وقتی برقِ ناترازی انرژی، بچهماهیهای نهاوند را گرفت
سپهرغرب، گروه کشاورزی- طاهره ترابیمهوش؛ یکی دیگر از پرورشدهندگان ماهی در نهاوند با بیان اینکه یکی از اصلیترین مشکلات آنها در سالهای اخیر قطعی برق بوده، گفت: سال گذشته بهدلیل قطعی چندساعته برق، 18 میلیون قطعه از بچهماهیهای ما از بین رفت؛ این تنها یک عدد نیست، بلکه حاصل زحمات شبانهروزی و سرمایهای است که باید چرخه تولید کشور را به حرکت درآورد.
در جهان امروز که امنیت غذایی به یکی از حیاتیترین ستونهای اقتدار ملی و ثبات اقتصادی تبدیل شده است، صنعت آبزیپروری دیگر تنها یک فعالیت کشاورزی ساده نیست؛ بلکه راهکاری راهبردی برای تأمین پروتئین سالم، ایجاد اشتغال پایدار و ارزآوری غیرنفتی محسوب میشود.
ماهی، بهعنوان منبع اصلی پروتئین سفید و غنیترین منبع اسیدهای چرب امگا 3، نقشی بیبدیل در ارتقای سلامت جامعه و پیشگیری از بیماریهای مزمن ایفا میکند. از سوی دیگر، بهرهوری بالای مصرف آب در سیستمهای مدرن پرورش ماهی نسبت به تولید گوشت قرمز، این صنعت را به یکی از ارکان اقتصاد مقاومتی و توسعه پایدار در مناطق مستعد تبدیل کرده است.
در میان اطلس جغرافیایی تولید آبزیان در ایران، نام نهاوند با شکوهی متفاوت میدرخشد به دیگر سخن این شهرستان که به حق ملقب به شهر سرابها است، به برکت جوشش سخاوتمندانه سراب خروشان گاماسیاب و اقلیم منحصربهفرد کوهستانی، به بهشتی برای پرورش ماهیان سردآبی بدل شده است.
وجود آبهای جاری با کیفیت فوقالعاده، دمای ایدهآل و غنای املاح معدنی، مزیتی رقابتی به نهاوند بخشیده که محصول آن، یعنی ماهی قزلآلا و سالمون، نهتنها در بازارهای داخلی، بلکه در سفرههای کشورهای حوزه اوراسیا و خلیجفارس نیز جایگاهی ویژه یافته است.
امروز، شیلات در نهاوند تنها یک حرفه نیست؛ بلکه نبض تپنده اقتصاد منطقه است که با پیوند میان دانش بومی و فناوریهای روزآمد، هزاران فرصت شغلی ایجاد کرده است. با این حال، حفظ این جایگاه رفیع و تبدیل شدن به قطب صادراتی منطقه، نیازمند صیانت از سرمایههای عظیمی است که توسط بخش خصوصی در دل این مزارع بنا شده است. بررسی چالشهای تولیدکنندگان پیشرو در این خطه، نهتنها بازخوانی مشکلات یک صنف، بلکه تلاش برای حفظ یکی از سنگرهای راهبردی تولید ملی در غرب کشور است.
پس در این شماره از روزنامه با علی زمانیان؛ مدیرعامل شرکت «قزل پروتئین گاماسیاب» و ابراهیم امیری؛ دیگر پرورشدهنده ماهی در نهاوند که در عرصه صادرات نیز فعال هستند، گفتوگویی ترتیب دادیم که در ادامه میخوانید:
مدیرعامل شرکت «قزل پروتئین گاماسیاب» در ابتدای این گفتوگو به تشریح ابعاد فعالیت این مجموعه پرداخت و گفت: شرکت ما در منطقه نهاوند مستقر است و ظرفیت اسمی آن سه هزار تن تعریف شده؛ اما با برنامهریزیهای دقیق و فعالیت در دو شیفت کاری، توانستهایم این رقم را به چهار تا پنج هزار تن تولید و فرآوری در سال برسانیم.
علی زمانیان با اشاره به تنوع محصولات این شرکت تصریح کرد: تمرکز اصلی ما در حال حاضر بر حوزه بستهبندی و فرآوری است. بخش عمدهای از تولیدات ما به ماهی سالمون (قزلآلای رنگینکمان با گوشت صورتی) اختصاص دارد که هم در بازار داخلی و هم در بازارهای بینالمللی متقاضیان بسیاری دارد.
