وقتی گونیهای سنتی، بازارهای جهانی را از ما میگیرند
استان همدان با ظرفیت چشمگیر خود، یکی از قطبهای اصلی تولید سیبزمینی در منطقه است؛ اما به گفته فعالان حوزه صادرات، کوتاهی در ایجاد زیرساختهای مدرن بستهبندی، باعث شده تا این محصول ارزشمند همچنان بهصورت «خامفروشی» عرضه شود.
صادرات محصولات کشاورزی در اقتصاد معاصر، فراتر از یک تبادل تجاری ساده، بهعنوان ابزاری راهبردی برای تقویت امنیت غذایی، الزامی و ارتقای جایگاه کشورها شناخته میشود. در نظام اقتصادی ایران، توسعه صادرات غیرنفتی در بخش کشاورزی نهتنها منجر به رشد پایدار روستایی و بهبود معیشت کشاورزان میشود، بلکه میتواند با مدیریت صحیح زنجیره تأمین، از تضییع محصولات در فصول پیک تولید جلوگیری کرده و بهرهوری ملی را افزایش دهد.
برخی محصولات به دلیل تقاضای جهانی بالا و نقش حیاتی در سبد غذایی جوامع، «محصولات راهبردی» محسوب میشوند. سیبزمینی به دلیل قابلیت کشت در اقلیمهای مختلف و ارزش غذایی بالا، یکی از این محصولات کلیدی است که همواره تقاضای قابلتوجهی در بازارهای منطقهای و جهانی دارد.
در کشور ما، استان همدان به دلیل برخورداری از خاک حاصلخیز، آبوهوای مناسب و تجربه دیرینه کشاورزان، به یکی از قطبهای اصلی تولید سیبزمینی تبدیل شده است. ظرفیت تولیدی این استان بهگونهای است که علاوه بر تأمین نیاز داخلی، میتواند سهم چشمگیری از بازارهای کشورهای همسایه را نیز به دست آورد. با این حال، برای تبدیل این ظرفیت به موفقیت در بازارهای جهانی، باید از چالشهای ساختاری در زمینههای بستهبندی، استانداردهای سموم و سیاستهای صادراتی عبور کرد.
در همین راستا برآن شدیم تا با صادرکننده باسابقه سیبزمینی، گفتوگویی ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
فرشاد شیری که 11 سال سابقه فعالیت مستقیم در حوزه صادرات دارد، وضعیت کنونیِ صادرات این محصول راهبردی را چالشبرانگیز ارزیابی کرد و گفت: سیبزمینی پس از گندم، یکی از حیاتیترین محصولات کشور است و اهمیت جهانی بالایی دارد.
وی با ابراز اینکه ایران بهدلیل هزینههای تولید پایینتر در مقایسه با کشورهای همسایه، از مزیت رقابتی چشمگیری در بازار منطقه برخوردار است افزود: بهدلیل تفاوت نرخ ارز و قیمت تمامشده مناسب، بسیاری از کشورهای منطقه تمایل دارند نیاز خود را از طریق واردات از ایران تأمین کنند.
وی تأکید کرد: ظرفیتهای کشاورزی در مناطقی نظیر همدان و گستردگی تولید این محصول در اکثر نقاط کشور، باعث شده است تا کشورهای همسایه همواره مشتاق خرید سیبزمینی ایرانی باشند و تقاضای مستمری برای آن وجود داشته باشد.
این صادرکننده در ادامه با نقد سیاستهای دولت در زمان نوسان قیمتها گفت: هنگامی که قیمت سیبزمینی در بازار داخلی افزایش مییابد، دولت برای کنترل قیمتها به وضع تعرفههای صادراتی یا ممنوعیتهای موقت متوسل میشود.
شیری با بیان اینکه ممنوعیتهای امسال، بحران جدی برای تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایجاد کرده؛ بهطوری که حجم زیادی از محصول روی دست کشاورزان و بازرگانان مانده و خسارتهای مالی سنگینی به آنها تحمیل شده گفت: وضع تعرفههای سنگین، توجیهپذیری اقتصادی صادرات را از بین میبرد.
