سپهرغرب، گروه زیست‌بوم- طاهره ترابی‌مهوش؛ رئیس اداره مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان با بیان اینکه افزایش تهدیدهای طبیعی و انسانی، حیات گونه‌های ارزشمند گیاهی استان را با خطر جدی روبه‌رو کرده گفت: همدان با 1658 گونه گیاهی و 195 گونه انحصاری، یکی از استان‌های غنی کشور از نظر تنوع زیستی است، اما اکنون 161 گونه انحصاری آن در طبقه حفاظتی بحرانی و 34 گونه نیز در معرض خطر قرار دارند.
پوشش گیاهی هر منطقه فقط مجموعه‌ای از درختان، مراتع و گیاهان خودرو نیست، بلکه بخشی از هویت طبیعی و زیستی آن سرزمین به شمار می‌آید. آنچه امروز از آن با عنوان تنوع زیستی یاد می‌شود، حاصل هزاران سال سازگاری گونه‌های گیاهی و جانوری با شرایط اقلیمی و جغرافیایی هر منطقه است؛ سرمایه‌ای ارزشمند که اگرچه در گذر زمان و به‌آرامی شکل گرفته، اما ممکن است در مدت‌زمانی کوتاه، بر اثر دخالت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی، از میان برود.
استان همدان به‌دلیل برخورداری از اقلیم سرد و کوهستانی، وجود ارتفاعات ارزشمند الوند و گرین و همچنین پراکنش مناسب گونه‌های گیاهی، یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های طبیعی در غرب کشور به‌شمار می‌رود. این استان، افزون بر ظرفیت‌های کشاورزی و گردشگری، گنجینه‌ای ارزشمند از گونه‌های گیاهی بومی و دارویی را در خود جای داده؛ گونه‌هایی که بسیاری از آن‌ها نقش مهمی در حفظ منابع آب و خاک، جلوگیری از فرسایش زمین و پایداری زیست‌بوم‌های طبیعی دارند.
با این حال، آنچه امروز نگرانی کارشناسان محیط زیست را برانگیخته، شتاب تغییرات اقلیمی و افزایش فشارهای انسانی بر زیستگاه‌های طبیعی است. خشک‌سالی‌های پی‌درپی، گسترش فعالیت‌های عمرانی، معدن‌کاوی، برداشت غیرمجاز گیاهان دارویی و چرای بی‌رویه دام، ازجمله عواملی هستند که به‌تدریج و بی‌صدا، امنیت زیستی پوشش گیاهی استان همدان را کاهش می‌دهند.
بر همین اساس و با توجه به اهمیت این موضوع، برآن شدیم تا در گفت‌وگو با رئیس اداره مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان، وضعیت کنونی پوشش گیاهی این استان را بررسی کنیم؛ گفت‌وگویی که در ادامه می‌خوانید؛
* همدان؛ یکی از غنی‌ترین فلورهای گیاهی کشور
فاطمه کاظمینی با اشاره به ویژگی‌های طبیعی استان همدان گفت: این استان از نظر تنوع گیاهی، یکی از مناطق غنی کشور به شمار می‌رود و شرایط اقلیمی خاص آن باعث شده گونه‌های مختلف گیاهی در این منطقه رشد و پراکنش داشته باشند.
وی افزود: وجود ارتفاعات الوند، دشت‌های گسترده و آب‌وهوای سرد و کوهستانی، همدان را از نظر تنوع پوشش گیاهی در جایگاه مناسبی قرار داده و این استان را به یکی از مناطق شاخص کشور در زمینه پراکنش گیاهان دارویی تبدیل کرده است.
وی ادامه داد: در کشور حدود 10 استان از نظر پراکنش گیاهان دارویی اهمیت ویژه دارند که همدان نیز یکی از آن‌هاست.
وی با اشاره به پایش‌های میدانی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان گفت: براساس آمارهای به‌دست‌آمده، همدان دارای هزار و 658 گونه گیاهی است که در 526 جنس و 94 خانواده گیاهی دسته‌بندی شده‌اند.
این مسئول تأکید کرد: این آمار نشان‌دهنده ظرفیت طبیعی کم‌نظیر همدان است و ثابت می‌کند این استان از نظر تنوع زیستی، سرمایه‌ای ارزشمند در اختیار دارد که حفاظت از آن نیازمند برنامه‌ریزی و مدیریت دقیق است.
*گونه‌های انحصاری؛ گنجینه‌های ناشناخته طبیعت همدان
کاظمینی با اشاره به گونه‌های انحصاری گیاهی استان با بیان اینکه حدود 195 گونه انحصاری در همدان شناسایی شده که از نظر حفاظتی، اهمیت بسیار زیادی دارند افزود: از مجموع گونه‌های انحصاری شناسایی‌شده، 161 گونه در طبقه حفاظتی بحرانی قرار دارند و 34 گونه نیز در معرض خطر هستند که این مسئله زنگ خطری جدی برای آینده تنوع زیستی استان محسوب می‌شود.
