کاوشهای باستانشناسی دوخواهران نهاوند در خوان آخر
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند با اشاره به تعیین تکلیف بخش قابل توجهی از محدوده 12 هکتاری دوخواهران، گفت: با انجام هفت فصل کاوش باستانشناسی و بررسیهای صورتگرفته، بخشهایی که وجود معبد لائودیسه در آنها منتفی شده، از محدودیتهای قبلی خارج شده و ساختوساز در آنها با رعایت ضوابط مشخص، بدون افزایش سطح و ارتفاع بنا، امکانپذیر است.
محدوده تاریخی دوخواهران نهاوند سالها است میان دو ضرورت مهم، یعنی حفاظت از میراث ارزشمند تاریخی و پاسخ به مطالبات ساکنان برای نوسازی و ساختوساز، قرار گرفته است؛ محدودهای که از یکسو بهدلیل احتمال قرارگیری معبد تاریخی لائودیسه از اهمیت باستانشناختی ویژهای برخوردار است و از سوی دیگر، اعمال محدودیتهای طولانیمدت در ساختوساز، بخشهایی از آن را با مشکلات بافت فرسوده و بلاتکلیفی مالکان مواجه کرده است.
نهاوند بهعنوان یکی از کهنترین شهرهای ایران، در لایههای تاریخی خود آثار و شواهد ارزشمندی از دورههای مختلف تاریخی، ازجمله سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان را جای داده است؛ اهمیت تاریخی این شهر تنها به آثار برجایمانده از گذشته محدود نمیشود، بلکه تداوم سکونت و زندگی شهری در آن طی قرنهای متمادی، نهاوند را به یکی از بسترهای مهم مطالعات باستانشناسی و شناخت تاریخ و تمدن ایران، تبدیل کرده است.
در این میان، محله دوخواهران و محدوده 12 هکتاری ثبتشده آن، بهدلیل احتمال وجود معبد لائودیسه، همواره مورد توجه باستانشناسان و پژوهشگران میراث فرهنگی بوده است؛ موضوعی که در سالهای گذشته موجب اعمال محدودیتهای جدی بر ساختوساز در این محدوده شد و در کنار ضرورت حفاظت از آثار تاریخی، مشکلاتی را برای ساکنان و مالکان املاک، ایجاد کرد.
بااینحال، انجام کاوشهای باستانشناسی و بررسیهای فنی در سالهای اخیر، زمینه بازنگری در ضوابط این محدوده را فراهم کرده تا ضمن صیانت از عرصههای واجد ارزش تاریخی، امکان نوسازی و ساختوساز ضابطهمند در بخشهایی که فاقد آثار و شواهد باستانی هستند، فراهم شود.
در همین رابطه، محسن جانجان، رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند از تعیین تکلیف بخش قابل توجهی از محدوده دوخواهران، ابلاغ ضوابط جدید ساختوساز و ادامه محدود کاوشهای باستانشناسی برای شناسایی احتمالی معبد لائودیسه، خبر داد که در ادامه مشروح آن را میخوانید:
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند با اشاره به اینکه کاوشهای باستانشناسی در محدوده دوخواهران طی چندسال اخیر ادامه نداشته و بخش قابل توجهی از مسائل این محدوده تعیین تکلیف شده است، اظهار کرد: پیش از این ساختوساز در محله دوخواهران بهطور کلی ممنوع بود و با توجه به کاوشهای انجامشده و پروندهای که در این زمینه تشکیل شده بود، موضوع در شورای فنی وزارت میراث فرهنگی مطرح و دفاعیه مربوط به آن ارائه شد.
محسن جانجان افزود: با توجه به اینکه این محدوده به یک بافت فرسوده تبدیل شده و درعینحال در مرکز شهر نهاوند قرار دارد، درنهایت مقرر شد ساختوساز در بخشهایی از محله دوخواهران، بهصورت مشروط و با رعایت ضوابط مشخص، امکانپذیر شود.
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند با بیان اینکه این تصمیم در شورای فنی وزارت میراث فرهنگی به تصویب رسیده است، تصریح کرد: براساس مصوبه انجامشده، ساختوساز باید در محل و محدوده بنای موجود، بدون افزایش سطح و ارتفاع، انجام شود.
جانجان ادامه داد: خوشبختانه این تصمیم بخش قابل توجهی از مشکلات مردم را برطرف کرده است؛ چراکه بهدلیل قرارگیری این محدوده در بافت تاریخی، امکان افزایش ارتفاع، بلندمرتبهسازی و توسعه بناها، وجود ندارد و باید ضوابط متناسب با ارزش تاریخی منطقه، رعایت شود.
