رئیس جامعه متخصصان داخلی ایران، «تغذیه هوشمندانه» را کلید اصلی پیشگیری از سرطان مری و سلامت دستگاه گوارش دانست و ضمن هشدار جدی نسبت به عوارض مصرف الکل و دخانیات گفت: رژیم غذایی سرشار از میوه‌ها، سبزیجات و لبنیات، نقشی حیاتی در حفظ سلامت سیستم گوارش و جلوگیری از آسیب‌های جسمی دارد.
سلامت دستگاه گوارش، سنگ‌بنای تندرستی کل بدن است؛ نقشی که این عضو حیاتی در جذب مواد مغذی، دفع سموم و حتی تقویت سیستم ایمنی و سلامت روان ایفا می‌کند، غیرقابل‌انکار است. با این حال، در دنیای پرشتاب امروز و تغییر سبک تغذیه، بسیاری از افراد با چالش‌های جدی در این زمینه روبه‌رو هستند. مصرف بی‌رویه مواد مضر، کم‌تحرکی و عادات نادرست غذایی، همگی می‌توانند سلامت دستگاه گوارش را به خطر بیندازند و عواقب ناگواری مانند التهاب، زخم‌های گوارشی و حتی بیماری‌های مزمن و سرطان را به دنبال داشته باشند.
شناخت دقیق اثرات مخرب مواد شیمیایی، محرک‌ها و غذاهای نامناسب بر بافت‌های حساس گوارشی، ضروری است. درک نقش حیاتی اندامی مانند «کبد» به عنوان دروازه‌بان سیستم خونی و آگاهی از خطرات پنهان مواد سرطان‌زا، می‌تواند راهنمای ما برای انتخاب یک رژیم غذایی سالم باشد. رویکرد هوشمندانه به تغذیه که بر پایه مواد غذایی سالم و طبیعی استوار است، نه‌تنها از آسیب‌های ساختاری پیشگیری می‌کند، بلکه نقشی کلیدی در حفظ سلامت سیستم گوارش و ارتقای کیفیت زندگی ما دارد.
به همین منظور، در گفت‌وگو با رئیس جامعه پزشکان متخصص داخلی ایران و عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، به بررسی رازهای سلامت دستگاه گوارش پرداخته‌ایم که که در ادامه می‌خوانید؛
دکتر ایرج خسرونیا گفت: همه مواد غذایی، صرف‌نظر از کیفیتشان، از طریق دهان وارد دستگاه گوارش شده و مسیر معده و روده‌ها را طی می‌کنند. بدیهی است که بی‌توجهی به سلامت تغذیه و مصرف مواد مضر، آسیب‌های جدی و گسترده‌ای به بافت‌های داخلی بدن وارد می‌کند.
وی در تشریح جزئیات آسیب‌های گوارشی افزود: مصرف بی‌رویه مسکن‌ها، نوشیدن الکل و استفاده از غذاهای حاوی ادویه‌های تند و افزودنی‌های شیمیایی، باعث ایجاد التهاب و آسیب در مری، معده، اثنی‌عشر و روده‌ها (کوچک و بزرگ) می‌شود. برای پیشگیری از این عوارض، ضروری است رژیم غذایی ما بر پایه موادی باشد که هیچ‌گونه اثر مخربی بر فیزیولوژی بدن ندارند.
*کبد؛ دروازه‌بان سیستم خونی و خطرات پنهان
وی با تأکید بر نقش کلیدی کبد گفت: بسیاری از مواد غذایی، حتی اگر در ابتدا اثرات حاد و فوری در معده و روده نشان ندهند، پس از جذب، مستقیماً به کبد می‌روند تا پیش از ورود به جریان خون، پالایش شوند. در این مرحله، مواد سمی و غذاهای نامناسب می‌توانند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به کبد وارد کرده و عملکرد این عضو حیاتی را مختل کنند. بنابراین، پرهیز از مواد تحریک‌کننده، تنها راه حفظ سلامت این سیستم است.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، مصرف غذاهای بسیار تند، غذاهای مانده و کنسروی و همچنین پرخوری را از عوامل اصلی تخریب دستگاه گوارش دانست.
