از جهش تولید تا پایداری، به شرط گرهگشایی از بازار و بذر
سپهرغرب، گروه گشاورزی- طاهره ترابیمهوش؛ در پی اجرای طرح جهش تولید و تداوم آن در استان همدان، امروز شاهد تولد دوبارهای در الگوی کشت هستیم؛ گامی جسورانه برای نجات خاکهای رنجدیده و تبدیل دشتهای وسیع به کانونهای تولید پایدار. این تحول که با تکیه بر دانش فنی و اراده کشاورزان به ثمر نشسته، نویدبخش آیندهای روشن برای امنیت غذایی منطقه است؛ اما برای اینکه این مسیر امیدوارکننده به بنبست بازنگردد و این ظرفیتهای عظیم به نتایج اقتصادی تبدیل شوند، باید پذیرفت که ترویج علمی بدون «تضمین خرید منصفانه» و «تأمین بیدغدغه بذر اصلاحشده»، زنجیرهای ناتمام است.
در سالهای اخیر، با توجه به چالشهای اقلیمی، کاهش نزولات جوی و نوسانات هیدرولوژیکی، مدیریت اراضی دیم به یکی از حیاتیترین محورهای پدافند غیرعامل و امنیت غذایی در نظام کشاورزی ایران تبدیل شده است. از آنجا که بخش عظیمی از اراضی زراعی کشور را دیمزارها تشکیل میدهند، بهرهوری پایین این اراضی در گذشته، همواره تهدیدی برای خودکفایی در محصولات راهبردی بهشمار میرفت. در همین راستا، طرح ملی جهش تولید در دیمزارها با مشارکت ستاد اجرایی فرمان حضرت امام (ره) و وزارت جهاد کشاورزی، بهعنوان یک کلانپروژه پیشران، آغازگر تحولی شگرف در معیشت کشاورزان و پایداری تولید شد.
این طرح که با هدف افزایش عملکرد در واحد سطح، پشتیبانی از دیمکاران و نفوذ دانش فنی به لایههای مختلف تولید طراحی شده بود، در فاز نخست پنجساله خود توانست با ارائه بستههای حمایتی شامل بیمه محصولات، تأمین ادوات دنبالهبند و آموزشهای چهرهبهچهره، اعتماد جامعه کشاورزی را جلب نماید. اکنون با عبور از فاز نخست و کسب تجربیات ارزشمند، این طرح وارد مرحله جدیدی به نام پایداری تولید در دیمزارها شده؛ مرحلهای که در آن تمرکز از افزایش مقطعی تولید به سوی تثبیت عملکرد، حفظ منابع پایه و اصلاح علمی الگوی کشت تغییر جهت داده است.
استان همدان بهواسطه موقعیت ژئوپلیتیک زراعی و دارا بودن اراضی وسیع مستعد، از همان ابتدای امر بهعنوان یکی از پنج استان کلیدی و پیشرو در اجرای این طرح ملی انتخاب شد. سهم قابل توجه همدان در تولید گندم و جوی کشور و همچنین ظرفیت بالای این استان در توسعه کشت حبوبات و دانههای روغنی دیم، باعث شده که این منطقه به آزمایشگاهی بزرگ برای پیادهسازی متدهای نوین زراعی تبدیل شود، اجرای موفقیتآمیز فاز نخست در این استان، نهتنها منجر به بهبود ضریب نفوذ مکانیزاسیون شد، بلکه با ترویج کشتهای تناوبی، گامی بلند در جهت احیای خاکهای رنجدیده از تککشتی برداشته شد.
در همین راستا برآن شدیم تا در گفتوگو با مدیر امور زراعت سازمان جهاد کشاورزی استان همدان درخصوص اجرای کشاورزی حفاظتی به تشریح ابعاد فنی و آماری این طرح بپردازیم که در ادامه میخوانید:
علی بایگانه با اشاره به گذار از فاز نخست به فاز دوم اجرای طرح جهش تولید در دیمزارها، جزئیات گستردهای از اهداف، آمارها و چالشهای پیشرو را تشریح کرد و گفت: کشاورزی استان همدان طی پنج سال گذشته با اجرای این طرح، وارد مرحلهای نوین از مدیریت فنی شده است.
