سپهرغرب، گروه شهر: فضای سبز شهری در عین زیبایی و اثرات اکولوژیکی بر زندگی شهروندان، گاهی خطرات جانی و مالی نیز برای آن‌ها به همراه دارد؛ سقوط درختان یا شاخه‌ها و اجزای آن‌ها بر روی عابران پیاده، ساختمان‌ها و خودروها، تهدیدات جانی و مالی محسوب می‌شود.

حال شرایطی را متصور شوید که عوامل جوی چون بارش برف، طوفان‌ها و بادهای شدید فشار مضاعفی را به درختان ناپایدار شهری وارد می‌آورند و تهدیدات چند برابر خواهد شد و گاهی جبران‌ناپذیر.

درختان خطرآفرین به درختان کاملاً خشکیده یا در حال خشکیدن، اجزای خشکیده درختان زنده یا درختان زنده به‌شدت ناپایدار در محیط که می‌توانند ناشی از آسیب‌های ساختاری یا عوامل دیگر باشند، اطلاق می‌شود و این درختان خطر زیادی پیرامون امنیت جانی شهروندان یا اموال آن‌ها در محیط‌زیست شهری به همراه دارند.

از درختان کهنسال شهرهای ما که یادآور روزهای خوش طبیعت پاک در بسیاری از شهرهای کشور است، می‌توان به درخت چنار اشاره کر؛ مسلماً چنارهای شهر ما میراث طبیعی شهر محسوب می‌شوند و ارزش یک درخت کهنسال چنار در عدد و رقم نمی‌گنجد. اما با درختانی که از بد روزگار و کهولت سن دچار آسیب شده‌اند چه باید کرد؟ اگرچه هرس کردن و سایر اقدامات نگهداری درختان از اصول پایه‌ای و اجرایی مدیریت فضای سبز شهری است، اما هنوز مدل‌ها و روش‌های جامعی در شناسایی درختان خطرآفرین جهت بررسی و انجام اقدامات پیشگیرانه لازم ارائه نشده است.

طی تحقیقاتی که در دانشکده محیط‌زیست سازمان حفاظت محیط‌زیست کشور انجام شده است، بیش از 400 درخت چنار خطرآفرین در شهرهای تهران و کرج شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. محققان معیارهایی را برای تشخیص درختان خطرآفرین مشخص کرده‌اند که می‌تواند راهنمای شهروندان در شناسایی، انجام اقدامات احتیاطی و گزارش وضعیت به سازمان‌های ذی‌ربط باشد؛ جالب است بدانیم چنارهایی که دارای عیوب ریشه و انحراف تنه از حالت عمودی هستند، بیشترین شدت خطر سقوط را دارند و بلافاصله باید مورد رسیدگی قرار گیرند و از خطرات جانی و مالی جبران‌ناپذیر آن‌ها جلوگیری به‌عمل آید. این کار معمولاً با هرس تاج و تغییر نقطه ثقل درخت و جهت فشارهای وارده یا استفاده از تیرک‌ها و کابل‌های نگهدارنده توسط متخصصان صورت می‌گیرد؛ همچنین درختانی که ابعاد تاج گسترده و بیش از اندازه معمول دارند و تعداد شاخه‌های اصلی آن‌ها زیاد است، به‌شدت خطر از دست دادن تمام یا بخشی از تاج خود را دارند. چنین درختانی در فصول سرد سال که فشار برف و باد بیش از معمول است، دچار شکستگی تاج و سقوط شاخه‌ها می‌شوند. از طرفی پوسیدگی درختان نیز به خطرات پیش رو می‌افزاید که طبق تحقیقات به‌عمل آمده، مواد مؤثر پرکننده این درختان در داخل کشور تولید و به ثبت رسیده است؛ این مواد باعث استحکام درختان و جلوگیری از سرایت پوسیدگی به سایر بخش‌ها می‌شود و روی نمونه‌هایی از درختان چنار شهر کرج نیز آزمایش شده و نتایج مطلوبی را به همراه داشته است.

نکته مهم اینجاست که شناسایی درختان خطرآفرین در فصل شکوفایی درختان طی بهار و تابستان و فقط توسط متخصصان امر باید صورت گیرد؛ در زمان مواجهه با خطر در فصل زمستان امکان شناسایی درختان خطرآفرین وجود نخواهد داشت، بنابراین امروز نیازمند اقدامات کنترلی و پیشگیرانه مدیریت فضای سبز شهری و توجه ویژه شهروندان و مسئولان امر هستیم.

*علی جهانی