سپهرغرب، گروه شهر: آلودگی نوری هم‌سنگ آلودگی هوا بوده و آب شهرها را با بحران مواجه می‌کند؛ اما شهروندان اطلاعی از آن ندارند. در شهری که آلودگی نوری در آن شیوع دارد، کارکرد‌های شهری به‌خوبی صورت نمی‌گیرد و اطلاع‌رسانی صحیح انجام نمی‌شود.

چنین شهرهایی امنیت و ایمنی زیادی ندارند و به همان نسبت با کاهش زیبایی بصری روبرو هستند. این در حالی است که نور در شهرسازی‌های ما مغفول مانده و شاید اگر اغراق نباشد، توجه به این نکته در شهرها تنها 10 تا 15 درصد است. موضوعی که موجب شد تا با اسماعیل صالحی، عضو هیئت‌علمی دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران به گفت‌وگو بنشینیم تا کمی برای ما درباره آلودگی نوری که ابرشهر‌های امروزی از آن رنج می‌برند، توضیح داده و نیز از تأثیر رفع این نوع آلودگی در ایجاد حس امنیت و ایمنی، حفظ گونه‌های جانوری و کاهش‌ بزه در شهر‌های بزرگ بگوید.

     آلودگی آن‌هم از نوع نوری چه معنایی دارد؟

آلودگی نوری برای مردم چندان شناخته شده نیست، در حالی که هم‌سنگ سایر آلودگی‌ها باید به آن توجه کرد؛ در تعریفی بسیار ساده می‌توان این نوع از آلودگی را به حالتی تشبیه کرد که شما در حال استراحت هستید، اما در اتاق نور وجود دارد که این شرایط آسایش شما را با مشکل مواجه می‌کند. تعریف آلودگی نوری شامل هر نوع نور کم یا زیاد است که متناسب با نیاز انسان نباشد.

     پس این نوع از آلودگی ویژه کلان‌شهرها است؟

بله، این نوع آلودگی بیشتر در محیط‌های شهری وجود دارد؛ نور در فضاهای شهری باید به‌طور کامل تعریف شده باشد. همان‌طور که در فضای استراحت یا کار و مطالعه باید نور مناسب وجود داشته باشد، در بخش‌هایی از شهر ما به نور زیاد نیازی نداریم و برعکس، زیرا هردو می‌تواند مشکل‌ساز باشد.

     با این اوصاف معیار سنجش نور در شهرها چیست؟

معیار اندازه‌گیری نور واحدی به‌نام لوکس (مقیاسی برای سنجش شدت نوری) است که به‌وسیله چشم انسان درک می‌شود؛ گفته می‌شود در فضاهای عمومی شهری باید نوری وجود داشته باشد که فرد از فاصله 25 متری بتواند صورت افراد عابر پیاده را ببینید. متأسفانه آلودگی نوری در شهر‌های ما شایع بوده و برداشت شخصی بنده این است که شهر‌های ما تا 70 درصد دچار آلودگی نوری هستند؛ در این میان تهران وضعیت بدتری دارد، البته ناگفته نماند که در چند سال اخیر اقدامات زیادی جهت توسعه تجهیزات نوری، تعریف تیرهای برق و نصب تیرهای جدید انجام شده است، اما شاید بهترین حالت در شهر‌ها استفاده ترکیبی از پایه‌های کوتاه و بلند برای تیرهای چراغ برق بوده تا تعادل ایجاد شود.

     آلودگی نوری چه خطراتی را در محیط‌های شهری ایجاد می‌کند؟

زمانی که در خیابان‌ها طراحی نور رعایت نشده باشد، می‌تواند برای دید رانندگان در شب خطرآفرین باشد و منجر به تصادف شود. علاوه بر این اگر در جانمایی تیرهای برق نور مناسب نباشد، به‌عنوان مثال تیرهای چراغ برق آن‌قدر بلند بوده که ارتفاع آن بیش از درختان خیابان باشد که در این صورت زیر درخت‌ها جزیره‌های تاریکی شکل می‌گیرد، این جزیره‌ها بستر مناسبی برای جرم و بزه در شهر‌ها است. تصور کنید که اگر این جزیره‌های تاریکی در بوستان‌ها و بخش‌های پوشیده‌تر شهر باشد، با نبود نظارت اجتماعی این وضعیت تشدید خواهد شد و در این شرایط شهروندان به‌ویژه بانوان و کودکان زمان عبور از چنین مناطقی احساس ناامنی خواهند داشت.

    ناامنی را می‌توان با ایمنی در شهر برای این قشر یکی دانست؟

ایمنی با امنیت متفاوت است؛ ایمنی می‌تواند شامل آلودگی نور زیاد برای رانندگان باشد که چشم آن‌ها را اذیت می‌کند یا اینکه در مواردی نور مزاحم دیده شدن تابلوهای هشداردهنده می‌شود. مسئولان راهنمایی رانندگی معتقدند دلیل تعداد زیادی از تصادفات آلودگی نوری است؛ بنابراین ایمنی و امنیت در شب متغیری است که این امر به وجود نور مناسب بستگی دارد.