*تغییر راهبردی از جهش تولید به پایداری تولید در برنامه پنجساله دوم
وی با بیان اینکه طرح جهش تولید در دیمزارها که طی پنج سال گذشته با مشارکت ستاد اجرایی فرمان امام (ره) اجرا شده بود، اکنون به پایان رسیده، تصریح کرد: با پایان موفقیتآمیز فاز نخست، از امسال وارد نخستین سال از برنامه پنجساله دوم شدهایم.
وی با تأکید بر تغییر رویکرد در نام و محتوای این برنامه افزود: در فاز جدید، نام طرح به طرح «پایداری تولید در دیمزارها» تغییر یافته که این نامگذاری نشاندهنده تمرکز وزارتخانه بر تثبیت دستاوردها و تداوم تولید با رویکردی علمی و پایدار است. این تنها تغییر یک واژه نیست، بلکه به معنای عبور از مرحله توسعه سطح و ورود به مرحله ارتقای کیفیت و پایداری عملکرد در واحد سطح است.
*وضعیت غلات دیم؛ پوشش صددرصدی و تمرکز بر ارتقای عملکرد
مدیر امور زراعت جهاد کشاورزی همدان با بیان اینکه در طرح پایداری تولید، دو بخش عمده غلات و گیاهان تناوبی بهصورت همزمان دنبال میشوند، اظهار کرد: در حوزه غلات که شامل گندم و جو است، بهدلیل اینکه تقریباً تمام اراضی مستعد، زیر کشت هستند، بحث توسعه سطح معنایی ندارد.
بایگانه با ارائه آمار دقیق در این بخش افزود: در حال حاضر محصول جو دیم در استان همدان بهطور 100 درصدی تحت پوشش این طرح قرار گرفته است. همچنین در بخش گندم دیم نیز، بیش از 90 درصد اراضی استان زیر چتر حمایتی و فنی طرح پایداری قرار دارند.
وی مطرح کرد: پیشبینی میشود با برنامهریزیهای صورت گرفته در سال جاری، باقیمانده اراضی گندم دیم نیز بهطور کامل تحت پوشش قرار گیرند تا هیچ هکتاری از اراضی غلات دیم استان خارج از مدیریت فنی طرح پایداری نباشد.
وی افزود: هدف در بخش غلات، صرفاً رعایت نکات فنی است. ما روی موضوعاتی مثل تغذیه گیاهی، مبارزه با آفات و بیماریها و افزایش رکورد عملکرد تمرکز داریم.
*انقلاب در الگوی کشت با توسعه گیاهان تناوبی
این کارشناس کشاورزی با بیان اینکه یکی از ارکان اصلی طرح پایداری، جایگزینی گیاهان تناوبی به جای آیش و تککشتی است، گفت: از نظر فنی، پس از برداشت گندم و جو، اراضی دیم یا باید بهصورت آیش رها شوند و یا یک گیاه تناوبی در آنها کشت شود.
بایگانه با ابراز تأسف از اینکه در گذشته کشاورزان یا زمین را آیش میگذاشتند و یا مجدداً گندم به جای گندم میکاشتند، عنوان کرد: در طرح جدید، هدف ما ترویج تناوب صحیح زراعی با استفاده از حبوبات، گیاهان علوفهای، دانههای روغنی دیم و گیاهان دارویی است.
وی با بیان اینکه در بخش حبوبات، تمرکز اصلی بر روی نخود دیم و عدس است، خاطرنشان کرد: حبوبات نهتنها از نظر اقتصادی برای کشاورز سودآور هستند، بلکه با تثبیت نیتروژن در خاک، زمینه را برای بهبود عملکرد غلات در سالهای بعد فراهم میکنند.
وی همچنین در خصوص گیاهان علوفهای دیم ادامه داد: محصول اصلی که در استان روی آن کار میکنیم «نخود علوفهای» است که با استقبال بسیار خوبی از سوی کشاورزان مواجه شده است.
این کارشناس کشاورزی با اشاره به چالش کمبود بذر گیاهان علوفهای در سطح کشور گفت: برنامه جدی سازمان امسال، تمرکز بر تکثیر بذر در داخل استان است. اگر به خودکفایی در تولید بذر برسیم، میتوانیم توسعه گیاهان علوفهای دیم را در استان بهطور کامل جا بیندازیم.
