گرچه پرداختن به مسئله حمل‌ونقل در طول تاریخ با نوع حمل‌ونقل امروزی کاملاً متفاوت می‌باشد ولی به دلیل اهمیت و جایگاه آن در سیر تکاملی بشر، تجارب بسیار ارزنده‌ای را از گذشتگان جهت برنامه‌ریزی آینده می‌توان کسب نمود. از طرفی در کتب و نوشته‌ها و در نهایت مستندات علمی روز بیشتر به جوامع غربی و اسناد و مدارک و سوابق علمی آنها اشاره می‌شود و به سوابق تاریخی و سیر تکاملی حمل‌ونقل در ایران هیچ‌گونه اشاره و یا توجهی نشده است. درصورتی‌که جایگاه و منزلت این بخش مهم در ایران دارای سوابق و تجارب درخشانی است. علی‌رغم عدم دسترسی به منابع متقن و منسجمی که سیر حمل‌ونقل را در طول تاریخ در خود تدوین و تکثیر نموده باشد، ولی آنچه که از نوشته‌ها و آثار گذشتگان بجا مانده است بیانگر این واقعیت است که در طول تاریخ بشری مسئله حمل‌ونقل یکی از مسائل مهم و موردتوجه بوده است. تا اوایل قرن گذشته که ماشین‌پا به عرصه وجود نگذاشته بود حمل‌ونقل مسافر و بار توسط اسب و استر و قاطر و شتر و گاو و کشتی و... انجام می‌شده است.

بسیاری موفقیت‌ها و پیروزی‌ها و یا شکسته‌ای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و جنگ و تصرف و یا دفاع از ممالک را در گرو داشتن مرکب‌های خوب می‌دانسته‌اند.

دهخدا در فرهنگ لغات اشاره‌ای به جایگاه و قرب و منزلت اسب در ایران باستان دارد. او می‌گوید این جانور بسیار سودمند از روزگاران بسیار کهن همراه و یار ایرانیان بوده و در هیچ جا نام و نشانی از آنان بجا نمانده که از این یار دیرین همنام و نشانی نباشد. پیروزی و سرفرازی ایرانیان دلیر، در پیکارها از پرتو همین چهارپای دلیر و سربلند است. همین تکاور گستاخ است که دگرگونی‌های خروشنده و تندرو و سوارکاران چست و چالاک را به پهنه کارزار آورده و سرزمین پهناوری از هند تا کرانه دریای یونان را از آن هخامنشیان ساخت. ایرانیان از همان آغاز فرهنگ خود ارزش این جانور زیبا، سودمند و هوشیار و دلیر را دریافتند و آنها از آفریدگار نیک دانسته، به نگهبانی و پرورش و پرستاری او کوشیدند. نامی که این جانور امروز در فارسی دارد همان است که چندین سال پیش نزد آریائی‌ها داشته است و...

مهاجرت آریائی‌ها از جایی بجایی دیگر با گردونه‌هایی که اسب‌ها می‌کشیدند انجام می‌گرفته است. زن و فرزند و باروبنه آنان را همین چهارپایان بسر منزل می‌رسانیدند. سکاها اقوامی بودند که از زمان بسیار کهن گردونه‌های چهارچرخه یا شش چرخه که گاوها آن را می‌کشیدند داشتند حمل‌ونقل آنان به همین وسیله انجام می‌گرفت. نقش این گردونه‌ها در گور قبرهای کرچ پیدا شده است در سده دوازدهم پیش از میلاد در بعضی از مقاطع تاریخی بر روی مهر پادشاهان جملاتی درباره اسب نوشته شده است

»گردونه مهر ساخته خرد پاک پروردگار است»

چهار اسب سفید به گردونه مهر بسته شده و با چرخ زرین کشیده شود

بعضی از پادشاهان برای اسب جاه و منزلتی را قائل بوده اند.

