موزه آموزشوپرورش همدان؛ حافظ گنجینههای فرهنگی شهر
مدیر موزه آموزشوپرورش همدان با اشاره به شکلگیری این موزه با هدف صیانت از میراث آموزشی و ثبت و مستندسازی تاریخ تعلیم و تربیت، گفت: این مجموعه حاصل بیش از 15 سال تلاش برای گردآوری و حفظ اسناد، عکسها، کتابهای درسی، ابزارهای آموزشی و روایتهای ماندگار معلمان پیشکسوت همدان است.
بعضی مکانها فقط یک ساختمان نیستند؛ حافظه زنده یک شهر هستند. دیوارهایشان روایتگر روزهایی است که نسلهای پیاپی در آن قد کشیدهاند، آموختهاند و رؤیاهایشان را برای ساختن آینده، شکل دادهاند. مدارس قدیمی از همین جنساند؛ بناهایی که در پسِ کلاسها، نیمکتها و تختههای سیاهشان، بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی شهرها نهفته است؛ هویتی که حفظ و صیانت از آن، ضرورتی برای انتقال میراث گذشته به نسلهای آینده بهشمار میرود.
در همدان، دبیرستان تاریخی ابن سینا، یکی از شناختهشدهترین یادگارهای آموزش نوین، تنها یک مدرسه قدیمی نیست؛ بنایی است که خاطرات و رد پای نسلهای بسیاری از معلمان، دانشآموزان و چهرههای اثرگذار این شهر را در خود جای داده است. جایی که روزگاری صدای زنگ کلاس و هیاهوی دانشآموزان در آن طنینانداز بود، امروز یادآور بخش مهمی از تاریخ تعلیم و تربیت در این دیار است؛ تاریخی که شناخت آن، دریچهای به گذشته فرهنگی و اجتماعی همدان میگشاید.
در همین راستا، موزه آموزشوپرورش همدان با استقرار در این بنای تاریخی، تلاشی برای پاسداشت خاطرات، اسناد و یادگاریهای یک قرن آموزش در این شهر است؛ مجموعهای که شکلگیری و فعالیت آن، روایتگر دغدغه حفظ میراث آموزشی و فرهنگی همدان است.
برای آشنایی بیشتر با چگونگی شکلگیری این موزه، فعالیتها و دستاوردهای آن و همچنین ضرورت حفظ و توسعه چنین مجموعههایی، با سیدامیر قشمی، مدیر موزه آموزشوپرورش همدان به گفتوگو نشستیم که در ادامه، مشروح این گفتوگو را میخوانید:
مدیر موزه آموزشوپرورش همدان با اشاره به پیشینه شکلگیری ایده تأسیس موزه آموزشوپرورش همدان، اظهار کرد: در اواخر دهه 80 و دهه 90 عضو هیئت تحریریه روزنامه سپهرغرب بودم و در سال 1388 یادداشتی با عنوان «دبیرستان ابن سینا، دارالفنون همدان» منتشر کردم که با استقبال گستردهای روبهرو شد و در تأیید و تکمیل آن، مقالات و یادداشتهای متعددی به دفتر روزنامه رسید.
سیدامیر قشمی افزود: چند روز پس از انتشار آن یادداشت، مطلب دیگری با عنوان «مدارس ماندگار، حافظه فرهنگی شهرها» نوشتم که در هر دو یادداشت، ضمن تأکید بر اهمیت حفظ مدارس تاریخی، پیشنهادهایی برای صیانت از میراث آموزشی شهرها مطرح کردم؛ یکی از این پیشنهادها، تأسیس موزه آموزشوپرورش در یکی از مدارس تاریخی هر شهر بود که این یادداشت در نشریه «نگاه» ارگان وزارت آموزشوپرورش نیز به چاپ رسید.
قشمی ادامه داد: خوشبختانه این پیشنهاد مورد استقبال قرار گرفت و با موافقت مدیران وقت آموزشوپرورش، طبقه همکف دبیرستان ابن سینا بهعنوان قدیمیترین مدرسه همدان و یکی از نمادهای هویتی و فرهنگی این شهر، برای تأسیس موزه در اختیار ما قرار گرفت.