وی با بیان اینکه کشورهای مقصد صادرات تنها تا سقف قیمت مشخصی پذیرای کالای ایرانی هستند، تأکید کرد: زمانی که قیمت پایه بهدلیل تعرفهها یا سیاستهای داخلی افزایش مییابد، جذابیت محصول ایرانی از بین میرود و خریداران خارجی بهسرعت مسیر خود را تغییر داده و به سراغ تأمینکنندگان جایگزین میروند.
وی در تحلیل وضعیت بازار منطقه گفت: اگر مزیت قیمتی خود را از دست بدهیم، رقبایی مانند پاکستان و ترکیه بهسرعت جای ما را در بازار میگیرند. متأسفانه ما در بخشهای تخصصی مانند بستهبندی و استانداردهای عرضه، از رقبای منطقهای خود عقب هستیم؛ چرا که آنها محصولاتی با ظاهر بهتر و بستهبندیهای مرغوبتر ارائه میدهند.
این فعال حوزه کشاورزی، یکی از بزرگترین نقاط ضعف زنجیره صادرات را «خامفروشی» دانست و افزود: در حال حاضر، صادرات سیبزمینی ایران عمدتاً بهصورت خام و با روشهای سنتی انجام میشود. استفاده از گونیهای 35 کیلوگرمی بهعنوان تنها روش بستهبندی، محدودیتهای زیادی ایجاد کرده. امروزه تغییرات جزئی مثل تغییر رنگ گونیها بر اساس درخواست مشتری، راهحل مؤثری نیست و بههیچوجه پاسخگوی نیازهای بازار مدرن جهانی نخواهد بود.
شیری با مثال زدن بازار قطر، وضعیت رقابتی ایران را تحلیل کرد و گفت: در حال حاضر بازار این کشور تقریباً بهطور کامل در دست ترکیه است. دلیل این موفقیت، لزوماً کیفیت محصول نیست، بلکه ترکیه قدرت فوقالعادهای در ارائه بستهبندیهای جذاب و متنوع دارد.
وی ادامه داد: ترکیه میتواند دقیقاً مطابق با سفارش خریداران و نیاز بازار هدف، بستهبندیهای حرفهای طراحی کند؛ در حالی که صادرکنندگان ایرانی به دلیل نبود زیرساختهای مدرن، توان رقابت در این سطح را ندارند.
وی به چالشهای عملیاتی در بستهبندی اشاره کرد و افزود: درخواست مشتریان خارجی برای بستهبندیهای کوچک، مثل کیسههای توری 7، 8 یا 10 کیلوگرمی، به یک معضل تبدیل شده است. کمبود نیروی کار متعهد و هزینهبر بودن وزنکشی و بستهبندی دستی، قیمت تمامشده محصول را بالا میبرد و باعث میشود ایران اصلیترین مزیت رقابتی خود، یعنی قیمت مناسب را از دست بدهد.
این صادرکننده تنها نقطه قوت فعلی ایران را قیمت رقابتی دانست و تأکید کرد: تا زمانی که رویکرد صادرات از فروش سنتی در گونی، به سمت ایجاد «ارزشافزوده» و «بستهبندی استاندارد» تغییر نکند و سیاستهای متناقض دولتی، مانند وضع تعرفههای ناگهانی، مانع فعالیت صادرکنندگان باشد، ایران نمیتواند از ظرفیت عظیم خود برای تصاحب بازارهای منطقه استفاده کند.
شیری در پاسخ به پرسشی درباره تنوع محصولات و بازارهای هدف توضیح داد: صادرات سیبزمینی ایران به دو دسته کلی خوراکی و صنعتی تقسیم میشود که بخش صنعتی بیشتر برای تولید چیپس و سایر محصولات فرآوریشده کاربرد دارد.
وی در تشریح بازارهای هدف خود افزود: روسیه، ازبکستان و عراق بیشترین حجم تقاضا را دارند و در این میان، بازار روسیه به دلیل حجم بالای خرید، عملکردی بسیار قدرتمندتر نسبت به بازارهایی مانند دبی و قطر از خود نشان داده است.
وی در بخشی از اظهارات خود به ریشههای ضعف ساختاری در کشاورزی ایران پرداخت و با ابراز تأسف گفت: فقدان تخصص و دانش فنی در میان کشاورزان، یکی از موانع جدی در مسیر ارتقای کیفیت صادرات است.
