آبشینه وکم‌آبی که جوانان را راهی شهر می‌کند
دهیار روستای آبشینه با اشاره به کاهش ظرفیت‌های کشاورزی و باغداری این روستا در پی کم‌آبی، گفت: از بین رفتن تدریجی فعالیت‌های تولیدی و استفاده نشدن از ظرفیت‌های اقتصادی موجود، فرصت‌های شغلی روستا را کاهش داده و موجب شده است بخش عمده‌ای از جوانان برای پیدا کردن کار، راهی همدان شوند.
ارزش فعالیت‌های اقتصادی و بومی روستاها در هر منطقه بر کسی پوشیده نیست؛ ازاین‌رو، حفظ و تقویت ظرفیت‌های اقتصادی و اشتغال بومی و محلی روستاها، در کنار به‌روزرسانی این ظرفیت‌ها و ایجاد مشاغل جدید، اهمیت بسیاری دارد.
بسیاری از روستاها دارای ظرفیت‌های خاص و متفاوتی هستند و یا این توانایی را دارند که با حمایت و برنامه‌ریزی مناسب، فعالیت‌های اقتصادی جدیدی را آغاز کرده و به رونق اقتصادی منطقه کمک کنند؛ در کنار این موضوع، حفظ نیروی جوان در روستا و حمایت از ظرفیت‌ها و مشاغل بومی و روستایی، از مهم‌ترین مسائل پیش روی روستاها است.
یکی از بزرگ‌ترین تهدیدهایی که روستاها با آن مواجه هستند، خروج نیروی جوان برای اشتغال در خارج از روستا است؛ مسئله‌ای که بخش عمده آن به مشکلات اقتصادی بازمی‌گردد و متأسفانه تاحدودی نیز به یک الگوی فرهنگی تبدیل شده است.
آبشینه از توابع شهرستان همدان نیز ازجمله روستاهایی است که ظرفیت‌های اقتصادی و بومی متعددی دارد، اما خروج نیروی جوان از روستا برای اشتغال در شهر به دلایل مختلف، موجب شده است بخشی از این ظرفیت‌ها به‌تدریج در معرض از دست رفتن قرار گیرد.
برای بررسی دقیق‌تر شرایط این روستا، ظرفیت‌های موجود و چالش‌های پیش روی فعالیت‌های اقتصادی و اشتغال در آبشینه، با دهیار این روستا به گفت‌وگو پرداخته‌ایم:
مجید بنوان با اشاره به وضعیت فعالیت‌های اقتصادی جمعیت یک‌هزار و 429 نفری این روستا، اظهار کرد: به‌دلیل مشکلات مربوط به آب، نبود حمایت‌های کافی و شرایط موجود، بخش زیادی از مردم به سمت مشاغل بازاری و کارمندی روی آورده‌اند و برای کار به همدان می‌روند؛ صبح از روستا خارج می‌شوند و عصر بازمی‌گردند.
وی با اشاره به ظرفیت‌های کشاورزی و باغداری روستا، افزود: بی‌آبی موجب شده است بخشی از ظرفیت‌های کشاورزی از بین برود. در گذشته زردآلوی آبشینه از محصولات شاخص و معروف روستا بود و حتی جشنواره زردآلو نیز برگزار شده است؛ اما امروز این محصول نیز درحال از بین رفتن بوده و ظرفیت‌های موجود روستا به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.
دهیار روستای آبشینه درباره وضعیت کشاورزی و دامداری همچنین بیان کرد: کشت محصولاتی مانند گندم، سیب زمینی و سایر محصولات زراعی تقریباً از بین رفته است، زیرا آب کافی وجود ندارد و سهمیه آب نیز مرتب کاهش پیدا می‌کند؛ درحال حاضر تلاش می‌کنیم باغداری موجود را حفظ کنیم، اما تعداد باغداران نیز کاهش یافته و برخی افراد باغ‌های خود را به قطعات کوچک‌تر تقسیم و واگذار می‌کنند تا از محل فروش آن‌ها، بخشی از هزینه‌های زندگی خود را تأمین کنند.