*دانههای روغنی دیم و چالشهای بازار در محصول گلرنگ
بایگانه گفت: دانههای روغنی معمولاً در اراضی آبی مثل کلزا کشت میشوند، اما در طرح پایداری دیم، دو محصول «کلمینا» و «گلرنگ» بهعنوان محصولات راهبردی دنبال میشوند.
او افزود: تجربه نشان داده که توسعه گلرنگ در استان پیشرفت خوبی داشته، اما چالشهای بازاریابی و قیمت خرید، مانع از توسعه پایدار آن شده است.
وی با بیان اینکه گلرنگ محصولی دو منظوره است که هم دانه روغنی و هم گل آن ارزش اقتصادی دارد، تأکید کرد: اگر گلهای گلرنگ با قیمت مناسب از کشاورز خریداری شود، این محصول ظرفیت بالایی برای توسعه دارد، اما در سالهایی که بازار خرید گل ضعیف است، هزینههای کارگری بالا رفته و صرفه اقتصادی آن برای کشاورز کاهش مییابد با این وجود در حال حاضر روی هر دو محصول کاملینا و گلرنگ به عنوان گزینههای تناوبی جدی کار میشود.
*گیاهان دارویی و مدیریت باغبانی در دیمزارها
این مسئول با بیان اینکه توسعه گیاهان دارویی در دیمزارها در حوزه مدیریت باغبانی دنبال میشود، اظهار کرد: در این بخش نیز کارهای آموزشی گستردهای در حال انجام است تا کشاورزان کمکم با شیوههای مشارکت و کشت این گیاهان در اراضی دیم آشنا شوند و این بخش نیز بهتدریج سهم خود را در الگوی کشت دیم استان پیدا کند.
*تحلیل منطقهای؛ اسدآباد و مناطق جنوبی پیشتاز در حبوبات
بایگانه با بیان اینکه موفقیت طرح در شهرستانهای مختلف بسته به نوع محصول متفاوت است، گفت: در حوزه غلات، تمام شهرستانهای استان بهطور یکنواخت موفق عمل کردهاند، اما در گیاهان تناوبی، تفاوتهای منطقهای مشهود است.
وی با بیان اینکه شهرستان اسدآباد در کشت حبوبات بسیار موفق ظاهر شده، افزود: کشاورزان اسدآبادی بهدلیل تجربه قبلی و برگزاری روزهای مزرعه و دورههای آموزشی، استقبال بسیار خوبی از توسعه حبوبات داشتهاند. علاوه بر این شهرستانهای جنوبی استان ازجمله نهاوند که هممرز با استان کرمانشاه (قطب حبوبات کشور) هستند، بهترین عملکرد و بیشترین سطح زیر کشت حبوبات را به خود اختصاص دادهاند.
وی با ابراز رضایت از وضعیت مناطق مرکزی و شمالی استان افزود: خوشبختانه اکنون در مناطق مرکزی و شمالی استان نیز کشت حبوبات در حال ترویج است و کشاورزان این مناطق نیز بهخوبی با مزایای این کشت آشنا شده و در حال پیوستن به این زنجیره هستند.
مدیر امور زراعت جهاد کشاورزی استان همدان ادامه داد: بازار و افزایش قیمت حبوبات یکی از محرکهای اصلی این استقبال از کشت این محصولات طی یکی دو سال اخیر بوده است.
*وضعیت دانههای روغنی در ملایر و کبودرآهنگ
بایگانه با اشاره به اینکه شهرستانهای ملایر و کبودرآهنگ در کشت دانههای روغنی دیم پیشرو هستند، گفت: در این مناطق محصولاتی مثل کاملینا و گلرنگ در حال آزمایش و توسعهاند و کشاورزان این مناطق تمایل بیشتری برای ورود به این حوزه نشان دادهاند.
*بستههای حمایتی؛ از آموزش فنی تا کود تشویقی
وی گفت: حمایتهای سازمان از کشاورزان در طرح پایداری در چند لایه تعریف شده و بخش نخست و بسیار مهم آن، مباحث آموزشی و ترویجی است. این آموزشها هم از طریق سیستم دولتی و هم با کمک شرکتهای خصوصی، در قالب کارگاهها، روزهای مزرعه، بازدیدهای میدانی و ایجاد سایتهای الگویی انجام میشود. هدف از این اقدامات، آشناسازی کشاورزان با شیوههای جدید کشت و محصولات نوین تناوبی است.
