رد پای غفلت‌ها و عقب ماندگی‌ها در ارتقای راندمان نیروگاهی، کاهش و بهینه‌سازی مصرف گاز در بخش خانگی و نبود عزم جدی در شناسایی و برخورد با تولیدکنندگان غیرمجاز رمز ارز در خاموشی‌های اخیر دیده می‌شود.

در میانه هفته گذشته شاهد بروز خاموشی‌های متعدد پراکنده در سطح کلانشهر تهران و همچنین شهرهای متعددی از کشور بودیم.

این رخداد چندساعته که عذرخواهی مسئولان صنعت برق کشور را به دنبال داشت، از ابعاد مختلف قابل بررسی است.

* اولین زمستانی که با کمبود برق مواجه شدیم

نخستین و مهم‌ترین نکته قابل تأمل این است که برای اولین بار در زمستان، شرایطی مثل پیک تابستانه برای ضرورت کاهش مصرف برق را شاهد هستیم؛ اما برخلاف تابستان، این کسری تولید برق، ناشی از محدودیت تولید و شرایط فنی تحمیل شده از گرمای هوا نیست، بلکه ناشی از محدویت سوخت‌رسانی به نیروگاه هاست.

* نقش پرمصرفی گاز خانگی در کسری تولید برق

مصرف گاز در بخش خانگی نسبت به سال گذشته با رشد 15 تا 20 درصدی به 600 میلیون مترمکعب در روز رسیده و در‌حالی که ظرفیت عملی تولید و انتقال گازشیرین در حدود 830 میلیون مترمکعب در روز است، در برخی روزها مصرف گاز در بخش‌های خانگی، صنعت، نیروگاهی و... به مرز تولید نزدیک شده است.

در‌حالی‌که بیش از 70 درصد گاز تولید شده کشور در بخش خانگی مصرف می‌شود، اولویت تخصیص گاز به همین بخش بوده و هرچه مصرف در این بخش افزایش یافته، شاهد محدودیت در گازرسانی به صنایع و نیروگاه‌ها بوده‌ایم. در برخی روزها بیش از 60 درصد سوخت نیروگاهی با سوخت مایع جایگزین شده است.

* برق، زیرساخت اصلی زندگی امروز است

در کلانشهرها در بخش خانگی، اگر گاز هم وصل باشد و شاهد قطعی برق باشیم، اغلب سیستم‌های گرمایشی خاموش شده و حتی آب شرب واحدهای آپارتمانی که وابسته به پمپاژ مستمر است، با قطع برق، قطع خواهد شد.

در واقع، خاموشی برق، علاوه بر عدم استفاده از روشنایی و وسایل برقی، قطع سیستم گرمایشی و قطع آب را نیز در پی دارد و به عبارتی، تمام ابزارهای اصلی زندگی با قطع برق در زمستان، قطع می‌شود.

از سوی دیگر، تأمین تمامی خدمات و تولیدات روزانه مورد نیاز مردم در خارج از خانه نیز وابستگی مستقیمی به برق دارد.

* چرا با محدودیت در تخصیص گاز، برخی واحدها خاموش شد؟

در میانه هفته گذشته، دلیل اصلی خاموشی‌ها، از مدار بهره‌برداری خارج شدن چندین واحد نیروگاهی در نقاط مختلف کشور بود که دلیل آن نرسیدن سوخت گاز به این واحدها اعلام شد.

حال این سوال مطرح است که چرا با وجود تمهیدات اندیشیده شده در جایگزینی سوخت مایع با سوخت گاز در شرایط این‌چنینی، این واحدها کلا از مدار خارج شدند؟

در پاسخ باید به نوع واحدها و محل قرارگیری آن‌ها اشاره کرد. در برخی از واحدهای نیروگاهی، به گونه‌ای طراحی فنی و مهندسی صورت گرفته که امکان مصرف سوخت مایع را ندارند. در برخی دیگر، امکان مصرف مازوت وجود ندارد. در برخی نیروگاه‌ها نیز با توجه به نزدیکی آن‌ها به کلانشهرها و شرایط آلودگی هوا، اجازه استفاده از مازوت داده نشده و مخازن سوخت مایع آن‌ها، پلمپ شده است.

اگرچه سوخت نفت گاز (گازوئیل) از مازوت آلایندگی کمتری ایجاد می‌کند اما با توجه به اولویت تأمین گازوئیل مورد نیاز بخش حمل‌و‌نقل، امکان تخصیص گازوئیل برای جبران تمامی کسری سوخت گاز وجود نداشته و در حال حاضر 5 یا 6 نیروگاه کشور با مصرف مازوت در مدار بهره‌برداری هستند.

