علوم مرتبط با شهر و شهرسازی در چند دهه اخیر، با تحولات گسترده‌ای همراه بوده که به‌دلیل تغییر نوع مسائل شهری و گستردگی حجم اطلاعات در شهر به‌وجود آمده است. این تغییر در نظام‌های شهری، نیازمند به‌کارگیری الگوهای نوینی از تصمیم‌گیری است، اما ازسوی دیگر این الگوها، خود فرآیندی را شامل می‌شود که مبتنی‌بر روند درست برنامه‌ریزی بوده و درنهایت به مدیران و برنامه‌ریزان یک شهر برای اتخاذ تصمیمات مناسب کمک می‌کند. جی‌آی‌اس، یکی از علوم مطرح و پرکاربرد در حوزه مسائل شهری است. برای اطلاع از چیستی علم جی‌آی‌اس و کاربرد آن در حوزه مسائل شهری با هادی عبدالعظیمی؛ عضو هیئت علمی گروه سنجش از راه دور و جی‌آی‌اس دانشگاه آزاد اسلامی شیراز گفت‌وگویی داشته‌ایم که در ادامه می‌خوانید:

*جی‌آی‌اس چیست و چگونه شکل گرفت؟

این علم، از دهه 60 میلادی در کشور کانادا و در حوزه مسائل کشاورزی و منابع طبیعی مورداستفاده قرار گرفت. جی‌آی‌اس در دهه 70 در دانشگاه هاروارد به‌صورت جدی در محیط‌های کامپیوتری دنبال شد و در دهه 80 نیز مباحث‌ مربوط به تجاری‌سازی آن مطرح شد و با گذشت زمان، تبدیل به علمی شد که ما امروزه آن را به‌عنوان علم اطلاعات مکانی می‌شناسیم. کاربرد این علم در ابتدا بیشتر در حوزه مسائل کشاورزی و منابع طبیعی بوده است، اما به‌تدریج در حوزه مسائل شهری نیز وارد شد و مورداستفاده قرار گرفت. جی‌آی‌اس(Geospatial information science ) فراتر از یک نرم‌افزار بوده و علمی است که امروزه به‌عنوان علم اطلاعات مکانی شناخته می‌شود و در تصمیم‌گیری در آن مکان مبنا بوده و با استفاده از نرم‌افزارها، سخت‌افزارها و دانش مربوط، ما را به یک تصمیم‌سازی بهینه می‌رساند. هر چیزی اتفاق می‌‎افتد و هر رخدادی در جایی رخ می‌دهد که مکان آن رخداد است. طول و عرض جغرافیایی و اطلاعات مربوط به آن رخداد، داده‌های اولیه را فراهم می‌کند. جی‌آی‌اس اطلاعات را با مکان لینک کرده تا به تصمیم‌سازی برسد.

*جی‌آی‌اس چه بستری را برای مدیران و برنامه‌ریزان فراهم می‌کند؟

جی‌آی‌اس با یک‌سری داده(Data) یا داده‌خام سروکار دارد، آن‌ها را تبدیل به اطلاعات کرده و پس از ایجاد (Evidence) به ما آگاهی می‌دهد. آگاهی ما را به تصمیم‌سازی (Decision Making) می‌رساند که می‌تواند در خدمت مدیران اجرایی، سازمان‌ها و ادارت قرار بگیرد تا مرحله تصمیم‌گیری به‌‌درستی انجام شود. رسالت جی‌آی‌اس این است که ما را به یک تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری بهینه برساند، اما متأسفانه دانشجویان رشته‌های مختلف به جی‌آی‌اس به چشم یک ابزار نگاه می‌کنند. درصورتی که بسیاری از توابع تحلیل مکانی در علم اطلاعات مکانی وجود دارد که برگرفته از روابط ریاضی و آماری و قوانین مختلفی است که در رشته‌های گوناگون ازجمله جغرافیا، برنامه‌ریزی شهری و مدیریت استفاده می‌شود. جی‌آی‌اس یک علم بین‌رشته‌ای است که به‌نحوی با مکان(Location) و طول و عرض جغرافیایی لینک شده تا در یک فرآیند منطقی به تصمیم‌سازی درستی برسیم.