     جدای از مشکلاتی که با نبود نور مناسب ایجاد می‌شود، این شرایط بسترساز وقوع چه اتفاقات دیگری در شهر‌ها می‌تواند باشد؟

نور در زندگی شهری اهداف دیگری نیز دارد، به‌عنوان مثال در اطلاع‌رسانی و ارسال پیام‌های مختلف به مردم مؤثر است؛ برای توضیح این مطلب دو نوع آلودگی نمادی و آلودگی دیداری را باید شرح داد که این موارد نیز در ارتباط با آلودگی نوری هستند و به عبارتی آلودگی نوری می‌تواند آن‌ها را تشدید کند. در مورد آلودگی نمادی باید گفت که شهر دارای انبوهی از نمادها است، به‌طور نمونه نمادهایی که پیچ‌های خطرناک یا محل عبور کودکان را اطلاع می‌دهد. این نمادها به‌طور کلی جنبه اطلاع‌رسانی دارند و پیغامی را به شهروندان ارائه می‌دهند، بنابراین برای این که بتوانند کارکرد خود را داشته باشند، نیازمند نور مناسب در شب هستند.

     درباره آلودگی دیداری نیز کمی برای ما توضیح دهید.

آلودگی دیداری نیز حالتی است که اغتشاش بصری در شهر وجود دارد و درنتیجه شهر به نظر زشت می‌رسد، زیرا بین جداره‌ها و نمادها و ساختمان‌های شهری هماهنگی وجود ندارد و درواقع شهر منظر بدترکیبی دارد؛ برعکس در شهرهای زیبا هماهنگی را در تمامی اجزا و در کل منظر شهر می‌بینیم. این آلودگی بصری بر روح و روان افراد، آرامش آن‌ها، قدرت تصمیم‌گیری‌شان و میزان خشونت موجود در افراد اثرگذار است. حال در شهر‌های زیبا با تناسب جنبه‌های زیبا و به‌یادماندنی شهر را نورپردازی می‌کنند و برعکس بخش‌هایی از شهر که خواهان کمتر دیده شدن یا دیده نشدن آن‌ها هستند را در تاریکی قرار می‌دهند. در این فرآیند است که می‌بینیم برخی از شهر‌ها شب‌های بسیار زیبایی دارند، حال در حالتی که نور هدفمند ایجاد نشده باشد و بدون توجه به جنبه زیبایی‌شناسانه در شهر توزیع شود (از آنجا که کل یک شهر به‌صورت مطلق زیبا نیست) بخش‌هایی از شهر را که ناخوشایند است، با حضور نور به مردم تأکید می‌کنیم که این بخش‌ها را ببینید. این در حالی است که شهرهای ما باید طرح جامع روشنایی داشته باشند، اما شهرهای ایران فاقد این طرح هستند.

     طرح جامع روشنایی چیست؟

طرح جامع روشنایی طرحی است که کاربردها و انتظارات و اهداف و نیازهای ما را در رابطه با نور عنوان می‌کند. اینکه نور در چه مواقعی ایمنی و امنیت و در چه جاهایی زیبایی را ایجاد می‌کند؟ همه این موارد در قالب طرح روشنایی شهر‌ها تنظیم می‌شود.

     از این موارد که بگذریم، آیا آلودگی نوری در شهر‌ها می‌تواند بر گونه‌های جانوری موجود نیز اثرگذار باشد؟

شهرهایی که آلودگی هوا دارند، دیگر پرستوها را نمی‌بینند؛ زیرا تعداد پرستوهای هر شهر ارتباط مستقیم با آلودگی هوا در آن شهر دارد. همان‌طور که تعداد ماهی‌های غزل‌آلا با میزان آلودگی آب مرتبط است، اما متأسفانه درباره آلودگی نور چنین متغیر اثرگذاری را حداقل بنده اطلاع ندارم. با این وجود به‌طور قطع می‌توان گفت این امکان وجود دارد که آلودگی نوری بر حیات جانوری و مهاجرت پرندگان اثرگذار باشد؛ یک مثال ساده از تأثیر نور بر پرندگان می‌تواند استفاده از نور برای تنظیم خواب و خوراک پرندگان در مرغداری‌ها باشد، بنابراین در محیط‌زیست طبیعی نیز چنین متغیری اثرگذار است.

     پس بحث نور با شرایط زندگی در ابرشهرها ارتباط مستقیم دارد؟

درست است، بحث نور با ابرشهرها ارتباط مستقیم دارد؛ زمانی که شما تصاویر ماهواره‌ای از زمین را رصد می‌کنید، نقاط پرنوری را بر کره زمین مشاهده خواهید کرد، این نقاط همان نقاط متراکم شهری بوده که به‌طور قطع بر تنوع زیستی در شهر‌ها اثرگذار است.

     نکته دیگری هست که بخواهید در این زمینه به آن اشاره کنید؟

همواره اختلافی بین شهرداری و وزارت نیرو وجود دارد در جانمایی تیرهای برق و روشنایی، برخی اوقات نیز دیده می‌شود که هر زمان قصد صرفه‌جویی در میان است، چراغ بوستان‌ها و معابر را خاموش می‌کنند که این امر می‌تواند در شهر ایجا ناامنی کند؛ فراموش نکنید در شهری که دچار آلودگی نوری است، کارکرد‌های شهری به‌خوبی صورت نمی‌گیرد، اطلاع‌رسانی صحیح انجام نمی‌شود، امنیت و ایمنی وجود ندارد و به همان نسبت با کاهش زیبایی بصری روبرو هستیم. 

میزان نور در شهر‌سازی ما مغفول مانده و شاید اگر اغراق نکنم، این توجه تنها 10 تا 15 درصد موارد مشاهده می‌شود. در شهری همانند تهران همه به آلودگی هوا توجه می‌کنند، اما راه حلی برای آن نمی‌یابند، این در حالی است که شهر‌های بزرگ ما آلودگی نوری دارند که نباید نادیده گرفته شود.