خسرونیا افزود: مصرف الکل یکی از مخرب‌ترین اقدامات برای سیستم گوارش است. همچنین استعمال دخانیات و استفاده از مواد مخدر خوراکی (مانند ناس که زیر زبان قرار می‌گیرند)، خطر ابتلا به سرطان مری را به‌شدت افزایش می‌دهد.
وی در مقابل، مصرف میوه‌ها، سبزیجات و لبنیات را ایده‌آل‌ترین رژیم غذایی دانست و افزود: این مواد به‌دلیل ساختار طبیعی‌شان به‌راحتی در دستگاه گوارش هضم و جذب می‌شوند و هیچ‌گونه آسیب ساختاری به بدن نمی‌رسانند.
*پیامدهای کم‌تحرکی و اختلال در هضم
این استاد دانشگاه در ادامه به رابطه میان سبک زندگی و گوارش اشاره کرد و گفت: افرادی که تحرک کمی دارند یا بیش از حد می‌خوابند، با کند شدن روند حرکت مواد غذایی در معده مواجه می‌شوند. این رکود در هضم، منجر به فساد مواد غذایی در معده شده و پیامدهایی نظیر بوی بد دهان، نفخ شدید، ترش‌کردن و دردهای معده را به‌دنبال دارد.
خسرونیا با اشاره به نشانه‌های هشداردهنده ناشی از مصرف غذاهای ناسالم اظهار کرد: اگر فردی به‌دلیل مصرف غذای آلوده دچار اسهال و استفراغ شد، به‌ویژه اگر این علائم شدید یا تکرارشونده باشند، باید فوراً به پزشک مراجعه کند.
وی افزود: این موضوع در سالمندان و کودکان (به‌ویژه خردسالان 5 تا 6 ساله) اهمیت حیاتی دارد، زیرا این گروه‌ها نسبت به کم‌آبی بدن آسیب‌پذیرترند. اگرچه ممکن است جوانان با یکی دو بار استفراغ دچار مشکل جدی نشوند، اما در صورت تکرار اسهال یا این متخصص داخلی استفراغ شدید، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.
این متخصص با تأکید بر خطرات ناشی از دفع آب و املاح بدن گفت: تداوم اسهال و استفراغ می‌تواند موجب کم‌آبی شدید بدن شده و عملکرد اندام‌های حیاتی ازجمله کلیه، قلب و عروق را مختل کند.
خسرونیا با اشاره به اینکه در فصل تابستان به‌دلیل گرمای هوا احتمال فساد مواد غذایی افزایش می‌یابد، بر رعایت دقیق اصول بهداشتی تأکید کرد و افزود: میوه‌هایی که روی زمین رشد می‌کنند، مانند خیار، هندوانه، خربزه و توت‌فرنگی، به دلیل تماس مستقیم با خاک، محیط حمل‌ونقل و دست افراد، می‌توانند حامل آلودگی‌های میکروبی باشند و نباید بدون شست‌وشو و ضدعفونی‌کردن در یخچال قرار گیرند.
وی خاطرنشان کرد: همچنین قرار دادن سبزیجات نشسته و ضدعفونی‌نشده در یخچال، یکی از خطاهای رایج است که موجب انتقال عوامل بیماری‌زا به سایر مواد غذایی می‌شود.
رئیس جامعه پزشکان متخصص داخلی ایران در ادامه خاطرنشان کرد: کیسه‌های خرید پلاستیکی به‌دلیل تماس با سطوح مختلف و محیط‌های آلوده، به هیچ عنوان نباید وارد فضای یخچال شوند. برای پیشگیری از انتقال آلودگی، ضروری است مواد غذایی بلافاصله پس از خرید از کیسه خارج و در ظروف مخصوص و درب‌دار نگهداری شوند.
خسرونیا تأکید کرد: فضای خنک یخچال به‌تنهایی تضمین‌کننده سلامت نیست و در صورت رعایت نکردن نکات بهداشتی و ورود مواد آلوده، یخچال می‌تواند به منبع انتقال بیماری‌های گوارشی تبدیل شود.