وی با اشاره به ابلاغ این مصوبه به شهرداری، خاطرنشان کرد: ضوابط جدید به شهرداری اعلام شده و پیش از صدور پروانه ساختمانی، استعلام لازم از اداره میراث فرهنگی انجام میشود؛ ما نیز ضوابط مربوط به هر ملک را به شهرداری اعلام میکنیم تا صدور پروانه براساس همان ضوابط، صورت بگیرد.
این مقام مسئول با بیان اینکه تعدادی از مالکان در چارچوب ضوابط جدید موفق به دریافت پروانه ساختمانی شدهاند، گفت: تاکنون تعداد زیادی از املاک این محدوده پروانه ساخت دریافت کردهاند و عملیات ساختوساز در برخی از آنها نیز آغاز شده است.
* هفت فصل کاوش برای یافتن معبد لائودیسه
جانجان در ادامه با اشاره به دو رویکرد اصلی اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند در کاوشهای باستانشناسی محدوده دوخواهران، بیان کرد: در کاوشهای انجامشده دو هدف را دنبال کردهایم؛ نخست اینکه بتوانیم سرنخی از محل قرارگیری معبد لائودیسه به دست آوریم و دوم اینکه مشکلات مردم منطقه را تا حد امکان، برطرف کنیم.
وی با اشاره به ثبت محدوده 12 هکتاری دوخواهران در فهرست آثار ملی، افزود: در سال 1327 این محدوده بهدلیل مشخص نبودن محل دقیق معبد لائودیسه در فهرست آثار ملی قرار گرفت، اما با توجه به شرایط امروز و ضرورت تعیین تکلیف وضعیت املاک مردم، دیگر ضرورتی نداشت تمام این محدوده بدون تفکیک و بررسیهای دقیق، همچنان با محدودیتهای یکسان مواجه باشد.
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند عنوان کرد: به همین دلیل کاوشهای باستانشناسی را در بخشهای مختلف انجام دادیم و محدودههایی را که اطمینان حاصل کردیم معبد لائودیسه در آنها قرار ندارد، از محدودیتهای قبلی خارج کردیم تا ضوابط ساختوسازی که پیشتر توضیح دادم، در آن بخشها حاکم شود.
جانجان با تأکید بر اینکه هنوز بخش محدودی از کاوشها باقی مانده است، گفت: قسمت کمی از محدوده همچنان نیازمند کاوش باستانشناسی است که امیدواریم با انجام بررسیهای تکمیلی، وضعیت آن نیز مشخص شود.
وی ادامه داد: اگر در این کاوشها سرنخی از معبد لائودیسه به دست بیاید، طبیعتاً آن بخش را حفظ میکنیم و براساس ضوابط میراث فرهنگی با آن برخورد خواهد شد، اما اگر شواهدی از وجود آثار تاریخی در آن محدوده به دست نیاید، ضوابط ساختوساز تعیینشده در آنجا نیز اعمال خواهد شد.
این مقام مسئول در پاسخ به پرسشی درباره تعداد فصلهای کاوش انجامشده در دوخواهران نیز اظهار کرد: تاکنون هفت فصل کاوش باستانشناسی در این محدوده انجام شده و به نظر میرسد برای مشخص شدن وضعیت بخش باقیمانده، به یک یا دو فصل کاوش دیگر نیاز باشد.
* نهاوند؛ شهری با تداوم سکونت از دوره سلوکیان تا امروز
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی نهاوند در بخش دیگری از این گفتوگو با اشاره به اهمیت تاریخی شهر، ابراز کرد: نهاوند ازنظر تاریخی یکی از شهرهای مهم کشور محسوب میشود و آثار و شواهد تاریخی متعددی از دورههای مختلف، ازجمله سلوکیان، اشکانیان و ساسانیان و حتی دوران پیش از تاریخ، در این منطقه وجود دارد.
جانجان با اشاره به پیشینه شکلگیری شهر نهاوند در دوره سلوکیان، گفت: در آن دوران سلوکیان چندین شهر بنا کردند که نهاوند امروزی یکی از همان شهرهای تاریخی است؛ از میان شهرهایی که در آن دوره ساخته شدند، نام برخی باقی مانده، اما نهاوند از معدود شهرهایی است که همچنان پابرجا است و تداوم استقرار و سکونت در آنها برقرار مانده است.