وی درباره گونه‌های انحصاری با ابراز اینکه این گونه‌ها پراکنش جغرافیایی محدودی دارند و در بسیاری از موارد فقط در ایران یا حتی در بخش‌های خاصی از کشور دیده می‌شوند مطرح کرد: برخی گونه‌های گیاهی استان همدان، مانند مفرا، تنها در بخش‌های محدودی از ارتفاعات الوند و کوهستان گرین یافت شده‌اند و به دلیل جمعیت کم، حفاظت از زیستگاه‌های آن‌ها اهمیت زیادی دارد.
*پوشش گیاهی؛ نخستین قربانی تغییرات اقلیمی
رئیس اداره مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان، مهم‌ترین تهدیدهای پوشش گیاهی استان را مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی دانست و گفت: تغییرات اقلیمی، خشک‌سالی، تخریب زیستگاه‌ها و افزایش فشار بر منابع طبیعی، همگی در کاهش کیفیت و تنوع پوشش گیاهی استان نقش دارند.
کاظمینی با بیان اینکه با وقوع خشک‌سالی و تغییرات اقلیمی، گونه‌های حساس و آسیب‌پذیر بیشتر از سایر گونه‌ها آسیب می‌بینند و توان بازسازی طبیعی زیستگاه‌ها نیز کاهش پیدا می‌کند.
وی با اشاره به اینکه تغییرات اقلیمی زمینه گسترش گونه‌های مهاجم را هم فراهم می‌کند؛ گونه‌هایی که می‌توانند تعادل اکولوژیک زیستگاه‌ها را بر هم بزنند و بقای گونه‌های بومی و ارزشمند را تهدید کنند خاطرنشان کرد: ادامه این روند در نهایت به افزایش آسیب‌پذیری گونه‌های گیاهی و کاهش تنوع زیستی استان منجر می‌شود.
*برداشت‌های بی‌ضابطه و چرای دام؛ تهدیدی جدی برای پوشش گیاهی استان
وی با اشاره به نقش عوامل انسانی در تخریب پوشش گیاهی همدان اظهار کرد: تهدیدهای موجود فقط به تغییرات اقلیمی محدود نمی‌شود، زیرا بخش زیادی از آسیب‌های واردشده به عرصه‌های طبیعی، نتیجه فعالیت‌های انسانی است.
رئیس اداره مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان افزود: برداشت غیرمجاز و بی‌ضابطه گیاهان دارویی، چرای بی‌رویه دام، تخریب عرصه‌های منابع طبیعی و تغییر کاربری اراضی، از مهم‌ترین عواملی هستند که به‌طور مستقیم کیفیت و تنوع پوشش گیاهی استان را کاهش می‌دهند.
کاظمینی تصریح کرد: همدان به‌دلیل تنوع بالای گیاهان دارویی، همواره مورد توجه بهره‌برداران بوده است، اما برداشت غیراصولی این گونه‌ها می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری به ذخایر طبیعی استان وارد کند.
وی ادامه داد: بسیاری از گونه‌های گیاهی ارزشمند، چرخه رشد و تکثیر مشخصی دارند و برداشت بی‌رویه، فرصت بازسازی طبیعی را از زیستگاه‌ها می‌گیرد؛ مسئله‌ای که در بلندمدت می‌تواند به کاهش جمعیت و حتی نابودی برخی گونه‌ها منجر شود.
*حریق در عرصه‌های طبیعی؛ زخمی که به آسانی ترمیم نمی‌شود
وی یکی دیگر از تهدیدهای جدی پوشش گیاهی استان را آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی دانست و گفت: وقوع حریق در این مناطق خسارت‌های گسترده‌ای به پوشش گیاهی وارد می‌کند و احیای آن‌ها نیز فرآیندی زمان‌بر است.
این مقام مسئول افزود: بسیاری از گونه‌های گیاهی، به‌ویژه گونه‌های بومی و ارزشمند، برای بازگشت به شرایط اولیه به سال‌ها زمان نیاز دارند و در برخی موارد، آتش‌سوزی می‌تواند به نابودی کامل بخشی از گونه‌های گیاهی یک منطقه منجر شود.
کاظمینی خاطرنشان کرد: حفاظت از عرصه‌های طبیعی در برابر حریق، نیازمند مشارکت مردم و افزایش حساسیت عمومی نسبت به منابع طبیعی است، چراکه بخش قابل توجهی از آتش‌سوزی‌ها بر اثر بی‌احتیاطی‌های انسانی رخ می‌دهد.
*معدن‌کاوی و جاده‌سازی؛ توسعه‌ای که نباید طبیعت را قربانی کند
وی با اشاره به تأثیر فعالیت‌های عمرانی بر تنوع زیستی استان گفت: معدن‌کاوی، جاده‌سازی و اجرای برخی پروژه‌های عمرانی، در صورت بی‌توجهی به ملاحظات زیست‌محیطی، می‌توانند خسارت‌های قابل توجهی به پوشش گیاهی و زیستگاه‌های طبیعی وارد کنند.