بنوان مهم‌ترین حمایت مورد نیاز باغداران را تأمین آب دانست و گفت: وقتی آب نباشد، هم درخت و هم درآمد مردم از بین می‌رود و فردی که نمی‌تواند از باغداری درآمد داشته باشد، برای پیدا کردن کار به شهر می‌رود.
وی درباره وضعیت مهاجرت نیز اظهار کرد: در روستا جابه‌جایی جمعیتی وجود دارد؛ برخی افراد از همدان و شهرهای دیگر به روستا می‌آیند و باغ خریداری می‌کنند و در فصل تابستان مدتی در روستا حضور دارند، اما در مقابل، برخی ساکنان روستا پس از مهاجرت به شهر برای کار، خانه و زندگی خود را نیز جمع کرده و می‌برند و به‌طور کامل در شهر ساکن می‌شوند.
دهیار روستای آبشینه با اشاره به سطح تحصیلات مردم، گفت: وضعیت تحصیلی مردم مناسب است و تقریباً همه حداقل مدرک دیپلم دارند و افراد زیادی نیز دارای مدرک کارشناسی و بالاتر هستند.
بنوان درباره شرایط سکونت و امکانات روستا اظهار کرد: روستا ازنظر امکانات و خدمات شرایط مناسبی دارد و مغازه‌ها و واحدهای خدماتی فعال هستند. مشکل اصلی، رفت‌وآمد به شهر است؛ زیرا وسیله نقلیه عمومی مشخص و ثابتی وجود ندارد و بیشتر خودروهای شخصی مردم را جابه‌جا می‌کنند. با وجود نزدیک بودن آبشینه به همدان، نبود سیستم حمل‌ونقل عمومی مناسب موجب شده است افراد برای تردد عملاً به خودروی شخصی نیاز داشته باشند.
وی افزود: ازنظر خدمات بهداشتی، درمانی و آموزشی نیز مشکل جدی وجود ندارد. خانه بهداشت و مدرسه شبانه‌روزی فعال است و مغازه‌ها و سوپرمارکت‌ها نیازهای روزمره مردم را تأمین می‌کنند؛ بنابراین عمده خروج مردم به‌ویژه جوانان از روستا، به‌دلیل اشتغال و کار است.
بنوان یکی از دلایل این وضعیت را استفاده نکردن از ظرفیت‌های موجود دانست و اظهار کرد: در برنامه‌ریزی‌ها از ظرفیت‌های روستا به‌خوبی استفاده نمی‌شود؛ برای نمونه، با وجود تأکید بر بوم‌گردی روستایی، بسیاری از بناهای قدیمی و بافت گذشته روستا در جریان اجرای طرح‌های هادی و عمرانی، تخریب شده است.
وی افزود: درعین‌حال، ظرفیت‌هایی مانند تالار لیان و مجموعه‌های درحال توسعه اطراف روستا وجود دارند که می‌توان از آن‌ها برای برگزاری برنامه‌ها، مراسم‌ها و حتی کنسرت‌های بزرگ، استفاده کرد؛ در سال‌های گذشته نیز برنامه‌هایی در این سالن‌ها برگزار شده است. حمایت از این ظرفیت‌ها می‌تواند برای نیروهای محلی اشتغال ایجاد کرده و نیاز جوانان به مهاجرت برای پیدا کردن کار را کاهش دهد.
دهیار روستای آبشینه درباره موانع فعال‌سازی این ظرفیت‌ها گفت: اگر قرار باشد ظرفیت‌های موجود را فعال کنیم، باید بتوانیم آن‌ها را وارد طرح هادی کنیم تا امکان ارائه خدمات وجود داشته باشد، اما در برخی موارد قوانین و روندهای اداری مانع این کار می‌شود.