وی افزود: همین پیشینه تاریخی و استمرار زندگی شهری در نهاوند، اهمیت پژوهشها و کاوشهای باستانشناسی را در این منطقه دوچندان میکند؛ بهویژه اینکه شواهد و آثار بهدستآمده از محدوده دوخواهران، احتمال قرارگیری معبد لائودیسه در این منطقه را مطرح کرده است.
جانجان با بیان اینکه تاکنون کاوشها به نتیجه قطعی درباره محل معبد نرسیده است، تأکید کرد: پژوهشها همچنان ادامه دارد و امیدواریم با انجام کاوشهای باقیمانده بتوانیم به نتایج روشنتری درباره این اثر تاریخی دست پیدا کنیم.
وی همچنین به کشف ارزشمند دیگری در حوزه باستانشناسی نهاوند اشاره کرد و گفت: در تپه نقارهچی نهاوند، در سال 1401 کشفی انجام دادیم که در ایران نمونه مشابهی نداشت و برای نخستینبار چنین کشفی در کشور صورت گرفت.
این مقام مسئول با اشاره به ظرفیتهای پژوهشی این اثر تاریخی، خاطرنشان کرد: در فرصت دیگری میتوان گزارش مفصلتری درباره این کشف و اهمیت آن ارائه کرد؛ چراکه نهاوند ازنظر آثار تاریخی و ظرفیتهای باستانشناسی، قابلیتهای قابل توجهی برای انجام پژوهشهای تخصصی دارد.
* ضرورت صیانت از میراث تاریخی بدون متوقف کردن زندگی مردم
جانجان در پایان سخنانش با تأکید بر ضرورت ایجاد تعادل میان حفاظت از آثار تاریخی و مطالبات شهروندان، گفت: تلاش ما این است که هم اقدامات پژوهشی و کاوشهای باستانشناسی را انجام دهیم و هم شرایطی فراهم شود که برای مردم در زمینه ساختوساز، مشکلات غیر ضروری ایجاد نشود.
وی تصریح کرد: نباید محدودهای را که امکان ساختوساز محدود و ضابطهمند در آن وجود دارد صرفاً بهدلیل ملاحظات کلی با محدودیتهای طولانیمدت مواجه و آن را به بافت فرسوده تبدیل کنیم؛ بلکه باید اجازه دهیم مردم براساس ضوابط بافت تاریخی، املاک خود را نوسازی کنند.
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند تأکید کرد: درعینحال، هرجا آثار و شواهد تاریخی وجود دارد، باید از آنها حفاظت و نگهداری کنیم تا این میراث ارزشمند برای نسلهای آینده باقی بماند.
معالوصف؛ آنچه از اظهارات رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند برمیآید، نشان میدهد پرونده دوخواهران پس از سالها محدودیت ساختوساز، وارد مرحله تازهای شده است. مرحلهای که در آن بخشی از محدوده 12 هکتاری با انجام کاوشهای باستانشناسی تعیین تکلیف شده و امکان نوسازی املاک با رعایت ضوابط مشخص، فراهم آمده است.
با این وجود، باقی ماندن بخشهایی از محدوده در انتظار کاوشهای تکمیلی، ضرورت تسریع در تعیین تکلیف نهایی این منطقه را دوچندان میکند. ساکنان دوخواهران نباید سالهای بیشتری را در بلاتکلیفی میان ضرورت حفاظت از آثار تاریخی و نیازهای اولیه زندگی شهری سپری کنند؛ همانطور که ارزشهای تاریخی این محدوده نیز نباید قربانی ساختوسازهای بدون ضابطه شود.
اکنون انتظار میرود اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی نهاوند با همکاری شهرداری و سایر دستگاههای مسئول، ضمن زمانبندی مشخص برای یک یا دو فصل کاوش باقیمانده، اطلاعرسانی شفافی درباره محدودههای آزادشده، ضوابط ساختوساز و وضعیت املاک مشمول محدودیت انجام دهد. همچنین لازم است شهرداری در صدور پروانههای ساختمانی، ضوابط ابلاغی را بهصورت یکسان و بدون ایجاد سردرگمی برای شهروندان، اجرا کند.
دوخواهران میتواند نمونهای موفق از جمع میان حفاظت از هویت تاریخی یک شهر و احیای زندگی در بافت فرسوده باشد؛ به شرط آنکه کاوشهای باستانشناسی با جدیت ادامه یابد، تصمیمگیریها به تأخیر نیفتد و حقوق ساکنان نیز در کنار صیانت از میراث گذشتگان، مورد توجه قرار گیرد. حفاظت از تاریخ نباید به معنای توقف زندگی مردم باشد و نوسازی شهری هم نباید به بهای از دست رفتن هویت تاریخی نهاوند تمام شود.