*رفلاکس معده؛ از علت تا ضرورت اصلاح عادات غذایی
وی با اشاره به اینکه رفلاکس معده یکی از شایع‌ترین اختلالات گوارشی است که با ترش‌کردن و سوزش پشت قفسه سینه (نزدیک به ناحیه قلب) بروز می‌کند، درباره مکانیسم این بیماری گفت: به‌طور طبیعی دریچه‌ای میان معده و مری به نام «کاردیا» وجود دارد که مانند یک درب محکم، مانع بازگشت محتویات معده به مری می‌شود. در مبتلایان به رفلاکس، کارکرد این دریچه مختل شده و مانند بطری است که درب آن باز مانده باشد.
وی افزود: با نارسایی این دریچه، به‌ویژه هنگام دراز کشیدن یا خواب، اسید معده به مری نفوذ کرده و منجر به التهاب، سوزش و در موارد مزمن، ایجاد زخم و آسیب به مخاط مری می‌شود؛ بنابراین این عارضه حتماً باید تحت نظر پزشک بررسی و درمان شود.
*اهمیت توازن در تغذیه؛ نه گرسنگی طولانی، نه پرخوری مداوم
این متخصص داخلی با تأکید بر نقش تغذیه در مدیریت اسید معده اظهار کرد: معده برای حفظ سلامت مخاط خود نیاز به توازن دارد. اسید موجود در معده به خنثی‌کننده نیاز دارد؛ بنابراین لازم است هر چند ساعت یک‌بار، حتی با مصرف مقدار کمی مواد غذایی مانند یک لیوان آب یا شیر، محیط معده تعدیل شود.
خسرونیا درباره افراط و تفریط در غذا خوردن هشدار داد و گفت: برخی افراد با رژیم‌های سخت و تحمل 10 ساعت گرسنگی، دیواره معده خود را در معرض آسیب و زخم قرار می‌دهند. در مقابل، افرادی که دچار پرخوری عصبی یا مداوم هستند و هر نیم تا یک ساعت چیزی می‌خورند نیز دچار مشکل می‌شوند؛ چراکه معده فرصت کافی برای هضم و جذب ندارد، دچار خستگی شده و این مسئله در نهایت به درد، نفخ و اختلال در عملکرد دستگاه گوارش می‌انجامد.
وی با تأکید بر نقش حیاتی میکروب‌های مفید در سلامت گوارش گفت: پروبیوتیک‌ها حاوی باکتری‌های سودمندی هستند که به تقویت و حفظ تعادل «فلور طبیعی» روده کمک می‌کنند.
وی با اشاره به حضور میلیون‌ها میکروب مفید در دستگاه گوارش انسان افزود: این ریزموجودات برای هضم غذا، جذب مواد مغذی و سلامت عمومی بدن ضروری‌اند. برخلاف تصور رایج، همه میکروب‌ها مضر نیستند؛ در واقع، حضور این میکروب‌های مفید برای عملکرد طبیعی معده و روده الزامی است و کاهش جمعیت آن‌ها می‌تواند سلامت سیستم گوارش را به‌شدت مختل کند.
این متخصص داخلی درباره اثر مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها هشدار داد و گفت: مصرف خودسرانه یا بیش‌ازحد آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند با از بین بردن بخش بزرگی از این باکتری‌های مفید، تعادل دستگاه گوارش را بر هم بزند.
*فست‌فود؛ دشمن کبد و سلامت گوارش
خسرونیا با انتقاد از رواج مصرف فست‌فودها گفت: متأسفانه فست‌فود به عادت غذایی بسیاری از افراد، به‌ویژه مسافران و شاغلان، تبدیل شده است. مصرف مداوم این غذاها نه‌تنها نقشی کلیدی در شیوع کبد چرب و چاقی دارد، بلکه زمینه‌ساز بسیاری از بیماری‌های گوارشی دیگر نیز هست.
وی اذعان کرد: بسیاری از افراد در سفر یا هنگام مشغله کاری، به‌دلیل نبودِ زمان کافی برای تهیه غذای سالم، به فست‌فود روی می‌آورند؛ غافل از اینکه تداوم این الگوی غذایی، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به سلامت بدن وارد می‌کند.
