سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابی‌مهوش: همدان و یا «دیار فرزانگان» به خانه‌های تاریخی آن مشهور است؛ شهری که طبق مستندات بیش از ده‌ها خانه تاریخی در آن شناسایی ‌شده، این روزها شاهد آن است که خانه‌های تاریخی‌اش یکی پس از دیگری در بی‌توجهی متولیان فرومی‌ریزد.

بافت شهر همدان به لحاظ تنوع آثار تاریخی یکی از شهرهای مطرح کشور محسوب می‌شود؛ به‌گونه‌ای که خانه‌های تاریخی آن مطابق برخی آمارها مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته و منسجم را در مرکز شهر گرد هم آورده است.

این خانه‌های تاریخی به‌عنوان ظرفیتی منحصربه‌فرد در قلب بافت تاریخی 171 هکتاری همدان قرار گرفته‌اند تا همچنان ساختار محلات قدیمی این شهر حفظ شود؛ به‌طوری ‌که به‌رغم همه تغییرات صورت‌گرفته در چهره شهرهای امروزی، همچنان بافت قدیمی همدان حکایت زیبای معماری ایرانی-اسلامی را روایت می‌کند.

همدان با ظرفیت این خانه‌های تاریخی در کنار دیگر بناهای کم‌نظیری که در بافت 171 هکتاری قدیمی آن وجود دارد، می‌تواند به‌عنوان یک شهر توریستی با رد پایی از گذشته‌های زیبای معماری این مرزوبوم به جهانیان معرفی شود؛ همدان بسیاری از مشتاقان سبک معماری ایرانی-اسلامی را به خود فرامی‌خواند.

اهمیت خانه‌های تاریخی و بافت قدیمی این شهر تا آنجاست که طی سال‌های گذشته بارها بر ضرورت معرفی «شهردار بافت تاریخی همدان» تأکید شده است؛ خانه‌های تاریخی همدان از خانه سراسر نور و معنویت مرجع شیعیان جهان "آیت‌الله‌ مدنی" گرفته تا مجموعه خانه‌های تاریخی محله کلپا، جولان و کبابیان، هرکدام آثاری ارزشمند از زیبایی و تاریخ این شهر هستند که به دیار همدان شهرت جهانی بخشیده‌اند.

ازجمله خانه‌های تاریخی همدان خانه ضرابی و شهبازیان متعلق به دوره پهلوی و قاجار واقع در خیابان بوعلی است که با فضایی زیبا و معماری حیرت‌انگیز، از قابلیت تبدیل شدن به موزه برخوردار است.

دیگر خانه‌های تاریخی خانه پرسیاوشان و سیفی متعلق به دوره قاجار در محله جولان هستند که هریک به تنهایی قابلیت هویت‌سازی را برای یک شهر دارند.

خانه نراقی‌ها نیز از دیگر خانه‌های متعلق به دوره قاجار است که رهگذران خیابان عباس‌آباد را به وجد می‌آورد؛ اما سالیان سال است که کسی برای احیا و مرمت آن آستین بالا نمی‌زند و به بهانه عدم رضایت مالک، آن را به حال خود رها کرده‌اند.

خانه عراقچی متعلق به دوره پهلوی واقع در خیابان تختی کوچه مسجد میرزاتقی، خانه میرزا صارم اصلانی در خیابان میرزاده عشقی محله چرچره، خانه نائینی متعلق به اواخر دوره قاجار در خیابان طالقانی منطقه کلپا و همچنین خانه پوستی‌زاده متعلق به دوره قاجار واقع در بلوار علویان میدان عین‌القضات، از دیگر خانه‌های واجد ارزش تاریخی در همدان هستند که به ثبت ملی رسیده‌اند.

حال آن که خانه‌های تاریخی همدان از بیم تخریب شبانه بر ستون‌های خود می‌لرزند؛ به‌گونه‌ای که هنوز یک‌سال از جدال بی‌نتیجه برای نجات خانه‌های تاریخی محله کبابیان و تخریب آن با لودرهای شهرداری نگذشته و علی‌رغم وعده‌ها، خبری از بازسازی خانه‌ها نیست. از طرفی موج تخریبی که به جان خانه‌های تاریخی افتاده، لحظه‌ای از حرکت بازنمی‌ایستد؛ مثلاً همین چند ماه پیش بود که خبر رسید خانه تاریخی نورمهال بعد از جدال کمیته امداد و سازمان میراث فرهنگی، از گزند تخریب جان به در برد، اما طی چند روز اخیر فعالان حوزه میراث فرهنگی خبر دادند که دیوار ساختمان تاریخی «جنانی» در خیابان شهدا با خاک یکسان شده است؛ هم‌زمانی این ویرانی‌ها با برگزاری رویداد‌ها 2018 در همدان، قصه را تلخ‌تر کرد.

