان رزن در تولید گیاهان خاص اشاره کرد و گفت: این منطقه از ظرفیتهای کمنظیری در حوزه پوشش گیاهی برخوردار است؛ بهعنوان مثال، کشت رازیانه در فصل تابستان میتواند زمینهساز تولید عسلهای خاص و باکیفیت در منطقه باشد.
الیاسی افزود: بنابراین اگر بهرهبرداری از این ظرفیتها بهصورت اصولی مدیریت شود، زنبورداری رزن میتواند به یک ویژند معتبر در سطح ملی تبدیل شود؛ اما متأسفانه امروز سمپاشی مزارع به مهمترین تهدید پیشروی زنبورداران تبدیل شده است.
وی با بیان اینکه هر ساله بخشی از کلنیهای زنبور عسل بهدلیل سمپاشی از بین میروند، اظهار کرد: این مسئله نهفقط برای زنبورداران، بلکه برای خود کشاورزان نیز زیانبار است.
وی با اشاره به تجربههای شخصی و مشاهدات زنبورداران منطقه گفت: در برخی موارد، متأسفانه بهدلیل ناآگاهی، برخی کشاورزان تصور میکنند حضور زنبورعسل در مزارع موجب کاهش عملکرد محصولاتشان میشود؛ به همین دلیل، گاهی بهصورت عمدی یا بدون هماهنگی، در زمانی اقدام به سمپاشی میکنند که زنبورها در حال فعالیت هستند و همین موضوع باعث تلفات گسترده در زنبورستانها میشود.
این کارشناس امور دام و زنبور عسل ادامه داد: این در حالی است که کشاورزان باید بدانند که زنبور عسل نقش مستقیم در گردهافشانی و افزایش عملکرد محصولات دارد و نابودی آن، در نهایت به ضرر خودشان تمام میشود.
الیاسی با تأکید بر اهمیت همکاری میان کشاورزان و زنبورداران، اظهار کرد: جلسات توجیهی متعددی برای آگاهیبخشی برگزار شده، اما هنوز برخی کشاورزان نسبت به آثار مثبت حضور زنبور در مزارع اقناع نشدهاند.
وی با بیان اینکه بعضی از کشاورزان همچنان سمپاشی را بدون در نظر گرفتن شرایط حضور زنبورها انجام میدهند، افزود: ما بارها گفتهایم که زنبورداری و کشاورزی دو بخش جدا از هم نیستند، بلکه مکمل یکدیگرند اگر زنبور نباشد، محصول هم در نهایت کاهش پیدا میکند اما متأسفانه کشاورزان نمیخواهند این حقیقت را بپذیرند.
وی با بیان اینکه حفاظت از زنبور عسل باید به یک دغدغه عمومی تبدیل شود، چراکه تداوم این وضعیت میتواند باعث کاهش تولید عسل و آسیب به چرخه طبیعی گردهافشانی شود افزود: این حرفه تنها یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از زنجیره امنیت غذایی کشور بهشمار میرود.
معالوصف با توجه به آنچه بیان شد؛ در یک جمعبندی منصفانه باید گفت که صنعت زنبورداری در استان همدان، با وجود ریشههای عمیق و ظرفیتهای محیطی بینظیر، امروز در میانه یک بیم و امید بزرگ ایستاده است. اگرچه طبیعت سخاوتمند الوند و دانش بومی زنبورداران، محصولی با کیفیت جهانی تولید میکند، اما واقعیت این است که این ظرفیت عظیم همچنان با چالشهای جدی دست و پنجه نرم میکند. مشکلاتی نظیر تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای پراکنده، نوسانات بازار و قیمت بالای نهادهها و نگاه غلط کشاورزان به این ظرفیت و بهویژه نبود زیرساختهای مدرن برای بستهبندی و برندینگ، باعث شده تا بخش زیادی از ارزش افزوده این طلای مایع به جیب واسطهها برود و خستگی کار بر تن زنبورداران باقی بماند. نتیجه اینکه، همدان برای تبدیل شدن به قطب بلامنازع زنبورداری منطقه، تنها به طبیعت بکر نیاز ندارد؛ بلکه نیازمند رویکردی منصفانه در حمایتهای دولتی، تسهیل صادرات و گذار از شیوههای سنتی به سمت فرآوری صنعتی است. اگر توازن میان «تولید باکیفیت» و «حمایت هوشمندانه» برقرار شود، زنبورداری نهتنها یک شغل معیشتی، بلکه میتواند پیشران توسعه پایدار و نماد هویت اقتصادی استان همدان باشد. در نهایت، انصاف حکم میکند که با نگاهی ویژه به دستهای زحمتکش زنبورداران، از این میراث طبیعی صیانت کنیم تا کام تولیدکننده و مصرفکننده، هر دو به یک اندازه شیرین شود.