*رانت در سفره کارخانجات خوراک؛ تولیدکننده در تنگنا
وی در بخش دیگری از سخنان خود، با انتقاد از سیاستهای حمایتی در حوزه نهادهها و سازوکار توزیع یارانهها گفت: متأسفانه شاهد کجسلیقگی بزرگی در مدیریت یارانهها هستیم؛ دولت یارانهای را که باید مستقیماً به دست پرورشدهنده برسد، به کارخانههای تولید خوراک میدهد. نتیجه این شده که کارخانه، نهاده را با نرخ دولتی دریافت میکند، اما محصول نهایی را با قیمت آزاد به تولیدکننده میفروشد.
وی با اشاره به وجود تبعیض کیفی در تولید خوراک ماهی افزود: فاجعه اصلی اینجاست که این شرکتها با دریافت نهاده دولتی و استفاده از رانت، خوراک تولید میکنند؛ اما محصول باکیفیت خود را با قیمت آزاد صادر میکنند. در نتیجه، خوراکی که بهدست پرورشدهنده داخلی میرسد، از نظر کیفیت بهمراتب پایینتر از نمونههای صادراتی است.
این فعال صنعت شیلات تأکید کرد: اگر دولت یارانه را مستقیماً به خود پرورشدهندگان تخصیص دهد، آنها با دانش جیرهنویسی خود میدانند چه پروتئین و مواد مغذی را برای ماهی تأمین کنند تا بهترین ضریب تبدیل حاصل شود.
*چالش انرژی؛ از رویای نیروگاه خورشیدی تا جریمه در زمان قطعی برق
زمانیان با اشاره به مشکلات حاد در حوزه تأمین برق، گفت: در سالهای گذشته، پیشنهادی برای راهاندازی نیروگاه خورشیدی در مزارع مطرح کردیم اما با بیمهری مسئولان مواجه شد. در آن زمان، با هزینهای بالغ بر یکونیم میلیارد تومان میتوانستیم این طرح را اجرایی کنیم؛ سیستمی که نهتنها برق مزرعه را تأمین میکرد، بلکه در بلندمدت، برقی رایگان در اختیار بخش تولید قرار میداد. اما متأسفانه هیچ تسهیلاتی به این طرح اختصاص نیافت و در پاسخ گفتند که تمام هزینهها را باید خودتان بپردازید.
وی با گلایه از وضعیت فعلی تصریح کرد: در سهماهه تابستان، ما با معضلی دوچندان روبهرو میشویم؛ علاوه بر اینکه قطع مکرر برق، خسارات سنگینی بهبار میآورد، هزینهای نیز تحت عنوان «ترانزیت» از ما دریافت میشود. یعنی دولت نهتنها پایداری شبکه را تضمین نمیکند و برق را قطع میکند، بلکه هزینه اضافهای هم بابت ترانزیت برقی که قطع شده را از تولیدکننده میگیرد؛ این یک تضاد آشکار در حمایت از تولید است.
*درخشش در بازار اوراسیا؛ صادرات هزاران تنی به روسیه و همسایگان
وی در خصوص فعالیتهای صادراتی شرکت، اعداد و ارقام قابلتوجهی ارائه داد و افزود: ما سهم مهمی در بازار اوراسیا داریم؛ چراکه بازارهای هدف خود را بهخوبی شناسایی کردهایم.
این فعال حوزه شیلات مطرح کرد: عملکرد صادراتی ما در سال گذشته شامل هزار و 500 تن ماهی به روسیه، 400 تن به آذربایجان و 300 تن به ارمنستان بوده؛ البته صادرات به قرقیزستان نیز در دستور کار ما قرار دارد.
زمانیان خاطرنشان کرد: در حال حاضر سالانه بین 40 تا 50 هزار تن ماهی (بدون احتساب میگو) از ایران صادر میشود که نشاندهنده ظرفیت بالای این صنعت برای ارزآوری است؛ اما نباید اجازه داد این موفقیتها، چالشهای تولیدکنندگان خرد را به حاشیه ببرد.
*نیاز حیاتی به سرمایه در گردش؛ چرا ماهیهای کوچک فروخته میشوند؟
وی «تأمین سرمایه در گردش» را اصلیترین نیاز کنونی صنعت پرورش ماهی دانست و گفت: بازار روسیه خواهان ماهی با وزن بالای 1.5 کیلوگرم است؛ اما مشکل اینجاست که پرورشدهنده بهدلیل کمبود نقدینگی برای خرید خوراک، مجبور میشود ماهیها را پیش از رسیدن به سایز صادراتی بفروشد تا بتواند هزینههای جاری را تأمین کند. این وضعیت بهمعنای از دست رفتن فرصتهای صادراتی و کاهش سودآوری ملی است.
