«نوشیجان»، موزه‌ای از «نخستین‌ها» در تاریخ معماری ایران
مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان با بیان اینکه نوشیجان موزه‌ای از «نخستین‌ها» در تاریخ معماری ایران است، گفت: اقدامات اولیه و تهیه پروپوزال برای ثبت جهانی انجام شده و پیشنهاد این است که آثار دوره ماد در قالب پرونده‌ای زنجیره‌ای، با عنوان نیایشگاه‌های ماد و با محوریت نوشیجان، معرفی شوند.
بر فراز تپه‌ای در حوالی ملایر، جایی که بادهای کوهستانی قصه‌های باستانی را در گوش دشت زمزمه می‌کنند، دژی خفته که زمان گویی بر آن اثری نداشته است. نوشیجان، فراتر از یک تپه باستانی، «کپسول زمانی» است که دو هزار و 800 سال سکوت را در دل خود نگاه داشته. تصور کنید بنایی که در عصر مادها با خشت و خاک پی‌ریزی شده، چنان با نبوغ مهندسیِ «متروک‌سازیِ آگاهانه» محافظت شده که گویی معمارانش همین دیروز دست از کار کشیده‌اند. اینجا، جایی است که دیوارها هنوز با زبانِ هندسه، راز پایداری را فریاد می‌زنند.
این محوطه، بی‌شک موزه‌ای از «نخستین‌ها» است؛ از نخستین تاق‌زنی‌های مدخل‌دار تا دژمعبدی که نبوغ معماری ایرانی را پیش از هخامنشیان به رخ می‌کشند. نوشیجان تنها مجموعه‌ای از خشت‌های روی هم چیده نیست؛ روایتی از مهندسی «کرنش» در دیوارها بوده که راز بقای بنا را در دل خود پنهان کرده است. اینجا جایی بوده که تاریخ در میان انبارهای باستانی و معابدِ نیم‌چلیپا، هنوز نفس می‌کشد و هر گوشه آن، از راز 231 شیء مفرغیِ پنهان تا معمای حضور زنان حاکم در نام‌گذاری محوطه، داستانی از شکوه مادها را روایت می‌کند که هنوز بسیاری از ابعاد آن بر ما پوشیده است.
برای واکاوی جزئیات این شاهکار معماری با ابراهیم جلیلی، مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان گفت‌وگو کردیم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید:
مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان با اشاره به پیشینه شناسایی و کاوش در این محوطه تاریخی، اظهار کرد: تپه نوشیجان در سال 1343 خورشیدی، هنگام عبور پروفسور استروناخ از مسیر ملایر به همدان، مورد توجه دوربین او قرار گرفت؛ او در جریان مسیر، تپه را مشاهده و از آن بازدید کرد. پس از بررسی سفال‌های سطح تپه و پی بردن به اهمیت محوطه، موضوع را پیگیری کرد و مجوز کاوش گرفت.
ابراهیم جلیلی افزود: از سال 1346 تا 1356، در قالب 6 فصل باستان‌شناسی، عملیات کاوش و مرمت در تپه نوشیجان به سرپرستی دیوید استروناخ و از سوی مؤسسه ایران‌شناسی بریتانیا، انجام شد.
وی با بیان اینکه در جریان این کاوش‌ها سه دوره معماری باستانی شناسایی شد، اظهار کرد: آثار به‌دست‌آمده به دوره‌های ماد، هخامنشی و اشکانی تعلق دارند؛ باستانی‌ترین و مهم‌ترین لایه‌های سکونتی محوطه به نیمه دوم قرن هشتم پیش از میلاد مسیح تا نیمه اول قرن هشتم قبل از میلاد و دوران مادها مربوط است. آثار دو دوره دیگر در لایه‌های سطحی قرار داشت و شمار آن‌ها نیز کمتر بود. پس از انجام مطالعات علمی، این آثار از محوطه برداشته شدند و آنچه امروز در نوشیجان باقی مانده، عمدتاً آثار دوره ماد است.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان درباره کاوش‌های بعدی در این محوطه گفت: مهم‌ترین کاوش‌ها در همان دوره و طی 6 فصل انجام شد و تقریباً بخش عمده مجموعه مورد کاوش قرار گرفت؛ پس از انقلاب نیز کاوش گسترده‌ای در محوطه انجام نشده است؛ هرچند در بخشی از مجموعه، ازجمله محدوده آب‌انبار، کاوش‌هایی صورت گرفته بود.
