سپهرغرب، گروه کشاورزی- طاهره ترابی‌مهوش؛ در حالی که باغداران پسته در روستاهای دهنو و حسین‌آباد گیان نهاوند، با غلبه بر چالش‌هایی مانند کم‌آبی و سرمازدگی، سال‌ها با صبر، تجربه‌اندوزی و خودآموزی مسیر دشواری را پشت سر گذاشته‌اند و امروز ثمره تلاش خود را می‌بینند، اما همچنان با مشکلاتی چون نبود آموزش‌های تخصصی، گرانی نهاده‌ها و کمبود حمایت‌های دولتی دست‌وپنجه نرم می‌کنند؛ باغدارانی که کیفیت محصولشان زبانزد شده، اما سهم چندانی از حمایت‌های لازم ندارند.
نهاوند که همواره به‌عنوان قطب کشاورزی غرب ایران و دیار سراب‌های جوشان شناخته می‌شود، امروز در آستانه تحولی تازه در الگوی کشت قرار گرفته است. هرچند نام نهاوند با محصولاتی مانند گردو، گشنیز و سیب گره خورده، اما در یک دهه گذشته، تغییرات اقلیمی و ضرورت مدیریت منابع آب باعث شده نگاه‌ها به‌سوی محصولی راهبردی و ارزشمند به نام پسته معطوف شود.
نهاوند به‌دلیل برخورداری از ویژگی‌های اقلیمی خاص، ظرفیت مناسبی برای پرورش پسته دارد. از جمله این ظرفیت‌ها می‌توان به تأمین نیاز سرمایی درخت پسته اشاره کرد؛ زیرا این درخت برای محصول‌دهی مطلوب، به یک دوره سرمای زمستانه نیاز دارد و اقلیم کوهستانی نهاوند این نیاز را به‌خوبی تأمین می‌کند. از سوی دیگر، تابستان‌های گرم و آفتابی برای پر شدن مغز پسته و خندان شدن آن ضروری است؛ شرایطی که در دشت‌های نهاوند به‌وفور وجود دارد.
از سوی دیگر، تنوع بافت خاک از دیگر الزامات مورد نیاز برای کشت این محصول است. خوشبختانه بخش‌هایی از این شهرستان دارای خاک‌های شنی‌ـ‌لومی هستند که زهکشی مناسبی برای ریشه پسته فراهم می‌کنند.
البته چنانکه پیش‌تر هم اشاره شد؛ تغییر الگوی کشت به سمت پسته تنها یک انتخاب اقتصادی نیست، بلکه یک ضرورت زیست‌محیطی و راهبردی است زیرا در این شهرستان بسیاری از محصولات سنتی منطقه (مانند چغندرقند یا ذرت) آب‌بر هستند، حال آنکه پسته مقاومت بسیار بالایی به کم‌آبی و خشکی دارد. این گیاه می‌تواند با کمترین میزان آبیاری نسبت به سایر درختان میوه، به حیات و تولید خود ادامه دهد.
جالب‌تر اینکه پسته یکی از ارزآورترین محصولات کشاورزی ایران است. با توجه به قیمت بالای این محصول در بازارهای جهانی، تبدیل بخشی از اراضی به باغ‌های پسته می‌تواند درآمد سرانه کشاورزان نهاوندی را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.
از طرفی با توجه به روند گرمایش زمین و کاهش بارش‌ها در زاگرس، کشت پسته راهکاری هوشمندانه برای حفظ پایداری کشاورزی در منطقه و جلوگیری از بیکاری جوانان روستایی است. درنهایت اینکه درخت پسته گیاهی دیرزیست است که می‌تواند برای چندین دهه محصول دهد که این ویژگی به معنای سرمایه‌گذاری برای نسل‌های آینده و ایجاد امنیت شغلی پایدار در حوزه باغداری است.