وی در ادامه، از یک پیشنهاد همکاری راهبردی خبر داد و گفت: شرکت ما آمادگی دارد تا در قالب قراردادهای سه تا پنج ساله با پرورشدهندگان همکاری کند. ما میتوانیم برای پنج تا 10 هزار تن ماهی قرارداد ببندیم و با تأمین رنگدانه و حمایتهای لازم، این امکان را فراهم کنیم که تولیدکنندگان بدون دغدغه نقدینگی، ماهی را به وزن صادراتی و استاندارد سالمون برسانند.
مدیرعامل «قزل پروتئین گاماسیاب» مطرح کرد: ترکیب خوراک ماهی شامل 50 درصد پودر ماهی و 50 درصد سویا و ذرت است که همگی وارداتی هستند. بنابراین وقتی کارخانهدار از رانت نهاده بهرهمند میشود اما محصول نهایی را با قیمت آزاد به ما میفروشد، تولیدکننده در تنگنای اقتصادی شدیدی گرفتار میشود. به همین دلیل است که بسیاری از پرورشدهندگان به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه خوراک، ناچارند ماهیهای 500 گرمی یا زیر سایز صادراتی را به بازار عرضه کنند تا تنها بتوانند هزینه خوراکِ باقیِ ماهیهای استخر را تأمین کنند.
*صادرات؛ تنها راه فرار از باتلاق قیمتهای داخلی
زمانیان با بیان اینکه قیمت 400 هزار تومانیِ بازار داخل، حتی هزینههای انرژی (آب و برق) را هم پوشش نمیدهد، راهکار برونرفت از این شرایط را صادرات دانست و افزود: ما ناگزیر هستیم ماهی را به وزن بالای 1.5 کیلوگرم برسانیم، با افزودن رنگدانه، آن را با استاندارد «سالمون» عرضه و صادر کنیم. اگرچه هزینه رنگدانههایی نظیر آستاکسانتین به کیلویی 50 میلیون تومان رسیده است، اما با توجه به اینکه قیمت صادرات به مقاصد روسیه و آذربایجان حدود 200 هزار تومان بالاتر از نرخ بازار داخلی است، بخشی از زیان مزرعهداران جبران میشود.
وی با مقایسه هزینههای تولید در دو سال اخیر، تصویری از تورم افسارگسیخته در این صنعت ارائه داد و تصریح کرد: دو سال پیش، هزینه تأمین و ارسال یک کانتینر ماهی حدود چهار تا پنج میلیارد تومان بود؛ اما امروز برای همان مقدار، به 12 تا 13 میلیارد تومان نقدینگی نیاز است. از این رو، هر واحد صادرکننده برای مدیریت این فرآیند و حفظ چرخه تولید و صادرات، حداقل به 20 تا 30 میلیارد تومان سرمایه در گردش نیازمند است.
*تولید در سایه جنگ؛ سربازانی که سنگر را ترک نکردند
این متخصص دامپزشکی با یادآوری روزهای سخت گذشته گفت: ما در سختترین شرایط هم تولید را متوقف نکردیم. چه در زمان جنگهای منطقهای (مثل جنگ 12 روزه) و چه در جنگ رمضان، شرکت ما حتی یک روز هم تعطیل نشد. ما در خط مقدم جبهه اقتصادی ایستادهایم، اما دریغ از یک سرکشی یا حمایت جدی از سوی مسئولانی که باید برای تأمین سرمایه در گردش ما قدم بردارند.
زمانیان در انتها هشدار داد: اگر صادرات نباشد، تولید آبزیان در ایران نابود خواهد شد؛ چراکه بهدلیل کاهش قدرت خرید مردم، سرانه مصرف داخلی بهشدت پایین آمده و بازار داخل توان جذب این حجم از تولید را ندارد. بقای ما به صادرات گره خورده و بقای صادرات به حمایت واقعی دولت از تولیدکننده و صادرکننده.
در ادامه، یکی دیگر از پرورشدهندگان ماهی در نهاوند با بیان اینکه یکی از اصلیترین مشکلات آنها در سالهای اخیر قطعی برق بوده، گفت: سال گذشته بهدلیل قطعی چندساعته برق، 18 میلیون قطعه از بچهماهیهای ما از بین رفت؛ این تنها یک عدد نیست، بلکه حاصل زحمات شبانهروزی و سرمایهای است که باید چرخه تولید کشور را به حرکت درآورد.