وی در خصوص حمایتهای نهادهای نیز، خاطرنشان کرد: در بحث تأمین بذر، بهویژه برای گیاهان تناوبی که کشاورزان آشنایی کمتری با آنها دارند یا دسترسی به بذر ندارند، سازمان وارد عمل شده و آن را تأمین کرده و بعضاً با یارانههای بسیار مناسب در اختیار متقاضیان قرار میدهد.
این کارشناس کشاورزی با اشاره به وجود مشوقهایی در بخش کود، افزود: در صورت عدم مواجهه با محدودیتهای کلی کود، به کشاورزان پیشرو در این طرح، کودهای تشویقی و ریزمغذی تخصیص مییابد؛ البته میزان این خدمات کاملاً وابسته به اعتبارات ابلاغی سالانه است، اما رویکرد اصلی طرح، توانمندسازی علمی کشاورزان میباشد.
*سهم راهبردی استان همدان در مقیاس ملی
بایگانه با اشاره به اینکه همدان یکی از ستونهای اصلی دیمکاری در کشور است، گفت: این استان جزو پنج یا 6 استان اولی بود که در آغاز اجرای این طرح در سطح ملی انتخاب شد. بهدلیل آثار مثبتی که در استانهای پیشرو مشاهده شد، اکنون این طرح به سایر استانهای کشور نیز تسری یافته است.
وی خاطرنشان کرد: استانهای همدان، کردستان، کرمانشاه و آذربایجانهای شرقی و غربی بیشترین سهم را در برنامه ملی پایداری دیمزارها دارند.
این مدیر کشاورزی با ارائه آمارهای کلان کشوری و استانی تصریح کرد: در حالی که مجموع برنامه ملی برای این طرح بیش از دو میلیون هکتار در غرب کشور است، سهم استان همدان بهتنهایی نزدیک به نیم میلیون هکتار است. برنامه امسال ما برای طرح پایداری تولید در دیمزارها، رقمی بالغ بر 470 هزار هکتار است.
بایگانه با مقایسه این عدد با سال گذشته، خاطرنشان کرد: در سال قبل، هدفگذاری ما 520 هزار هکتار بود که از این میزان، در نهایت حدود 480 تا 490 هزار هکتار آن بهطور کامل عملیاتی و محقق شد. تفاوت اندک در تحقق برنامهها ناشی از شرایط اقلیمی و اقتضائات منطقهای است با این وجود همدان همچنان یکی از بالاترین سطوح اجرایی این طرح را در سطح کشور به خود اختصاص داده است.
وی در پایان با بیان اینکه پایداری تولید در دیمزارها ضامن امنیت غذایی کشور است عنوان کرد: تمامی کشاورزان باید با همکاری نزدیک با کارشناسان دولتی و بخش خصوصی، نسبت به رعایت توصیههای فنی و ترویجی اقدام کنند تا در سال زراعی پیش رو، شاهد افزایش کیفیت و کمیت محصولات دیم در استان باشیم.
وی ابراز امیدواری کرد که با حل مشکل تأمین بذر گیاهان علوفهای، زنجیره تناوبی در دیمزارهای استان تکمیل شود.
معالوصف تبدیل دیمزارهای رنجدیده به کانونهای تولید پایدار، مأموریتی دشوار اما حیاتی است که در سالهای اخیر در استان همدان با عزمی راسخ دنبال شده و شایسته تحسین است که امروز کشاورزان همدان با پذیرش الگوهای نوین کشت، پیشگام تغییر در سنتهای زراعی شدهاند و مدیریت امور زراعت استان با رویکردی علمی، مسیر این تحول را هموار کرده است، اما این زنجیره تحول، تنها زمانی کامل میشود که تعهدات حمایتی بهطور کامل در عمل محقق شود. کشاورزی که با پذیرش خطر، بذر محصولات نوین را در خاک میپاشد، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند تضمین خرید منصفانه و دسترسی بیدغدغه به بذرهای اصلاحشده است.
امید است با نگاهی جامع به چالشهای بازاریابی و تأمین نهاده، گرههای باقیمانده گشوده شود تا دیمزارهای همدان به واقعیتِ امنیت غذایی تبدیل شوند و تلاشهای این مجموعه، به ثمررسانی پایدار در سفرههای مردم استان و کشور منجر شود.