بر این اساس برآن شدیم تا با تنی چند از باغداران پسته نهاوند گفت‌وگویی ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:
یکی از باغداران روستای دهنو نهاوند، با اشاره به اینکه حدود دو هکتار از زمین‌های خود را به کشت پسته اختصاص داده، گفت: این باغ شامل 300 اصله درخت است که با توجه به شرایط اقلیمی منطقه انتخاب شده‌اند؛ عمده محصول ما از رقم اکبری است که نسبت به سایر ارقام، درختانی انبوه‌تر دارد و دیررس‌تر است.
*تغییر الگوی کشت با هدایت جهاد کشاورزی
شیروده خزایی در پاسخ به این پرسش که چه عاملی او را به کشت پسته در منطقه نهاوند سوق داد، به نقش مؤثر نهادهای متولی، به‌ویژه جهاد کشاورزی، اشاره کرد و گفت: کارشناسان جهاد کشاورزی مشوق اصلی من در ورود به این مسیر بودند. پس از بررسی‌های کارشناسی، این محصول از سوی مجموعه جهاد کشاورزی به ما معرفی شد و با تأکید آن‌ها بر اینکه اقلیم منطقه برای کشت پسته مناسب و مستعد است و این محصول در اینجا بازدهی مطلوبی دارد، وارد این عرصه شدیم.
وی در ادامه با ابراز اینکه اکنون چندین سال از آغاز این پروژه می‌گذرد و درختان به مرحله بهره‌دهی رسیده‌اند گفت: امسال ششمین یا هفتمین سال کشت آن‌هاست و به‌تدریج وارد مرحله تولید اقتصادی می‌شوند.
*تأثیر تغییرات اقلیمی بر عملکرد محصول
این تولیدکننده پسته با واکاوی وضعیت تولید در سال جاری و اشاره به چالش‌های جوی اظهار کرد: نوسانات دمایی، سرمای بهاره و بارش‌های نابهنگام و زیاد امسال که تا حدودی غیرمنتظره بود، بر میزان برداشت اثر گذاشت و باعث شد باردهی درختان نسبت به حد انتظار مقداری کاهش یابد.
خزایی در ادامه توضیحات خود درباره آسیب‌های جوی خاطرنشان کرد: این بارش‌ها و سرما باعث افزایش درصد پوچی در خوشه‌های پسته شده است؛ با این حال، باوجود این مشکلات از وضعیت موجود و روند کلی رشد درختان و کیفیت محصول در منطقه عبدالملکی راضی هستیم.
*کشاورزی مهندسی‌شده و آموزش‌های تخصصی
وی با بیان اینکه باغش به‌صورت کاملاً مهندسی‌شده و بر اساس نقشه‌های فنی احداث شده است، بر اهمیت آموزش‌های مستمر تأکید کرد و افزود: جهاد کشاورزی در زمینه آموزش و ارائه نکات فنی تا حدودی ورود کرده و سال گذشته نیز در جلسات و کلاس‌های توجیهی برگزارشده از سوی این نهاد شرکت کردیم؛ دوره‌هایی که نقش بسزایی در ارتقای دانش ما برای نگهداری از باغ داشته است.
وی با بیان اینکه محصولش هنوز به مرحله بهره‌برداری کامل اقتصادی برای عرضه گسترده در بازار نرسیده است، گفت: در حال حاضر میزان تولید باغ به حدی نیست که به‌صورت انبوه وارد بازار شود و بیشتر برای مصرف شخصی و تعارف به اطرافیان و دوستان استفاده می‌شود.
این باغدار نهاوندی درخصوص تأمین نهاده‌هایی نظیر کود و سم خاطرنشان کرد: تا این مرحله از کار، نیازهای باغ را مدیریت کرده‌اند، اما با رسیدن به بلوغ کامل درختان و ورود به فاز صادراتی و بازار، نیاز به حمایت‌های گسترده‌تر در زمینه تأمین نهاده‌های خاص پسته بیش از پیش احساس خواهد شد.