ابراهیم امیری در تشریح جزئیات فنی این حادثه تصریح کرد: «در مزارع مکانیزه پرورش ماهی، حیات آبزیان بهشدت به جریان مداوم آب و اکسیژندهی وابسته است؛ ازاینرو با قطع برق، پمپها و تجهیزات اکسیژنرسانی از کار افتادند. متأسفانه در آن لحظات بحرانی، ژنراتور اضطراری که برای چنین مواقعی تعبیه شده بود، زیر بار نرفت و دستگاههای جایگزین نیز نتوانستند مدار را احیا کنند. در نتیجه، فعالیت مزرعه بهطور کامل مختل شد و ماهیها در فضای بسته استخرها، بدون آب جاری و اکسیژن ماندند و به دلیل خفگی، تلفات صددرصدی به ما تحمیل شد.
*بیمه؛ چتری که در روز بارانی باز نمیشود
وی با اشاره به پیگیریهای انجامشده برای جبران خسارت از طریق مبادی قانونی و جهاد کشاورزی، از وضعیت بیمه محصولات کشاورزی بهشدت انتقاد کرد و گفت: با وجود بیمه بودن مزرعه، عملاً بخش بزرگی از خسارتها جبران نشده است.
این تولیدکننده پیشکسوت ادامه داد: ما مزرعه را بیمه کرده بودیم، اما بیمه شرایط و سقفهای خاص خود را دارد. بیمه تنها تا حد مشخصی از خسارت را پوشش میدهد و وقتی عمق فاجعه از آن حد و اندازه فراتر میرود، دیگر مسئولیتی نمیپذیرد. عملاً بیمه در کشور ما برای خسارتهای کلان پاسخگو نیست و تولیدکننده در برابر چنین حوادثی، تنها میماند.
*تولیدکننده؛ مظلومترین حلقه زنجیره اقتصاد
امیری با انتقاد از نگاه حاکم بر مدیریت منابع در بخش کشاورزی، اذعان کرد: واقعیت تلخ این است که در کشور ما، تولیدکنندگان به معنای واقعی کلمه مظلوم هستند، شما حساب کنید در هر جای دیگر دنیا اگر کسی بخواهد در صنعتی راهبردی مانند پروتئین و گوشت فعالیت کند، دولتها حمایتهای بی حد و حصری از او انجام میدهند؛ چرا که هم اشتغالزایی به همراه دارد و هم امنیت غذایی جامعه را تأمین میکند.
وی با بیان اینکه تولید گوشت سالم، رسالت اصلی مزارع پرورش ماهی است، افزود: ما برای مردم این کشور گوشت سالم تولید میکنیم در حالی که تأمین پروتئین یکی از دغدغههای اصلی دولتهاست، اما متأسفانه در کشور ما هیچ حمایت واقعی از تولیدکننده انجام نمیشود من به عنوان کسی که 23 تا 25 سال از عمرم را در این صنعت صرف کردهام، با قاطعیت میگویم که در تمام این دوران، نه صندوقهای حمایتی و نه سیستم بانکی، هیچ تسهیلات شایستهای به ما ارائه ندادهاند.
وی در ادامه به محاسبه دقیق هزینههای کمرشکن تولید پرداخت و گفت: فرمول بقا در این صنعت به بنبست رسیده است؛ محاسبهای بسیار ساده و در عین حال تکاندهنده. در بهترین شرایط پرواربندی، برای تولید هر کیلوگرم ماهی قزلآلا حداقل به 2 کیلوگرم خوراک نیاز است، در حالی که قیمت هر کیلوگرم خوراک در حال حاضر به حدود 350 تا 400 هزار تومان رسیده است.
این فعال صنعت شیلات در ادامه افزود: وقتی برای تولید هر کیلوگرم ماهی، باید 700 تا 800 هزار تومان فقط هزینه خوراک پرداخت کرد، چگونه میتوان آن را در بازار تهران به قیمت 400 هزار تومان فروخت؟ این یعنی تولیدکننده، پیش از احتساب هزینههایی نظیر حقوق کارگر، آب، برق، دارو و استهلاک، در همان گام نخست و تنها در بخش خوراک، روی هر کیلوگرم ماهی بیش از 300 هزار تومان ضرر میدهد.
امیری با انتقاد از حذف ارز ترجیحی نهادهها گفت: تا پیش از جنگهای اخیر و تغییرات ارزی، توازنی در بازار برقرار بود؛ اما اکنون که نهادهها کاملاً آزادسازی شدهاند، قیمت خوراک ماهی 4.5 برابر شده است. چون ماهی برخلاف گوشت قرمز و مرغ در سبد کالاهای حمایتی دولت جایگاهی ندارد، قیمت آن متناسب با هزینههای تولید افزایش نیافته و ادامه این روند، ورشکستگی بیچونوچرای تمام مزرعهداران را در سال آینده رقم خواهد زد.