خسرو پرویز گفته: پادشاه سالار مردان و اسب سالار چهار پایان است

نام بعضی از شاهزادگان و بزرگان به این مضمون نام‌گذاری می‌شده است. مثلاً نام سیاوش در اوستا سیاورشن بوده است و این جمله به معنی دارنده اسب سیاه است.

شعرا و نویسندگان در وصف و مدح اسب سخن‌ها گفته و شعرها سروده‌اند که از جمله آن می‌توان به‌عنوان نمونه به موارد ذیل اشاره نمود:

فردوسی:

مرا اسب شبدیز شمشیر تیز نگیرم فریب و ندارم گریز

ناصرخسرو:

اگر اشتر و اسب و استر نباشد کجا قهرمانی بود قهرمان را

سعدی:

اسب نازی در تک رود به‌شتاب شتر آهسته می‌رود شب و روز

علی شیر نوایی:

راهرو فاقه و نعمت کند منع از سلوک اسب راه آن است که نه فربه و نه لاغر است

تاریخ‌نویس یونانی هردوت، هم‌زمان هخامنشیان در پانصد سال قبل از میلاد مسیح نوشته است:

ایرانیان به فرزندان خود از پنج تا بیست‌سالگی اسب‌سواری یاد می‌دادند.

پس از ظهور اسلام این مسئله نیز موردتوجه و عنایات خاصی بوده است و در قرآن کریم نیز به آن اشارات زیادی شده است که جهت تبرک و بهره‌گیری از دستورات الهی و پی‌بردن به اهمیت مسئله در بعد دینی و مذهبی به آیاتی چند از کلام ا... مجید اشاره می‌شود.

خداوند کریم در قرآن مجید چنین فرموده است:

والعادیات ضبحا - فالموریات قدحا- فالمغیرات صبحا – فاثرن به نفعا – فوسطن به جمعا....

ترجمه:

قسم به اسبانی که نفسشان به شماره افتاده و در تاختن از سم آنها بر سنگ آتش افروخته شد و بر دشمن شبیخون زدند، تا صبحگاه آنها را به غارت گرفتند و گردوغبار بر انگیختند و سپاه دشمن را در میان گرفتند و...

خداوند در این آیات به وصف اسبان و شتران پرداخته و به‌وسیله سوگند از آنها تجلیل می‌نماید تجلیل پروردگار از این دو حیوان متضمن اهمیت دادن بدو جانور نامبرده و توجه به کثرت منافع آنها است و...

والخیل و البغال و الحمیر لترکبوها و زینه و یخلق ما لا تعلمون

و اسب و استر و حمار را برای سواری و تجمل شما مسخر شما گردانید و چیز دیگری که شما هنوز نمی‌دانید برای سواری شما خواهد آفرید.

که مفسرین چنین تعبیر نموده‌اند:

به‌خوبی و روشنی و بدون هیچ‌گونه تکلف و تأویلی معلوم و محقق می‌شود که جمله یخلق مالاتعلمون یعنی خداوند خلق می‌کند در آینده آنچه را که شما معاصران پیامبران نمی‌دانید. از جمله جمیع وسایل سواری و حمل‌ونقل، از ماشین و اتومبیل و ترن و هواپیما و کشتی‌های بخار و زیردریایی و هرچه ازاین‌قبیل اختراع شده و خواهد شد. صاف و صریح خبر داده است و از پیشگوئی‌هایی که پس از 14 قرن تحقق‌یافته است.

همچنین محمد ابن احمد قرشی (ابن اخوه) نیز در کتاب آئین شهرداری به کلیه مسائل شهری اشاراتی داشته است. پس از ورود پیامبر عظیم‌الشأن اسلام به مکه و اشتیاق و افتخار و آرزوی همه مردم بر اینکه حضرت قدوم مبارک خویش را تبرک منزل و افتخار آنان بدانند، حضرت فرمودند شتر من هرکجا بخوابد من آنجا منزل می‌گیرم و یا بحث دلدل علی (ع) ذوالجناح امام حسین(ع) شتر حضرت صالح(ص) و رخش رستم و... همگی بیانگر این واقعیت هستند که در قرون و اعصار گذشته همیشه مرکب(وسایل حمل و نقل) مورد احترام و توجه بوده‌اند.