خزایی با ابراز رضایت از مسیر طی‌شده، آینده کشت پسته در نهاوند را روشن ارزیابی کرد و‌گفت: با تکیه بر دانش فنی و حمایت‌های دولتی، می‌توان پسته را به‌عنوان یک محصول ارزآور در سبد کالاهای صادراتی منطقه جای داد.
وی ابراز امیدواری کرد: با بهبود شرایط جوی در سال‌های آینده و تداوم حمایت‌های جهاد کشاورزی، بهره‌وری این باغ‌ها به حداکثر توان خود خواهد رسید.
در ادامه یکی از پسته‌کاران روستای حسین‌آباد گیان، با بیان اینکه حدود 6 سال است به‌طور جدی وارد عرصه پسته‌کاری شده، اظهار کرد: از مجموع 14 هکتار اراضی در اختیار، حدود یک هکتار را زیر کشت پسته برده‌ام و خوشبختانه این درختان اکنون به ثمر رسیده‌اند و برداشت محصول آغاز شده است.
خدابخش جلالوند، با اشاره به روند صعودی میزان برداشت محصول در سال‌های ابتدایی تصریح کرد: در سال‌های نخست میزان باردهی کمتر بود، اما با گذشت زمان و تنومند شدن شاخه‌ها، شاهد افزایش چشمگیر محصول هستیم و خدا را شاکریم که این خاک به‌خوبی جواب اعتماد ما را داد.
*از ایده رانندگی تا آموزش در یزد
وی درباره نحوه آشنایی و ورود به این حوزه گفت: پیش از این راننده ماشین‌های سنگین بودم و در سفرهایم به مناطق مختلف کشور از نزدیک رونق باغ‌های پسته را می‌دیدم؛ همین موضوع باعث شد با پرس‌وجو از اهالی آن مناطق، ظرفیت خاک و اقلیم نهاوند را برای این کشت بررسی کنم. در نهایت به این نتیجه رسیدم که این منطقه، با وجود سرمای زمستانه، ظرفیت بالایی برای پرورش پسته دارد.
وی در ادامه با بیان اینکه آموزش‌های لازم را نه از طریق سازمان جهاد کشاورزی، بلکه از طریق یکی از دوستانش در مهریز استان یزد کسب کرده، ابراز کرد: برای یادگیری اصول صحیح داشت و برداشت، به یزد رفتم، دوستی در آنجا داشتم که مشوق اصلی من بود و تمام فوت‌وفن‌های کار را به من آموخت.
* گلایه از بی‌مهری کارشناسان جهاد کشاورزی
این باغدار با انتقاد از عملکرد کارشناسان ترویج جهاد کشاورزی خاطرنشان کرد: جهاد کشاورزی همدان عملاً هیچ نقش آموزشی در موفقیت این باغ نداشته است. آن‌ها بعضاً تابستان‌ها صرفاً برای بازدید و تماشای میزان باردهی می‌آیند، اما هیچ کارشناس ترویجی تاکنون زمان دقیق آبیاری یا سم‌پاشی را به ما اعلام نکرده است.
جلالوند با تأکید بر اینکه تمامی مراحل کاشت و نگهداری به‌صورت خودآموز یا با مشورت بخش خصوصی پیش رفته، افزود: حتی در زمینه تأمین نهال نیز خودم پیش‌قدم شدم و آن را از یزد خریداری کردم؛ به‌طوری‌که در مقطعی حتی بنا به درخواست جهاد کشاورزی، چندین نهال تهیه کرده و در اختیارشان قرار دادم.
* مدیریت منابع آب و کاشت مهندسی
وی درباره نحوه آبیاری این محصول که به کم‌آب‌بر بودن مشهور است، توضیح داد: در سال‌های اول کاشت، درخت پسته به آبیاری بیشتری نیاز دارد (حدود 10 تا 15 بار در سال)، اما زمانی که درخت به بار می‌نشیند، نیاز آبی آن تغییر کرده و مقاومت بیشتری پیدا می‌کند.