* راندمان نیروگاه‌ها چه نقشی در خاموشی‌های اخیر داشت؟

درحال حاضر متوسط راندمان تولید برق حرارتی کشور 38.6 درصد است. اگرچه نسبت به سال‌های قبل روند صعودی در میزان راندمان نیروگاه‌ها داشته‌ایم اما شیب این روند، بسیار کند بوده و اگر برمبنای برنامه‌ریزی‌های پیشین حرکت می‌کردیم، امروز متوسط راندمان تولید برق حرارتی کشور بیش از 40 درصد بود.

عقب‌ماندگی فاحشی در اجرای برنامه‌های تبدیل نیروگاه‌های سیکل ساده به سیکل ترکیبی وجود دارد که چالش اصلی آن در سرمایه‌گذاری به موقع و مناسب در این بخش است.

در حال حاضر 12 هزار و 312 مگاوات نیروگاه‌گازی قابل تبدیل به سیکل ترکیبی با راندمانی در حدود 32درصد فعالیت می‌کنند که با احداث 35 واحد بخار سیکل ترکیبی، 6100 مگاوات نیروگاه بدون مصرف سوخت اضافی به ظرفیت تولید برق کشور افزوده شده و راندمان نهایی نیروگاه‌های فوق به حدود 50درصد خواهد رسید.

اگر این حجم سرمایه‌گذاری در سال‌های گذشته انجام می‌شد، امروز 6100 مگاوات نیروگاه جدید بدون مصرف سوخت اضافه نسبت به شرایط فعلی، به تولید برق می‌پرداختند و بدون شک در صورت تحقق این اقدام مهم، خاموشی‌های اخیر را نداشتیم.

* بهینه‌سازی مصرف و غفلت دولت در این بخش

شدت مصرف انرژی در کشور ما بسیار بالاست به طوری که به گفته رئیس جمهور، هم‌اکنون به اندازه 14 کشور اروپایی مصرف گاز داریم. در حالی که حدود یک درصد جمعیت جهان را داریم، حدود 6 درصد گاز دنیا را مصرف می‌کنیم.

این روند، مختص به امسال نبوده و در سال‌های قبل نیز روند پرمصرفی انرژی در ایران به خصوص در بخش گاز مشهود بوده؛ اما دولتمردان که می‌بایست در این زمینه اقدامی انجام دهند، غفلت کرده اند و در سال پایانی دولت شاهد اجرای طرح‌هایی همچون اصلاح موتورخانه‌ها به منظور کاهش مصرف گاز هستیم که قطعا نتایج این طرح‌های دیرهنگام، در سال جاری مفید و موثر نخواهد بود.

* بیت کوین‌ها و تولید رمز ارز از برق تقریبا مجانی!

کشور ما ارزان‌ترین برق جهان را به مردم عرضه می‌کند. اگرچه با توجه به اینکه تقریبا پایین ترین نرخ دستمزد نیز به کشور ما اختصاص دارد، در زندگی روزانه مردم، ارزان بودن برق و گاز و... با پایین بودن دستمزدها و درآمدها هم‌خوانی دارد. اما وقتی این برق ارزان، در صنایع و برای تولیداتی مصرف شود که قیمت محصول نهایی آن با دلار محاسبه می‌شود، این کار توجیه پذیر نیست؛ در واقع با برق ارزانی که از جیب همین مردم تأمین می‌شود، عده‌ای در حال کسب درآمد دلاری هستند.

از جمله این افراد، کسانی هستند که بدون مجوز و غیرقانونی در حال تولید رمز ارز بوده و یا گوشه‌ای از یک مزرعه کشاورزی را تبدیل به کارگاه تولید رمز ارز کرده‌اند، یا کارخانه‌ای متروک را برای این کار تجهیز کرده‌اند و یا از تعرفه ارزان مرغداری‌ها برای این کار استفاده می‌کنند؛ البته شگرد متخلفان متنوع است اما نکته جالب این است که در هفته‌های اخیر، حدود 2000 کارگاه غیرمجاز تولید رمز ارز در کشور شناسایی و تعطیل شده‌اند و حدود 300 مگاوات برق تولیدی این مراکز غیرمجاز از مصرف لحظه‌ای برق کشور کسر شده؛ سوال این است که آیا امکان شناسایی و برخورد با این متخلفان، پیش از وقوع شرایط حساس و بروز خاموشی‌ها وجود نداشت؟

آیا این امکان میسر نبود که این همت و عزم جدی برای شناسایی تولیدکنندگان غیرمجاز رمز ارز را پیش از وقوع خاموشی‌ها، عملیاتی کرد؟