مدیر موزه آموزشوپرورش همدان با اشاره به روند شکلگیری و تجهیز این مجموعه، گفت: از همان زمان گردآوری عکسها، اسناد، کتابهای درسی، وسایل آموزشی و کمکآموزشی و بهطور کلی هر آنچه میتوانست بیانگر تاریخ و پیشینه 100 سال اخیر آموزشوپرورش همدان باشد، آغاز شد. در این مسیر، مرکز اسناد ملی همدان، اداره کل میراث فرهنگی و مدیران آموزشوپرورش همکاری صمیمانهای داشتند.
وی با قدردانی از همراهی افرادی که در شکلگیری این مجموعه نقش داشتند، افزود: آقای پاکروش، از مجموعهداران بزرگ همدان و مؤسس و مسئول موزه مشاغل، ازجمله افرادی بودند که با اهدای وسایل و کتابهای ارزشمند، به غنای مجموعه کمک کردند. همچنین استاد جهانپور در معرفی مفاخر آموزشوپرورش و معرفی چهرههای برجسته این حوزه، زحمات فراوانی متحمل شدند.
قشمی با بیان اینکه موزه آموزشوپرورش همدان در بهمنماه سال 1395 با حضور مدیران استانی افتتاح شد، تصریح کرد: از زمان افتتاح تاکنون، این مجموعه میزبان اقشار مختلف شهروندان، گردشگران و میهمانانی بوده که به همدان سفر کردهاند. همچنین شخصیتهای برجسته فرهنگی و اجتماعی، مدیران وزارت آموزشوپرورش و مسئولان دستگاههای مختلف اجرایی و فرهنگی از این موزه بازدید کردهاند که این موضوع از افتخارات مجموعه بهشمار میرود.
وی با اشاره به ثبت رسمی موزه در فهرست موزههای کشور، اظهار کرد: با پیگیریهای انجامشده، در سال 1399 موزه آموزشوپرورش همدان در ردیف موزههای شناسنامهدار وزارت میراث فرهنگی قرار گرفت و مجوز بهرهبرداری آن نیز از سوی اداره کل موزههای این وزارتخانه، صادر شد؛ همچنین در همان سال، همزمان با صدمین سال تأسیس دانشسرا، با همکاری و همت دکتر نجفی رئیس وقت دانشگاه فرهنگیان، همکاران وی و کارکنان موزه، مجموعه «اسناد و مفاخر تعلیم و تربیت همدان» نیز راهاندازی شد.
مدیر موزه آموزشوپرورش همدان درباره منابع و اسناد موجود در این مجموعه گفت: بیش از 90 درصد عکسها و اسناد موزه متعلق به شخص من است که طی حدود 20 سال گردآوری کردهام. بخش قابلتوجهی از عکسها را با مراجعه به عکاسیهای قدیمی همدان و با هزینه شخصی خریدهام و تعدادی نیز از سوی دوستان و علاقهمندان اهدا شده است.
وی افزود: یکی از اقداماتی که برای حفظ و صیانت از این میراث انجام دادهام، اهدای بخشی از عکسها و اسناد به مرکز اسناد ملی بوده است؛ علاوهبر این، تعداد زیادی عکس و سند در منزل نگهداری میکنم که درصورت تأمین اعتبار، امکان چاپ و نمایش آنها برای بازدیدکنندگان، فراهم خواهد شد.
قشمی با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه به کارکرد موزهها، بیان کرد: موزهها صرفاً مکانی برای تفریح و سرگرمی نیستند؛ در بسیاری از کشورهای پیشرفته، از موزهها بهعنوان ابزاری آموزشی و پژوهشی برای ارتقای سطح دانش، آموزش و فرهنگ جامعه، استفاده میشود. بر همین اساس، تلاش کردهایم موزه آموزشوپرورش همدان را از یک مجموعه صرفاً نگهدارنده و نمایشدهنده آثار تاریخی خارج کنیم و کارکردهای آموزشی و پژوهشی آن را توسعه دهیم.
وی ادامه داد: هدف ما این است که موزه به مکانی برای مراجعه دانشجویان، معلمان جوان و پژوهشگرانی تبدیل شود که علاقهمندند درباره تاریخ آموزشوپرورش، زندگی و تجربیات معلمان، آثار برجایمانده از پیشگامان تعلیم و تربیت و مفاخر فرهنگی این حوزه، مطالعه و تحقیق کنند.