بنوان با اشاره به نگاه برخی جوانان به مهاجرت، ابراز کرد: امروز این تصور در میان برخی جوانان شکل گرفته که برای پیشرفت و موفقیت، حتماً می‌بایست از روستا خارج شوند؛ البته نمی‌توان جوانان را مقصر دانست، زیرا وقتی فرد برای انجام فعالیت‌های مختلف با محدودیت و مانع مواجه می‌شود، طبیعی است که به سمت شهر برود. باید شرایط به‌گونه‌ای باشد که هم قوانین رعایت شود و هم مردم بتوانند فعالیت اقتصادی و اشتغال ایجاد کنند.
وی درباره قیمت زمین نیز گفت: قیمت زمین در روستا حدود 20 تا 25 درصد افزایش یافته است، اما اگر فردی بخواهد زمین خود را برای ایجاد کارگاه یا فعالیت اقتصادی توسعه دهد، با روند اداری طولانی مواجه می‌شود؛ برای تغییر کاربری یک زمین مسکونی به کارگاه، فرد باید از دهیاری نامه بگیرد و مراحل مختلفی را در بنیاد مسکن و کمیسیون‌های مربوطه، طی کند.
دهیار روستای آبشینه افزود: کمیسیون مربوطه هر سه‌ماه یک‌بار تشکیل می‌شود و ممکن است درخواست فرد رد شود یا از او خواسته شود دوباره آن را مطرح کند که در این صورت چند ماه دیگر زمان می‌برد. در شهر، کمیسیون‌های مربوطه حتی به‌صورت هفتگی تشکیل می‌شوند، اما در روستا درخواست باید ابتدا در بخش داخلی بنیاد مسکن، سپس در بخش استانی و در ادامه در استانداری بررسی شود.
بنوان تأکید کرد: چنین روندهایی انگیزه افراد برای سرمایه‌گذاری و ایجاد فعالیت اقتصادی در روستا را کاهش می‌دهد و لازم است روندهای اداری برای استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی روستاها، تسهیل شود تا ضمن رعایت قوانین، مردم بتوانند از زمین و امکانات خود برای ایجاد اشتغال و فعالیت اقتصادی، استفاده کنند.
دهیار روستای آبشینه با اشاره به طرح ایجاد اشتغال در حوزه سنگ‌های تزئینی، گفت: در جلسه‌ای با حضور نمایندگان و دهیاران روستاها و با محوریت فرمانداری، موضوع ایجاد اشتغال و ظرفیت سنگ‌های تزئینی روستای آبشینه مطرح شد و میراث فرهنگی موافقت کرده است که آموزش‌های این حوزه را به‌صورت رایگان ارائه کند.
بنوان ادامه داد: قرار است این ظرفیت در آبشینه ایجاد شود و افراد بتوانند بخشی از فضای خانه خود را برای این کار اختصاص داده و دستگاه‌های مورد نیاز را مستقر کنند؛ سنگ مورد نیاز نیز می‌تواند از مناطق و استان‌های دیگر تأمین شود و ضرورتی ندارد که خودِ روستا معدن داشته باشد. برای تهیه دستگاه‌ها هم امکان دریافت تسهیلات ایجاد شده و میراث فرهنگی علاوه‌بر آموزش رایگان، در زمینه فروش محصولات و معرفی بازار نیز کمک خواهد کرد.
وی درباره وضعیت اجرای این طرح گفت: درحال حاضر در مرحله اطلاع‌رسانی و ثبت‌نام هستیم تا تعداد متقاضیان به حد نصاب برسد و اسامی به میراث فرهنگی ارائه شود؛ در این زمینه توافق انجام و صورت‌جلسه نیز تنظیم شده است.
* ماندگاری در روستا با اشتغال است و نه با سکونت
روستاها صرفاً محل سکونت نیستند، بلکه بخشی از تولید، اشتغال، اقتصاد محلی و هویت هر منطقه را شکل می‌دهند؛ بنابراین، حفظ و تقویت ظرفیت‌های بومی، به‌روزرسانی آن‌ها و ایجاد فعالیت‌های اقتصادی جدید، از الزامات توسعه روستایی است. تضعیف ظرفیت‌های اقتصادی، نخست به کاهش اشتغال و سپس به کاهش ماندگاری جمعیت و خروج نیروی جوان منجر می‌شود.