وی همچنین به رعایت استانداردهای فنی در احداث باغ اشاره کرد و گفت: کاشت درختان کاملاً به‌صورت مهندسی و با خط‌کشی دقیق انجام شده است. فواصل بین درختان را پنج متر در نظر گرفته‌ایم تا فضای کافی برای رشد و عملیات باغی وجود داشته باشد؛ البته چنانکه پیش‌تر گفتم تمام این مراحل با راهنمایی فردی که در زمینه حفر چاله و کاشت تخصص داشت انجام شده است.
* بازار فروش و چالش تأمین نهاده‌ها
این باغدار درباره وضعیت بازار و فروش پسته نهاوند اظهار کرد: محصول ما کیفیت بسیار بالایی دارد و در منطقه مشتریان خاص خود را پیدا کرده است، اما راهبرد فروشمان این است که پسته را پس از برداشت فرآوری و خشک می‌کنیم و نزدیک ایام شب عید که قیمت‌ها مناسب‌تر می‌شود، به بازار عرضه می‌کنیم؛ به‌طوری‌که قیمت‌های پیشنهادی خریداران، با توجه به کیفیت محصول، برای هر کیلو بین یک میلیون و 250 هزار تا یک میلیون و 400 هزار تومان متغیر است.
جلالوند در پایان با گلایه شدید از وضعیت تأمین کود و سموم کشاورزی گفت: در حالی که دولت مدعی حمایت از کشاورزان است، اما من به‌عنوان یک پسته‌کار، حتی یک کیسه کود دولتی دریافت نکرده‌ام، تمام نهاده‌های مورد نیاز ازجمله کود مرغی و سایر مواد مغذی را به‌صورت آزاد از بازار تهیه می‌کنم. هیچ سهمیه‌ای برای ما در نظر گرفته نشده است.
در ادامه، دیگر باغدار روستای حسین‌آباد گیان اظهار کرد: بنده حدود 11 سال است به‌صورت تخصصی در حوزه باغداری پسته فعالیت می‌کنم و در حال حاضر تمام تمرکز و توان کاری خود را بر روی یک هکتار از باغ‌های پسته‌ام معطوف کرده‌ام.
*غلبه بر چالش کم‌آبی و سرما با کشت پسته
زاهدین جان‌جان، در پاسخ به این پرسش که چرا با وجود پیشینه طولانی منطقه در کشت محصولاتی مانند گردو، به سمت پسته سوق پیدا کرده است؟ گفت: عامل اصلی این تصمیم، چالش بزرگ کمبود آب در سال‌های اخیر و همچنین حساسیت بالای درختانی مانند گردو به سرمازدگی‌های دیرهنگام بهاره بود؛ حال آنکه پسته نسبت به گردو در برابر سرما مقاوم‌تر است و زمان گل‌دهی آن به‌گونه‌ای است که کمتر دچار آسیب‌های جوی می‌شود.
وی با تأکید بر اینکه پسته سازگاری بالایی با شرایط سخت محیطی دارد، خاطرنشان کرد: «این محصول علاوه بر نیاز آبی کمتر، از ارزش اقتصادی بسیار بالایی برخوردار است که می‌تواند در شرایط بحرانی، تکیه‌گاه معیشت باغداران باشد.
*وضعیت باردهی و برداشت محصول در سال جاری
این باغدار با اشاره به دوره انتظار طولانی برای به ثمر نشستن درختان پسته، گفت: پسته محصولی است که نیاز به صبر و استقامت دارد و چندین سال زمان می‌برد تا به مرحله تولید اقتصادی برسد؛ اما خوشبختانه امسال وضعیت درختان بسیار مطلوب و رضایت‌بخش است.