این فعال حوزه صادرات با انتقاد از وضعیت موجود بیان کرد: در حال حاضر بسیاری از کشاورزان به جای بهرهگیری از مشاورههای علمی و تخصصی، برای انتخاب سموم و روشهای کشت به سمفروشیها مراجعه میکنند؛ مسئلهای که نشاندهنده نبود یک نظام حمایتی و آموزشی کارآمد در بخش کشاورزی است.
شیری در ادامه پیشنهاد داد: نهادهای متولی، بهویژه وزارت جهاد کشاورزی، باید بهعنوان مسئول اصلی این حوزه، دانش روز و تخصصی را از طریق کانالهای ارتباطی مؤثر در اختیار کشاورزان قرار دهند و همزمان بر واردات، توزیع و مصرف سموم استاندارد نظارت دقیقتری داشته باشند تا کیفیت محصول نهایی تضمین شود.
وی همچنین به مشکل باقیمانده سموم در محصولات اشاره کرد و گفت: در سالهای گذشته، صادرکنندگان با چالشهای جدی در زمینه رعایت استانداردهای مربوط به باقیمانده سموم مواجه بودهاند؛ چراکه در برخی موارد، سموم مصرفی نهتنها کارایی لازم برای مقابله با آفات را نداشته، بلکه بر کیفیت نهایی محصول نیز اثر منفی گذاشته است.
وی با بیان اینکه بسیاری از کشاورزان بر پایه تجربیات بومی و روشهای آزمونوخطا اقدام به کشت میکنند، تأکید کرد: اتکای صرف به دانش سنتی، بدون پشتوانه علمی، نتایجی پیشبینیناپذیر به همراه دارد و مانع از آن میشود که محصول ایرانی بتواند بهصورت یکپارچه، استانداردهای مورد نیاز بازارهای سختگیر جهانی را پاس کند.
معالوصف با توجه به آنچه گفته شد؛ تحلیلهای ارائهشده نشان میدهد که ایران در بازار صادرات سیبزمینی با یک پارادوکس عمیق روبهرو است؛ از یک سو، محصولی باکیفیت، قیمت رقابتی و ظرفیتهای تولیدی چشمگیری، بهویژه در مناطقی مانند همدان، در اختیار داریم و از سوی دیگر، در حیاتیترین حلقه زنجیره ارزش یعنی «ارائه و بستهبندی» دچار ضعف جدی هستیم.
باید صریح گفت که تکیه صرف بر «قیمت ارزان» بهتنهایی، یک راهبرد شکستخورده در بازارهای جهانی است. در حالی که رقبایی مانند ترکیه با بهرهگیری از بستهبندیهای مدرن و متناسب با نیاز مشتری، بازارهای سودآوری همچون قطر را بهطور کامل در اختیار گرفتهاند، صادرکنندگان ایرانی همچنان با گونیهای سنتی و روشهای ابتدایی، محصولات خود را عرضه میکنند. این فاصله میان «تولید» و «عرضه»، در عمل به معنای واگذاری سهم بازار به رقبای منطقهای است.
بنابراین، امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد که وزارت جهاد کشاورزی و دیگر نهادهای متولی، نگاه خود را از صرف مدیریت کشت به مدیریت کامل زنجیره ارزش تغییر دهند. نمیتوان انتظار داشت کشاورزی که در برابر سمفروشیها بیدفاع است، یا صادرکنندهای که با تعرفههای ناگهانی و متناقض دولتی غافلگیر میشود، بتواند در بازارهای سختگیر جهانی رقابت موفقی داشته باشد.
به دیگر سخن، مطالبه اساسی امروز، عبور از رویکردهای سنتی است. ایران نیازمند سرمایهگذاری جدی در زیرساختهای بستهبندی صنعتی، ایجاد مراکز تخصصی درجهبندی و بستهبندی خرد در نزدیکی قطبهای تولید و نیز تدوین یک سیاست صادراتی پایدار و پیشبینیپذیر است.
اگر امروز برای تغییر «شکل و شمایل» محصول در سبد خرید جهانی اقدامی نشود، کیفیت بالای سیبزمینی ایران تنها در گزارشهای داخلی باقی خواهد ماند و بازارهای منطقه بار دیگر در اختیار رقبایی قرار میگیرد که شاید محصول بهتری نداشته باشند، اما آن را حرفهایتر و هوشمندانهتر عرضه کردهاند.