روستای آبشینه نمونه‌ای از این زنجیره است؛ این روستا در گذشته از ظرفیت مناسب باغداری و کشت برخوردار بوده، اما کم‌آبی، سهمیه‌بندی و قطع سهمیه آب، به اقتصاد آن آسیب زده است. کم‌آبی ابتدا موجب کاهش کشت، سپس تضعیف باغداری و کاهش درآمد می‌شود و در ادامه، مشاغل بومی را از بین می‌برد و زمینه مهاجرت مردم، به‌ویژه جوانان به شهرها را فراهم می‌کند.
زردآلو یکی از محصولات اصلی و استراتژیک آبشینه بوده که اکنون به‌دلیل کم‌آبی درحال از بین رفتن است. زردآلو فقط یک محصول کشاورزی نبود، بلکه بخشی از هویت و ظرفیت اقتصادی روستا محسوب می‌شد و حتی برای آن جشنواره‌ای برگزار می‌کردند که مردم از سراسر کشور به این روستا بیایند؛ اما این ظرفیت نیز اکنون درحال افول است.
مشکل اصلی آبشینه، کمبود خدمات نیست، بلکه اشتغال است. روستا خانه بهداشت، مدرسه شبانه‌روزی و خدمات روزمره دارد و سطح تحصیلات مردم نیز نسبتاً مناسب است، اما نتوانسته فرصت اقتصادی کافی برای نیروی جوان خود ایجاد کند. اگر سیاست روستایی تنها بر تأمین خدمات و زیرساخت‌های سکونت متمرکز باشد و برای تولید، اشتغال، درآمد و ماندگاری جوانان برنامه نداشته باشد، روستا به‌تدریج نیروی جوان و سپس اقتصاد و هویت بومی خود را از دست می‌دهد و ممکن است به محلی صرفاً برای سکونت موقت یا داشتن ویلا، تبدیل شود.
آبشینه همچنان ظرفیت‌هایی مانند تالار، باغ و غیره برای ایجاد فعالیت اقتصادی دارد، اما داشتن ظرفیت با بالفعل شدن آن، تفاوت دارد. نبود حمایت کافی، ضعف برنامه‌ریزی و موانع اداری، ازجمله مشکلات این مسیر است. استفاده اقتصادی از زمین یا ایجاد کارگاه نیازمند طی مراحل متعدد اداری در بنیاد مسکن و کمیسیون‌های مربوطه و رفت‌وبرگشت پرونده‌ها است که گاهی تا دو سال طول می‌کشد. این روند علاوه‌بر کاهش انگیزه، موجب افزایش هزینه‌ها در اثر تورم می‌شود و ممکن است سرمایه‌گذار پس از پایان فرآیند، دیگر توان اجرای طرح را نداشته باشد.
بااین‌حال، پیشنهاد ایجاد اشتغال در حوزه سنگ‌های تزئینی در آبشینه، نمونه‌ای خلاقانه از یافتن راه حل است؛ با وجود نبود منابع سنگ تزئینی در روستا، پیشنهاد شده سنگ از مناطق دیگر وارد شود، میراث فرهنگی آموزش رایگان ارائه دهد، تسهیلات خرید دستگاه‌های سنگ‌بری و تجهیزات تخصصی اختصاص یابد، چند کارگاه ایجاد شود و مردم با ثبت‌نام، وارد این فعالیت شوند. همچنین، قرار است میراث فرهنگی در زمینه بازار فروش و عرضه محصولات نیز کمک کند.
این تجربه نشان می‌دهد اگر ظرفیت‌های موجود به هر دلیل قابل استفاده نباشند، می‌توان با شناسایی ظرفیت‌های جایگزین و ایجاد زیرساخت لازم، فرصت‌های جدیدی برای اشتغال و فعالیت اقتصادی در روستا ایجاد کرد؛ روستا با اشتغال ماندگار می‌شود و نه صرفاً با سکونت.