جان‌جان با یادآوری تلخ تجربیات سال گذشته عنوان کرد: متأسفانه سال گذشته سرمای بد موقع، آسیب جدی به درختان و محصول ما وارد کرد و سال سختی را پشت سر گذاشتیم اما سال جاری به لطف خداوند، وضعیت مطلوب است و اگر در ادامه فصل تابستان و گرمای پیش‌ رو مشکل خاصی بروز نکند، پیش‌بینی می‌کنیم که حدود 2.5 تن برداشت محصول داشته باشیم.
* فقدان آموزش‌های مهندسی در آغاز راه
وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با ابراز اینکه باغ‌های ما در سال‌های گذشته بر اساس اصول مهندسی نوین احداث نشدند اذعان کرد: هنگام تحویل نهال‌ها، آموزش‌های لازم درباره فواصل استاندارد بین درختان و ردیف‌های کشت ارائه نشد و ما بر اساس دانش سنتی پیش رفتیم. اگر در آن زمان مشاوره‌های فنی و مهندسی در اختیار کشاورزان نهاوندی قرار می‌گرفت، بی‌شک اکنون شاهد راندمان تولید بسیار بالاتری بودیم.
وی درخصوص وضعیت بازار و فروش محصول پسته در استان همدان گفت: تا به امروز با توجه به حجم تولید، محصول ما بیشتر در میان اقوام، آشنایان و بازارهای محلی نزدیک توزیع شده و هنوز وارد مرحله بازارسازی کلان یا صادرات نشده‌ایم.
این باغدار نهاوندی با افتخار تأکید کرد:کیفیت پسته تولیدی نهاوند ظرفیت بالایی برای رقابت در بازارهای بزرگتر را دارد. امیدواریم در آینده‌ای نزدیک، ویژند پسته نهاوند در سطح کشور شناخته شود.
مع‌‌الوصف با توجه به آنچه گفته شد؛ بررسی تجربه پیشروان کشت پسته در نهاوند نشان می‌دهد این شهرستان با وجود چالش‌های اقلیمی مانند سرمای ناگهانی بهاره و کم‌آبی، ظرفیت بالایی برای تبدیل شدن به قطب جدید پسته در غرب کشور دارد. حرکت از محصولاتی مانند گردو به سمت پسته، یک انتخاب ساده نیست؛ بلکه راهبردی هوشمندانه برای سازگاری با تغییرات اقلیمی و تقویت معیشت و اقتصاد منطقه به‌شمار می‌آید.
با این حال، آنچه از صحبت‌های این تولیدکنندگان برمی‌آید، وجود شکافی عمیق میان همت کشاورزان و حمایت‌های دولتی است؛ به‌طوری‌که موفقیت‌های به‌دست‌آمده در باغ‌های نهاوند، بیش از آنکه حاصل برنامه‌ریزی‌های کلان آموزشی باشد، ثمره خودآموزی، سفرهای تحقیقاتی شخصی و خطر‌پذیری خودِ باغداران است.
از این رو، برای گذر پسته نهاوند از مرحله مصرف محلی و محدود به عرصه ارزآوری و صادرات، تحقق اقداماتی چند ضروری است: نخست، نظام‌مند کردن آموزش‌های فنی از سوی کارشناسان ترویج، به‌ویژه در حوزه‌های حساسی چون هرس، مدیریت سم‌پاشی و آبیاری نوین؛ دوم، حمایت در تأمین نهاده‌ها با هدف رفع تبعیض در توزیع کود و سموم یارانه‌ای و کاهش هزینه‌های باغداران؛ و در نهایت، توسعه صنایع تبدیلی و بسته‌بندی برای جلوگیری از خام‌فروشی و ایجاد برند ملی «پسته نهاوند».
پسته برای نهاوند تنها یک محصول کشاورزی نیست، بلکه نماد «استقامت و تغییر» است؛ اگر امروز دولت و بخش خصوصی در کنار هم قرار گیرند، شکوفه‌های پسته در دشت‌های نهاوند می‌تواند نویدبخش آینده‌ای روشن و صادرات‌محور برای کشاورزی استان همدان باشد.

طاهره ترابی مهوش