* معماری و بناهای محوطه
جلیلی با اشاره به ویژگی‌های معماری نوشیجان، عنوان کرد: نوشیجان ازنظر معماری، اثری شاخص، کم‌نظیر و شاهکار در ایران باستان است. مجموعه بر فراز تپه‌ای طبیعی با حدود 37 متر ارتفاع قرار دارد و طول آن حدود 80 متر و عرض آن بیش از 30 متر است.
وی ادامه داد: بناهای معماری مکشوفه در نوشیجان به دوره ماد تعلق دارند و ازجمله آن‌ها می‌توان به بنای قدیمی جبهه غربی، موسوم به نخستین آتشکده، تالار ستون‌دار یا آپادانا، معبد مرکزی یا دومین آتشگاه، اتاق‌ها و انبارها، اشاره کرد. تالار ستون‌دار نوشیجان با تالارهای گودین‌تپه و بناهای اورارتوییِ به‌دست‌آمده در آلتین‌تپه آسیای صغیر، قابل مقایسه است.
به گفته جلیلی، معبد مرکزی با طرحی شبیه نیم‌چلیپا ساخته شده و اتاق‌ها و انبارهای مجموعه نیز برای نگهداری آذوقه یا مواد غذایی، کاربرد داشته‌اند.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان افزود: این فضاها به‌دلیل شرایط خنک خود و ارتفاعی که بیش از پنج متر است، برای نگهداری مواد مناسب بوده‌اند. در میانه تالار ستون‌دار نیز تونل یا حفره‌ای وجود دارد که برخی آن را راه گریز می‌دانند.
وی با اشاره به ساختار دفاعی محوطه، تصریح کرد: در نوشیجان، حصار و دژی نیز موجود بوده و مجموعه افزون‌بر جنبه مذهبی، ویژگی‌های دفاعی داشته است.
* ویژگی‌های فنی و شیوه متروک‌سازی
مدیر پایگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان با تأکید بر فنون به‌کاررفته در ساخت بناها، گفت: از شاخصه‌های ویژه این مجموعه، فن‌های بدیع تاق‌زنی، استفاده استادانه از انحنا یا کرنش در مقطع عمودی دیوارها برای افزایش استحکام و به‌کارگیری شیوه‌های متنوع ساخت‌وساز خشتی است؛ دیوارها در بخش‌های بالاتر به سمت داخل متمایل می‌شوند و همین ویژگی به استحکام آن‌ها کمک می‌کند.
جلیلی افزود: نخستین نمونه‌های شمش‌های پولی، نمونه‌های اولیه ایوان و مدخل تاق‌دار، از متنوع‌ترین تزئینات خشتی هستند که در نوشیجان شناسایی شده‌اند؛ همچنین شیوه متروک‌سازی و پُر کردن بناها از عوامل اصلی ماندگاری این مجموعه است.
مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان ادامه داد: به نظر می‌رسد هنگام ترک محوطه، بناها را با خشت و خاک موجود در منطقه پُر کرده‌اند و در دوره‌های بعد، ازجمله دوره‌های هخامنشی و اشکانی، ساخت‌وسازهایی در بخش‌هایی از محوطه انجام شده است؛ این پُرشدگی سبب شد بناهای خشتیِ ساخته‌شده در حدود دو هزار و 800 سال پیش، تا امروز سالم و ماندگار بمانند.
وی خاطرنشان کرد: در برخی روایت‌ها، انجام این کار به دستور خشایارشا نسبت داده می‌شود، اما برای بیان قطعی این موضوع باید به مستندات باستان‌شناختی استناد کرد.
جلیلی با اشاره به سایر ویژگی‌های محوطه، ابراز کرد: تالار ستون‌دار نیز با خشت فرش شده و مجموعه نوشیجان را می‌توان از آثار دارای شاخصه‌های متعدد در تاریخ معماری ایران دانست؛ به‌گونه‌ای که از آن به‌عنوان مجموعه‌ای از نخستین‌ها در معماری ایران یاد می‌شود.