وی با ابراز اینکه هرگونه تخریب زیستگاه، به معنای از دست رفتن بخشی از تنوع زیستی استان است و این مسئله باید در همه طرح‌های توسعه‌ای مورد توجه قرار گیرد تصریح کرد: توسعه و حفاظت از محیط زیست دو موضوع متضاد نیستند، بلکه باید در کنار یکدیگر دیده شوند. توسعه زمانی پایدار خواهد بود که منافع نسل‌های آینده نیز در تصمیم‌گیری‌های امروز لحاظ شود.
*حفاظت از گونه‌های گیاهی تنها وظیفه محیط زیست نیست
رئیس اداره مدیریت زیستگاه‌ها و امور مناطق اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان همدان با اشاره به اقدامات حفاظتی انجام‌شده در مناطق تحت مدیریت این سازمان گفت: همه مناطق حفاظت‌شده استان بر اساس طرح‌های مطالعاتی و مدیریتی، زون‌بندی شده‌اند.
کاظمینی افزود: در این طرح‌ها، بخش‌هایی به‌عنوان زون امن، زون حفاظت شدید، زون بازسازی و دیگر پهنه‌های مدیریتی تعریف شده‌اند تا متناسب با ظرفیت‌های هر منطقه، اقدامات حفاظتی لازم انجام شود.
وی ادامه داد: نیروهای یگان حفاظت محیط زیست به‌صورت شبانه‌روزی در مناطق تحت مدیریت حضور دارند و در صورت مشاهده هرگونه برداشت غیرمجاز گیاهان، تخریب عرصه‌های طبیعی یا سایر تخلفات زیست‌محیطی، اقدامات قانونی لازم انجام می‌شود. در صورت مشاهده تخلف، پرونده‌های قضائی تشکیل و از طریق مراجع قانونی پیگیری می‌شود تا از تکرار چنین مواردی جلوگیری شود.
مع‌الوصف حفاظت از پوشش گیاهی صرفاً به معنای حفظ زیبایی طبیعت نیست، بلکه به‌طور مستقیم با امنیت زیستی، منابع آب و خاک و حتی اقتصاد محلی ارتباط دارد. بسیاری از گونه‌های گیاهی استان همدان نقش مهمی در جلوگیری از فرسایش خاک، حفظ منابع آبی و تأمین زیستگاه مناسب برای گونه‌های جانوری ایفا می‌کنند.
از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از ظرفیت اقتصادی استان در حوزه گیاهان دارویی و گردشگری طبیعی به سلامت و پایداری پوشش گیاهی وابسته است. نابودی گونه‌های گیاهی، تنها حذف یک گونه از طبیعت نیست، بلکه می‌تواند آغاز زنجیره‌ای از خسارت‌های زیست‌محیطی و اقتصادی باشد.
در شرایطی که تغییرات اقلیمی با سرعت بیشتری در حال اثرگذاری بر منابع طبیعی است، حفاظت از گونه‌های گیاهی استان نیازمند نگاه فرابخشی و همکاری همه دستگاه‌های اجرایی و مردم خواهد بود؛ بنابراین آنچه فاطمه کاظمینی در این گفت‌وگو اشاره کرد تنها ارائه آماری از تعداد گونه‌های گیاهی استان همدان نیست؛ بلکه هشداری جدی درباره آینده یکی از ارزشمندترین سرمایه‌های طبیعی استان است. وجود یک هزار و 658 گونه گیاهی و 195 گونه انحصاری، ظرفیتی است که شاید در بسیاری از استان‌های کشور وجود نداشته باشد، اما این سرمایه ارزشمند امروز با تهدیدهای متعددی روبه‌رو است.
تغییرات اقلیمی، خشک‌سالی، برداشت بی‌رویه گیاهان دارویی، چرای غیراصولی دام، آتش‌سوزی‌ها، تخریب زیستگاه‌ها و توسعه فعالیت‌های انسانی در عرصه‌های طبیعی، همگی زنگ خطرهایی هستند که اگر امروز برای آن‌ها چاره‌اندیشی نشود، فردا هزینه‌های سنگینی را بر منابع طبیعی استان تحمیل خواهند کرد.
از سوی دیگر، حفاظت از پوشش گیاهی را نمی‌توان تنها وظیفه اداره کل حفاظت محیط زیست دانست. مدیریت صحیح منابع طبیعی، تدوین برنامه‌های آموزشی برای بهره‌برداران، افزایش اعتبارات حفاظتی، نظارت دقیق بر پروژه‌های عمرانی و معدنی و فرهنگ‌سازی عمومی، حلقه‌های مفقوده‌ای هستند که باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرند.
به دیگر سخن امروز حفظ پوشش گیاهی همدان یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای توسعه پایدار استان است. اگرچه طبیعت همدان هنوز غنی و ارزشمند است، اما واقعیت آن است که بسیاری از گونه‌های گیاهی استان در سکوت و به دور از نگاه افکار عمومی در حال نزدیک شدن به مرز تهدید هستند. شاید زمان آن رسیده باشد که حفاظت از این میراث طبیعی، از شعار و برنامه‌های مقطعی فراتر رفته و به یکی از اولویت‌های جدی مدیریتی استان تبدیل شود؛ چراکه آینده طبیعت همدان، به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز برای آن گرفته می‌شود.

طاهره ترابی مهوش