*ربع قرن تلاش با سرمایه شخصی و بدون تسهیلات
وی با اشاره به سابقه 25 ساله فعالیت خود گفت: تمام این سالها را با سرمایه شخصی پیش بردهام. جوانی و داراییام را پای این کار گذاشتم و به قول معروف، با خوندل تولید کردیم و تمام زندگیمان را در استخرهای پرورش ماهی سرمایهگذاری کردیم؛ اما دریغ از یک وام یا تسهیلاتی که گرهی از کار ما باز کند. آنچه تاکنون حاصل شده، تنها نتیجه تلاش فردی و تکیه بر توان خودمان بوده است.
این کارآفرین نهاوندی با ابراز تأسف از نادیده گرفته شدن نقش تولیدکنندگان در اقتصاد مقاومتی تصریح کرد: وقتی تولیدکننده با سرمایه شخصی وارد میدان میشود و با کوچکترین خسارتی تمام داراییاش به خطر میافتد، یعنی امنیت سرمایهگذاری در این بخش زیر سؤال است. مسئولانی که شعار حمایت از تولید سر میدهند، باید پاسخگو باشند که چرا یک تولیدکننده با سالها تجربه، هنوز باید نگران قطعی برق و خرابی یک قطعه ژنراتور باشد که میتواند تمام هستیاش را به نابودی بکشاند؟
در نهایت، بررسی وضعیت بحرانی مزارع پرورش ماهی در نهاوند و روایتهای تکاندهنده فعالانی چون ابراهیم امیری و علی زمانیان، از شکافی عمیق میان شعارهای حمایت از تولید و واقعیتهای تلخ میدان عمل پرده برمیدارد. وقتی سرمایه یک تولیدکننده در چشمبرهمزدنی بهدلیل نوسانات انرژی به باد میرود و از سوی دیگر، رانتهای نهفته در توزیع نهادهها، سود اصلی را به جیب کارخانهها سرازیر کرده و بارِ زیان را بر دوش تولیدکننده میگذارد، دیگر نمیتوان سکوت کرد؛ چرا که ریشه این ناکارآمدیها را باید در سیاستگذاریهای کلان کشور جستوجو کرد، نه فراتر از آن.
مطالبات این بخش از صنعت پروتئین کشور را میتوان در چند محور حیاتی خلاصه کرد که بیتوجهی به آنها، به معنای صدور حکم نابودی برای صنعتی است که اشتغال بیش از هفت میلیون نفر در کشور به آن وابسته است، نخست اصلاح فوری ساختار بیمه و جبران خسارات زیرساختی بدین معنا که بیمه محصولات کشاورزی نباید تنها یک واژه تزئینی باشد.
مطالبه جدی تولیدکنندگان، بازنگری در سقف تعهدات بیمه و پاسخگو کردن وزارت نیرو در قبال قطعیهای مخرب برق است؛ تولیدکنندهای که تمام هستی خود را در راه امنیت غذایی گرو گذاشته، نباید جورِ ناترازی انرژی کشور را با نابودی سرمایهاش پس بدهد.
مسئله بعدی، برچیدن رانت نهادهها و تخصیص مستقیم یارانه است. واگذاری یارانه به حلقههای میانی (کارخانجات خوراک)، عملاً به نفع دلالان و به ضرر تولیدکننده تمام شده است؛ لذا مطالبه صریح فعالان این حوزه، تخصیص مستقیم اعتبار و ارز به خودِ پرورشدهندگان است تا بتوانند با نظارت دقیق، زنجیره جیرهنویسی و کیفیت محصول را مدیریت کنند.
در نهایت، تأمین سرمایه در گردش متناسب با تورم یک ضرورت فوری است. وقتی هزینه ارسال یک کانتینر صادراتی از چهار میلیارد به 13 میلیارد تومان جهش یافته، ابزارهای مالی قدیمی و وامهای خرد دیگر کارساز نیستند. سیستم بانکی باید با درک فوریت شرایط، خط اعتباری ویژهای برای تأمین سرمایه در گردش مزارع ایجاد کند تا تولیدکننده مجبور نشود برای بقای کوتاهمدت، ماهیهای زیرسایز (صادراتی) خود را به حراج بگذارد و فرصتهای ارزآوری ملی را بسوزاند.