* موقعیت طبیعی و اهمیت محوطه
این مقام مسئول درباره وضعیت طبیعی دشت نوشیجان نیز گفت: دشت نوشیجان و روستاهای اطراف آن، پیشینه تاریخی دارند. این منطقه در گذشته حالت مردابی داشته و رودخانه شوش‌آب به اطراف نوشیجان می‌آمده و در آنجا رسوب‌گذاری می‌کرده است؛ خاک این محدوده قلیایی و شور بوده و به همین دلیل، رشد درختان و شکل‌گیری فضای سبز در آن دشوار است.
وی با اشاره به کارکرد مذهبی بناها، اظهار کرد: با توجه به وجود سه بنای معبد با کارکرد نیایشی یعنی نیایشگاه اولی، نیایشگاه دومی یا معبد نیم‌چلیپا و معبد مرکزی در نوشیجان، می‌توان این مجموعه را نوعی دژمعبد یا قدیمی‌ترین نیایشگاه مرکز کشور در آن دوران دانست. این ویژگی، در کنار سالم ماندن بناها و تعلق آن‌ها به دوران ماد، بر اهمیت محوطه می‌افزاید.
جلیلی افزود: نوشیجان از آثار خشتی منحصر‌به‌فرد برجای‌مانده از تمدن‌های پیش از هخامنشی در ایران است. نام این مجموعه در لغت احتمالاً به معنای جایگاه نوش یا جایگاه انوشه است. نوش یا انوش نیز ظاهراً نام زنی بوده که در آن منطقه حکمرانی می‌کرده است.
* ثبت ملی و پیگیری ثبت جهانی
مدیر پایگاه میراث فرهنگی و گردشگری محوطه مادی نوشیجان درباره ثبت ملی محوطه گفت: نوشیجان با شماره 763 در تاریخ 3/11/1346 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین از شهریورماه 1394، به‌عنوان اثری شاخص و مورد توجه وزارت میراث فرهنگی، به پایگاه ملی میراث فرهنگی و گردشگری تبدیل شده است.
وی درباره روند پیگیری ثبت جهانی نیز توضیح داد: اقدامات اولیه و تهیه پروپوزال برای ثبت جهانی انجام و قراردادی نیز با دانشگاه ملی منعقد شده؛ پیشنهاد این است که آثار دوره ماد در قالب پرونده‌ای زنجیره‌ای، با عنوان نیایشگاه‌های ماد و با محوریت نوشیجان، معرفی شوند.
جلیلی با بیان اینکه تکمیل چنین پرونده‌ای نیازمند بررسی و کاوش آثار دیگر است، ادامه داد: برای پیشبرد پرونده باید آثار مرتبط با دوره ماد در شهرستان ملایر و محدوده‌هایی مانند فامنین و روستای کسب نیز کاوش و بررسی شوند؛ انجام کاوش‌های لازم و تکمیل پرونده، از مراحل مورد نیاز برای پیگیری ثبت جهانی است.
وی با تأکید بر شاخصه‌های ویژه نوشیجان، گفت: این مجموعه ازنظر معماری، قدمت مادی و سالم ماندن بناها اهمیت فراوانی دارد. شیوه متروک‌سازی و پُر کردن بناها، وجود مجموعه مذهبی، فن‌های ویژه تاق‌زنی، استفاده از انحنا در دیوارها، نمونه‌های اولیه ایوان و مدخل تاق‌دار و تنوع تزئینات خشتی، ازجمله ویژگی‌هایی است که نوشیجان را به اثری کم‌نظیر تبدیل کرده است.
* آثار کشف‌شده
جلیلی درباره اشیای به‌دست‌آمده از کاوش‌ها نیز ابراز کرد: بخشی از آثار کشف‌شده، سفالینه‌هایی هستند که اکنون در موزه ملی نگهداری می‌شوند. پیگیر هستیم این سفال‌ها مرمت و مطالعه شوند و با همکاری دوستان، کتابی درباره آن‌ها منتشر کنیم؛ موزه ملی نیز روی این سفال‌ها کار می‌کند.
وی در بخش پایانی سخنان خود افزود: در یکی از انبارها، 231 شیء مفرغی که درون یک کاسه پیدا شده، در یکی از انبارها است. قدمت این اشیا براساس ارزیابی مطرح‌شده، احتمالاً بیش از یک‌هزار و 500 سال از نوشیجان بیشتر است؛ اما مشخص نیست آن‌ها را برای حفاظت در آنجا گذاشته بودند یا مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