فست‌فود؛ عامل اصلی کبد چرب و اضافه وزن
وی، فست‌فود را یکی از مخرب‌ترین بخش‌های الگوی تغذیه‌ای امروز دانست و هشدار داد: مصرف مداوم این غذاها در آینده‌ای نزدیک، زمینه‌ساز کبد چرب، چاقی، بیماری‌های قلبی، فشار خون و تپش قلب خواهد بود.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: عادت کردن خانواده‌ها به مصرف دائم فست‌فود، سلامت نسل آینده را به خطر می‌اندازد و عوارضی چون اضافه‌وزن و اختلالات متابولیک را در پی دارد. ضروری است والدین از همان ابتدا ذائقه کودکان را به سمت غذای سالم ببرند و مصرف فست‌فود را به موارد استثنایی محدود کنند.
خسرونیا در ادامه افزود: اگر قصد مصرف فست‌فود دارید، آن را به دفعات بسیار محدود (مثلاً ماهی یک یا دو بار) کاهش دهید؛ نه اینکه آن را به غذای ثابت و همیشگی سفره خانواده تبدیل کنید.
*خطرات سفر در تابستان و فساد مواد غذایی
وی با اشاره به ریسک بالای بیماری‌ها در سفرهای تابستانی، نسبت به مصرف غذاهای بین‌راهی هشدار داد و بر رعایت دقیق بهداشت فردی تأکید کرد.
این عضو هیئت‌علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با بیان اینکه گرمای تابستان روند فساد مواد غذایی را سرعت می‌بخشد، گفت: مصرف غذاهای مانده در این فصل احتمال مسمومیت‌های گوارشی را به‌شدت افزایش می‌دهد؛ بنابراین مسافران باید از همراه بردن مواد غذایی حساس مانند گوشت چرخ‌کرده و ماهی خودداری کنند.
*سرویس‌های بهداشتی بین‌راهی؛ کانون احتمالی آلودگی
خسرونیا در بخشی دیگر از توصیه‌های خود به اهمیت بهداشت در اماکن عمومی اشاره کرد و گفت: سرویس‌های بهداشتی بین‌راهی از کانون‌های اصلی انتقال آلودگی‌های میکروبی هستند. دستگیره‌ها و شیرآلات در این مکان‌ها به‌دلیل تماس مداوم افراد، به‌راحتی می‌توانند ناقل بیماری‌های مختلف باشند. برای پیشگیری از انتقال عوامل بیماری‌زا، شست‌وشوی دقیق دست‌ها بلافاصله پس از استفاده از سرویس‌های بهداشتی، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
*سلامت گوارش؛ ستون تندرستی در عصر مدرن
سلامت دستگاه گوارش، ستون اصلی تندرستی ماست و مستقیماً از سبک زندگی مدرن تأثیر می‌پذیرد. آنچه می‌خوریم و نحوه زندگی‌مان، مستقیم بر عملکرد این سیستم حیاتی اثر می‌گذارد. مصرف مواد غذایی نامناسب، آلودگی‌های محیطی و عادت‌های غلط تغذیه‌ای، می‌تواند مسیر هضم را مختل کرده و سلامت ارگان‌های کلیدی مانند کبد را به خطر بیندازد.
شناخت عوامل مخرب و رویکرد پیشگیرانه، نخستین گام برای حفظ سلامت گوارش است. این امر مستلزم توجه به کیفیت مواد غذایی، رعایت اصول بهداشتی و ایجاد تعادل میان تغذیه و فعالیت بدنی است. اصلاح الگوهای رفتاری، از پرهیز از مواد محرک و مضر گرفته تا مدیریت استرس و داشتن خواب کافی، نقشی کلیدی در پیشگیری از بیماری‌های گوارشی ایفا می‌کند.
در نهایت، سلامت دستگاه گوارش یک سرمایه‌گذاری بلندمدت است که نیازمند آگاهی و انتخاب‌های هوشمندانه در زندگی روزمره است. با تمرکز بر تغذیه متعادل و رعایت بهداشت، می‌توانیم از عملکرد صحیح این سیستم حیاتی اطمینان حاصل کرده و کیفیت کلی زندگی خود را ارتقا دهیم.