*اهمیت داده‌ها و اطلاعات در علم جی‌آی‌اس چیست؟

نرم‌‌افزار آرک جی‌آی‌اس (Arc GIS) که برای تحلیل داده‌های مکانی استفاده می‌شود، صرفاً ادیت کردن را انجام نمی‌دهد، بلکه کار آن تحلیل داده‌ها و تبدیل آن به اطلاعات، مستندات و دانش است تا درنهایت تصمیم‌گیری درستی اتفاق بیفتد. هرچقدر داده‌های بهتر و دقیق‌تری در اختیار باشد، شرایط برای تصمیم‌سازی بهینه‌تر نیز فراهم می‌شود. متأسفانه برخی سازمان‌ها اطلاعات را به‌درستی در اختیار دانشجویان، برنامه‌ریزان و مراکز تحقیقاتی قرار نمی‌‎دهند و به‌طور کلی دریافت اطلاعات از سازمان‌ها در ایران واقعاً سخت است.

*کاربرد جی‌آی‌اس در علوم شهری چیست؟

مکان‌یابی یکی از کاربردهای این علم است که می‌تواند در سطوح و حوزه‌های مختلف مسائل شهر مورداستفاده قرار بگیرد. به‌طور مثال تنظیم و بررسی نقشه توزیع مکانی کرونا در سطح شهر مشخص می‌کند که تعداد بیماران در کدام مکان‌های شهر بیشتر است. این موجب شده تا شهروندان آگاهی درستی از مناطق مختلف شهر داشته باشند و توزیع وسایل بهداشتی یا قرنطینه کردن برخی مکان‌های شهر، به‌نحو درست و علمی انجام شود. به‌عبارتی مدیریت کرونا را می‌توان براساس اطلاعات مکانی افراد مبتلا به کرونا انجام داد. در این فرآیند اطلاعات با مکان لینک شده تا به یک تصمیم‌سازی بهینه برسیم.

برای مکان‌یابی بیمارستان‌های یک‌شهر یا یک‌منطقه از شهر یا مکان‌یابی مرکز دفن پسماندهای شهری نیز می‌توان از علم جی‌آی‌اس استفاده کرد. در این صورت ما به لایه‌های مختلف اطلاعاتی نیاز داریم که باید براساس هدفی باشد که ما مدنظر داریم. به‌طور مثال برای مکان‌یابی بیمارستان، قطعاً مسئله سازگار یا ناسازگار بودن آن کاربری و هم‌جواری آن با سایر کاربری‌ها مدنظر است. تراکم جمعیتی، ترافیک، نزدیکی به گسل و نزدیکی به فضاهای سبز شهری (به‌علت احداث بیمارستان)، همگی جزء لایه‌های اطلاعاتی است که می‌تواند در مکان‌یابی یک بیمارستان، مورداستفاده قرار بگیرد.

برای مکان‌یابی وقوع جرم در یک منطقه یا در یک شهر نیز درصورتی که داده‌ها در ارتباط با وقوع جرم از مکان‌های مختلف شهر یا یک‌منطقه از شهر جمع‌آوری شود و لایه‌های اطلاعاتی در ارتباط با آن شکل بگیرد، می‌توان مکان‌های پرخطر را شناسایی کرده و نسبت به مکان‌یابی ایستگاه‌های پلیس اقدام کرد.

مکان‌یابی دفن پسماند نیز باید براساس لایه‌های اطلاعاتی نظیر وضعیت آب‌های زیرزمینی، نزدیکی به گسل، رطوبت خاک، هم‌جواری با شهر و هم‌جواری با جاده باشد که همه این‌ها با استفاده از توابع جی‌آی‌اس و توابع تحلیل مکانی قابل‌تهیه است. هم‌پوشانی این لایه‌های اطلاعاتی با استفاده از الگوریتم‌های تصمیم‌سازی، بهترین مکان را برای دفن پسماند مشخص می‌کند و سازمان‌هایی نظیر شهرداری و مدیریت پسماند می‌تواند از این اطلاعات استفاده کند.

مسیریابی نیز از دیگر کاربردهای علم اطلاعات مکانی است. این مسیریابی برای اهداف مختلفی می‌تواند استفاده شود، ازجمله کاربرد آن مسیریابی ماشین‌های اورژانس و خودروهای آتش‌نشانی در شهر است تا بتواند بهترین مسیر را انتخاب کرده و بیمار را به بیمارستان برساند یا با انتخاب بهترین مسیر، سریع‌تر به نقطه حادثه‌خیز در شهر برسد، زیرا سه تا پنج دقیقه بعد از تماس، نیروهای آتش‌نشانی باید در مکان حادثه حضور داشته باشند. خودروهای حامل دارو و مواد غذایی نیز می‌توانند کوتاه‌ترین مسیر را انتخاب کنند تا با ترافیک شهری کم‌تری مواجه شوند و سریع‌تر به مقصد برسند.