در زندگی تکاملی بشر در هیچ برهه‌ای از زمان یافت نمی‌شود که وسیله حمل‌ونقل بدون اهمیت بوده باشد هرگونه تحولی که در جهان روی داده است در رأس تحولات ایجاد شده، تحولات در امر حمل‌ونقل یک امر اساسی و اجتناب‌ناپذیر بوده است.

از زمان‌های قدیم دسترسی به اطلاعات و اخبار بموقع از ضروریات هر حکومت و کشور بوده است و تبادل اخبار و اطلاعات به دلیل عدم وجود سیستم‌های ارتباطی امروزی، قسمت اعظم آن بستگی به‌وسیله حمل‌ونقل داشته است.

تجارت جهانی، کشاورزی، پیروزی در جنگ‌ها و خیلی از موفقیت‌ها در گرو داشتن وسایل حمل‌ونقل مناسب بوده است.

با عنایت به مطالب فوق چنین نتیجه‌گیری می‌نمائیم که مسئله حمل‌ونقل همیشه موردتوجه و عنایت بوده و اکنون نیز هست و علی‌رغم اینکه مصداق‌های آن تغییر نموده ولی جایگاه و اهمیت مسئله و شکل آن‌یکی است مثلاً در زمان قدیم وسیله حمل‌ونقل اسب و استر و الاغ و کشتی و... بوده است و اکنون به اتوبوس، مینی‌بوس، سواری و قطار و هواپیما و کشتی و... تبدیل شده است.

برخی بر این باورند که وسایل حمل‌ونقل در دنیای کنونی بیشتر از زمان گذشته موردتوجه و تعظیم و تکریم قرار گرفته است و با اشاره به تحولات اساسی که بعد از ظهور ماشین بر عرصه زندگی بشری داشته است اهمیت این مسئله را درگذشته کم‌رنگ جلوه می‌دهند. گرچه قصد چنین اظهارنظر و مقایسه و قضاوتی نیست ولی همان گونه که ذکر شد باید اذعان داشت که در طول تاریخ بشری بخش حمل‌ونقل همیشه موردتوجه و عنایت بوده و هست منتهی تحولات اخیر در حمل‌ونقل همگام با دگرگونی و تحول در سایر بخش‌ها است. گرچه در بعضی از زمینه‌ها و بخش‌ها همگام و هم‌عرض بخش حمل‌ونقل تحول صورت نگرفته است مثلاً از 50 سال پیش تاکنون 95درصد وسایل حمل‌ونقل دچار تغییر شده قبلاً اسب و استر و گاو و شتر و...بوده و اکنون وسائط نقلیه ماشینی است. ولی این دگرگونی و تحول در تعریض خیابان‌ها، کوچه‌ها، میدان‌ها و خیابان‌های شهر انجام نشده است.

با استفاده از وسایل حمل‌ونقل امروزی سرعت زیادی در جابه‌جایی مسافر ایجاد شده است ولی مشکلات ناشی از آن بر بافت شهر، ترافیک، تصادفات، آلودگی محیط‌زیست و هوا چندبرابر شده است و علی‌رغم اقدامات انجام شده، آن‌طور که بایدوشاید حل نگردیده و این وضعیت مربوط به شرایط و زمان فعلی است و تجربه چندساله گذشته چنین می‌نمایاند که هر روز بدون وقفه و بدون هیچ قیدوبند و کنترلی انواع خودروها به سیستم حمل‌ونقل اضافه می‌شود.

لذا ضرورت ایجاد می‌نمایدجهت ساماندهی و سروسامان دادن به وضعیت موجود پیش‌بینی لازم برای آینده همراه با تدابیر و تمهیدات لازم اندیشیده و بکار بسته شود.

مجید بدرخانی

کارشناس ارشد برنامه‌ریزی