حال آنکه طی چند روز گذشته مدیرکل میراث فرهنگی همدان طی خبری درخصوص خانه جنانی عنوان کرده بود که رایزنی‌هایی با سازمان میراث فرهنگی برای ثبت ملی جداره‌های بیرونی ساختمان جنانی داشته‌ایم و این در حالی است که همچنان خانه‌های ثبت‌شده (به اذعان متولیان) به دلیل کمبود اعتبار در حوزه مرمت و احیا با مشکل مواجه‌اند. لذا با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا با حسن سجادزاده، مشاور بازآفرینی اقلیتی محلات همدان هم‌کلام شویم که در ادامه می‌خوانید:

استاد دانشگاه هنر و معماری همدان با بیان اینکه تعداد کثیری از خانه‌های تاریخی در محلات همدان توسط سازمان میراث فرهنگی شناسایی و به ثبت ملی رسیده‌اند، گفت: نکته اینجاست که در فرایند مرمت و احیا شاهد فعالیت تأثیرگذار نیستیم و حتی می‌توان گفت ثبت میراثی این آثار، خود مانعی در مسیر مرمت بنا شده است.

حسن سجادزاده افزود: چراکه در حال حاضر نه سازمان میراث فرهنگی بودجه کافی برای احیا و مرمت آن درنظر می‌گیرد و نه اجازه دخل و تصرفی را به مالک می‌دهد؛ پس پیگیری این روند خود باعث افزایش فرسودگی در این خانه‌هاست، به‌گونه‌ای که در چند ماه اخیر بارها خانه جنانی و یا دیگر خانه‌ها در محلات قدیمی همدان با مشکل مواجه شده‌اند.

مشاور بازآفرینی محلات قدیمی همدان با بیان اینکه متولی اصلی مرمت بناها و ساختمان‌های قدیمی طبق قانون سازمان میراث فرهنگی است، تصریح کرد: البته در حوزه‌های شهری شهرداری نیز با دستگاه مرتبط همکاری می‌کند.

سجادزاده با اشاره به اینکه متأسفانه طی چند سال اخیر روند مرمت و احیای خانه‌های تاریخی در واقعیت کند و یا متوقف شده است، ابراز کرد: عدم تخصیص اعتبار کافی به این امر در مرحله نخست مانع ورود سازمان میراث فرهنگی به این موضوع می‌شود و درواقع اگر زمانی هم قصد این کار را داشته باشند، صرفاً به مرمت کالبدی می‌پردازند و خبری از احیا نیست.

وی ادامه داد: علاوه بر این متأسفانه در کشور ما نقش سرمایه‌گذار در احیا و مرمت این گونه‌ بناها بسیار کم‌رنگ دیده شده است؛ چراکه قوانین دست‌وپاگیر این مباحث سرمایه‌گذاران را از ورود به آن دور می‌کند. این در حالی است که می‌توان با درنظر گرفتن بسته‌های تشویقی برای بخش خصوصی، آن‌ها را برای ورود به این عرصه ترغیب کرد.

این استاد دانشکده هنر و معماری همدان با بیان اینکه از طریق احیا خانه‌های تاریخی می‌توان از آن‌ها به‌عنوان ظرفیتی بکر در حوزه جذب گردشگر استفاده کرد، افزود: برای مثال حمام قدیمی محله حاجی به پیشنهاد مشاور و با توجه به نیاز محله، به سفره‌خانه سنتی تبدیل شد و این روزها شاهد آن هستیم که همین مکان باعث رونق گرفتن محله شده؛ در حالی که قبلاً از این حمام به‌عنوان موزه استفاده شده بود و استقبالی از آن نمی‌شد.

وی ادامه داد: بر این اساس در راستای تعیین کاربری‌هایی که می‌توان برای این خانه‌ درنظر گرفت، باید طرح امکان‌سنجی به‌وسیله نظرخواهی از اهالی محل و احصاء کمبود‌ها در این خانه‌ را مدنظر قرار داد تا کاربری تعریف‌شده بعد مرمت بتواند پاسخگوی نیاز مردم محله و گردشگران باشد.

وی با بیان اینکه در اغلب موارد امکان احیای این خانه‌ها به‌صورت سرای محله، کانون‌های فرهنگی و هنری، سفره‌های سنتی و یا مراکز فرهنگی خاص همچون خانه مشاهیر وجود دارد، خاطرنشان کرد: با توجه به رویکرد محله‌محوری که طی چند سال اخیر در کشور رونق گرفته، به نظر می‌رسد تبدیل این خانه‌ها به سرای محله با بهره‌گیری از ظرفیت‌های محلی و مشارکت بخش خصوصی، نمود بهتری دارد.

سجادزاده درخصوص سرانجام خانه‌های محل کبابیان که سال گذشته توسط شهرداری تخریب شد نیز گفت: قرار بود مشاور بازآفرینی محل کبابیان طرح احیای خانه‌های تخریب‌شده را انجام دهد، اما متأسفانه بعد تخریب خانه‌ها خبری از دعوت مشاور طرح نیست و همچنان محل تخریب خانه‌ها به‌صورت زمینی متروکه باقی مانده است.

وی با اشاره به اینکه اگر می‌خواهیم شاهد تخریب این خانه‌ها نباشیم باید طرح مطالعاتی مبنی بر شناسایی و بررسی وضعیت آن‌ها در دستور کار قرار گیرد، ابراز کرد: از این طریق می‎توان متناسب با بررسی‌ها طرح احیای خانه‌های تاریخی را متصور شد.