مدیر موزه آموزشوپرورش همدان با اشاره به فعالیتهای این مجموعه در حوزه تاریخ شفاهی، گفت: در کنار موزه که میتوان آن را تاریخ مصور آموزشوپرورش همدان دانست و در آن تلاش شده است با تکیه بر اسناد، مدارک و عکسها، تاریخ 100 سال اخیر تعلیم و تربیت استان به نمایش گذاشته شود، به ثبت تاریخ شفاهی آموزشوپرورش نیز توجه ویژهای داشتهایم.
وی افزود: حاصل این تلاش، انتشار دو کتاب با عنوانهای «آموزه آموزگاری» و «گنج پنهان آموزگاری» است. در کتاب نخست با 24 نفر از معلمان پیشکسوت و اهل قلم گفتوگو کردهام و در کتاب دوم نیز روایتها و تجربیات 30 نفر از معلمان هنرمند و پیشکسوت آموزشوپرورش همدان در رشتههای مختلف هنری، گردآوری شده است.
قشمی با اشاره به دیگر آثار تألیفی و پژوهشی خود، اظهار کرد: کتاب «دیوار کوتاه آموزشوپرورش»، کتاب «همدان در نگاه سیدمعزالدین مهدوی» درباره رئیس فرهنگ همدان در اوایل و اواخر دهه 20 و کتاب «مدارس ماندگار استان همدان» با همکاری استاد جهانپور چاپ شده و کتاب «مدیران آموزشوپرورش در درازنای زمان» نیز در دست چاپ قرار دارد.
وی اضافه کرد: انتشار فصلنامه «گنجینه فرهنگ» ویژه بازنشستگان آموزشوپرورش با همکاری کانون بازنشستگان این مجموعه نیز از دیگر فعالیتهایی است که در کنار سایر اقدامات فرهنگی و پژوهشی طی بیش از 15 سال فعالیت موزه دنبال کردهایم؛ علاوهبر این، در تألیف کتابها و پایاننامههای متعددی در حوزه آموزشوپرورش و همدانشناسی با پدیدآورندگان آنها، همکاری داشتهام.
قشمی همچنین به برنامههای فرهنگی و جانبی موزه اشاره کرد و گفت: برگزاری مراسم نکوداشت مفاخر آموزشوپرورش در مناسبتهای مختلف در سالن دبیرستان ابن سینا و همکاری با نهادهای مرتبط در برگزاری رویدادهای فرهنگی سطح شهر، ازجمله برنامههایی است که در موزه دنبال شده و همچنان ادامه دارد.
مدیر موزه آموزشوپرورش همدان در بخش دیگر سخنان خود با اشاره به مشکلات ساختاری و اعتباری این مجموعه، خاطرنشان کرد: متأسفانه موزهها در ساختار و تشکیلات اداری آموزشوپرورش بهدرستی دیده نشدهاند و همین مسئله مدیران این مجموعه را در تأمین نیروی انسانی و اعتبارات مورد نیاز، با مشکلاتی مواجه کرده است.
وی ابراز امیدواری کرد: با مساعدت و همراهی مدیران آموزشوپرورش و میراث فرهنگی، طرحی برای حمایت پایدار از موزههای آموزشوپرورش ارائه و زمینه تصویب اعتباری مستقل برای این مجموعهها فراهم شود تا بتوانند با ظرفیت بیشتری به مأموریتهای آموزشی، پژوهشی و فرهنگی خود ادامه دهند.
قشمی در ادامه با اشاره به رونمایی از دومین کتاب تاریخ شفاهی آموزشوپرورش همدان با عنوان «گنج پنهان آموزگاری» در 17 آبانماه سال جاری، گفت: این کتاب با هدف ثبت و مستندسازی تجربهها و روایتهای 30 نفر از معلمان هنرمند و بازنشسته آموزشوپرورش همدان در رشتههای مختلف هنری ازجمله موسیقی، تئاتر و هنرهای تجسمی، در قالب مجموعه کتابهای «همداننامه» منتشر شده است.
وی با بیان اینکه انتشار این اثر گامی در مسیر حفظ تجربیات ارزشمند معلمان و انتقال میراث فرهنگی و آموزشی آنان به نسلهای آینده است، تصریح کرد: بسیاری از استعدادهای فرهنگی و هنری جامعه در کلاس درس همین آموزگاران شکوفا شدهاند؛ بنابراین ثبت خاطرات، تجربهها و نقش این معلمان، درواقع مستندسازی بخشی از ریشهها و پیشینه فرهنگی و هنری جامعه است.