در ادامه نماینده مردم همدان و فامنین در مجلس شورای اسلامی نیز با تأکید بر اینکه حفظ و نگهداری از خانه‌های تاریخی به‌عنوان سرمایه‌های ملی مطرح است، گفت: به هر طریق ممکن باید این خانه‌ها را حفظ کرد.

امیر خجسته با اشاره به اینکه در استان‌هایی همچون یزد و اصفهان برای این مهم تسهیلات لازم در اختیار بخش خصوصی و یا مالک برای مرمت و احیا قرار می‌گیرد، گفت: متأسفانه در همدان از این قافله عقب هستیم.

وی با اشاره به اینکه گرچه بودجه تخصیص‌یافته به مباحث گردشگری محدود است اما باید برای جذب حداکثری آن از طریق مرکز ورود کرد، اذعان کرد: چرا باید از ظرفیت بخش خصوصی در این حوزه غافل شد و یا اینکه چرا نباید به مالکان تسهیلاتی را اعطا کنیم که این خانه‌ها را مرمت و احیا کنند؟

خجسته با اشاره به بازدیدی که از خانه‌های قدیمی شهر یزد داشته‌اند، گفت: خوشبختانه در این شهر همه خانه‌های تاریخی احیا و مرمت شده بود.

وی با تأکید بر اینکه از طریق تشویق به سرمایه‌گذاری در این خانه‌ها می‌توان آن‌ها را به منبع درآمدی برای شهر بدل کرد، افزود: باید به دنبال تقویت این باور باشیم که سرمایه‌های ملی باید به هر طریق ممکن حفظ شوند.

خجسته با تأکید بر اینکه متأسفانه شهر همدان از ظرفیت‌های تاریخی به نحو احسن استفاده نکرده است، گفت: اگر سازمان میراث فرهنگی پول مرمت و احیای خانه‌ها را ندارد، حداقل این باور را در بین مردم تقویت کند که سرمایه تاریخی شهر باید حفظ شود؛ لذا با نهادینه شدن این باور از طریق اعطای تسهیلات و بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی، در این وادی ورود جدی داشته باشند.

نماینده مردم همدان و فامنین در مجلس شورای اسلامی درخصوص چگونگی پیگیری و نظارت بر این بحث، گفت: معاون تخصصی حوزه میراث باید با جدیت بیشتری در حوزه حفظ و نگهداری این خانه‌ها ورود کند، لذا اگر خطری هریک از این خانه‌ها را تهدید کند، ما نمایندگان به‌جد از طریق تذکر به دستگاه مرتبط استانی و نیز از طریق معاون ریاست جمهوری، ورود خواهیم کرد.

خجسته با تأکید بر اینکه بنده یکی از حامیان اصلی حفظ خانه‌های تاریخی و بناهای ارزشمند در شهر همدان هستم، خاطرنشان کرد: چراکه این بناها به‌واقع سرمایه‌های آیندگان ما هستند و در عین حال نمی‌توان از تأثیر مثبت وجود این خانه در جذب توریست خارجی و داخلی غافل شد.

مع‌الوصف، این روزها حکایت خانه‌های تاریخی در همدان که بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی کشور را تشکیل می‌دهند، مصداق یک صفحه شیشه‌ای است که تخریب یا واگذاری آن‌ها به اشخاص حقیقی و حقوقی بدون صلاحیت نگهداری از این آثار ارزشمند تاریخی، فاجعه از میان رفتن شناسنامه فرهنگی و هویت تاریخی را تشدید می‌کند.

آثار ثبت‌شده در حوزه تاریخی بیانگر آن است که بیشتر این آثار را بناهای تاریخی به‌ویژه خانه‌های تاریخی تشکیل می‌دهند. آیا سازمان میراث فرهنگی به‌عنوان نماینده دولت قادر به حفاظت از خانه‌های تاریخی بوده است و ضرورت خریداری دارایی‌های فرهنگی کشور از سوی دولت و نماینده فرهنگی دولت، یعنی سازمان میراث فرهنگی چیست؟ چه ضرورتی در خریداری آثار تاریخی مردم از سوی سازمان میراث فرهنگی وجود دارد؟ مگر نه اینکه ممکن است دارندگان آثار تاریخی در نگهداری از این آثار که در اختیار آن‌هاست کوتاهی کنند و این بیم وجود دارد که به‌واسطه کوتاهی یا درنظر گرفتن منافع شخصی و یا به دلیل احتمال از دست رفتن مکان‌های تاریخی به‌عنوان ثروت عمومی فرهنگ جامعه، دولت وارد عمل شده و تصمیم به خرید یک اثر یا بنای تاریخی کند؟ پس چرا برخی از خانه‌های تاریخی همدان از قافله ثبت ملی عقب‌اند و حتی علی‌رغم ثبت ملی شدن برخی از آن‌ها، همچنان شاهد تخریب بناها هستیم؟

طاهره ترابی مهوش