سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابی‌مهوش: عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران با بیان اینکه در حال حاضر مهم‌ترین مسئله‌ای که باید موردتوجه مدیران شهرداری همدان قرار گیرد رویکرد آن‌ها جهت منظرسازی فضاهای خشک در طراحی این‌گونه پارک‌ها با توجه به محدودیت منابع آبی است، تصریح کرد: این بدان معنا است که باید مدیران شهری به این نکته توجه کنند که امروز هر پارکی که احداث می‌کنند می‎بایست تا 50 سال آینده منبع تأمین آب موردنیاز آن مشخص باشد.

پیامدهای توسعه شهری و درنتیجه آن کاهش سهم فضای سبز و باغ‌های شهری و درعین‌حال پیچیدگی معضلات زیست‌محیطی، موجودیت فضای سبز و گسترش آن را اجتناب‌ناپذیر کرده‌است؛ به‌گونه‌ای که امروزه مفهوم شهرها بدون وجود فضای سبز در اشکال مختلف آن دیگر قابل‌تصور نیست. شهرها به‌عنوان کانون‌های تمرکز فعالیت و زندگی انسان‌ها، برای اینکه بتوانند پایداری خود را تضمین کنند، چاره‌ای جز پذیرش ساختار و کارکردهای مؤثر سیستم‌های طبیعی ندارند، بنابراین امروزه وجود فضای سبز در کنار بخش فیزیکی و بی‌جان شهرها در راستای ایفای نقش‌های متعدد از قبیل کارکردهای کالبدی، زیست‌محیطی، روان‌شناختی و اجتماعی و غیره امری بدیهی است به‌طوری‌که در برنامه‌ریزی‌های توسعه‌ای، جایگاه فضاهای سبز به‌عنوان یک رکن توسعه پایدار حائز اهمیت شده‎است. مهم‌ترین تأثیر فضای سبز در شهرها تعدیل دما، افزایش رطوبت نسبی، لطافت هوا و جذب گردوغبار است، همچنین فضاهای سبز شهری می‌توانند فشارهای روحی- روانی و نیازهای جسمی انسان شهرنشین را نیز کاهش دهند. امروزه بخش قابل‌توجهی از فضای سبز شهری در قالب پارک‌ها ایجاد می‌شود، پارک‌ها و بوستان‌ها علاوه بر ایجاد زیبایی از منظر شهرسازی، می‌توانند مکان مناسبی برای گذراندن اوقات فراغت شهروندان و انجام فعالیت‌های فرهنگی، اجتماعی و تفریحی محسوب شوند، اما بررسی نتایج پژوهش‌های مختلف نشان می‌دهد که پارک‌ها و فضای سبز با مشکلات و چالش‌های مختلفی ازجمله عدم توزیع عادلانه در سطح شهر، عدم توجه به شرایط فرهنگی، اجتماعی، بومی، نیازها، خواسته‌ها و ویژگی‌های شهروندان، عدم توجه به استانداردهای لازم در طراحی و عدم مشارکت‌های مردمی مواجه‌اند و تمامی این موارد، مدیریت بهینه آن‌ها را با چالش روبه‌رو کرده که همدان نیز از این امر مستثنا نبوده و نیست.

همان‌طور که گفته شد پیامدهای توسعه شهری و پیچیدگی معضلات زیست‌محیطی موجود در شهرها، اهمیت فضای سبز را خاطرنشان می‎کند، افزایش فضای سبز این قابلیت را دارد که اثرات نامطلوب شهرنشینی را کاهش و ساخت شهرها را برای زندگی جذاب‌تر کند؛ شهر یک سیستم پویاست و فضای سبز، نقش بسزایی در کاهش تراکم شهری، ایجاد مسیرهای هوایی و ذخیره زمین برای گسترش آینده شهر دارد که بسیار ارزشمند است.

فضای سبز شهری بر اساس کارکردهای متنوع خود، نقش برجسته‌ای در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان ایفا می‌کند و ازاین‌رو عامل کلیدی در شکل‌گیری شهر پایدار است، بر اساس تفکر سیستمی فضای سبز پایدار، فضای سبزی است که حداکثر کارایی در درازمدت با حداقل اثرات منفی بر محیط خود داشته باشد. توجه به تعادل بین هزینه‌ها و کارکردهای حاصل از فضای سبز، تعادل داده‌های اطلاعاتی و فرهنگی فضاها با فرهنگ بومی جامعه و همچنین تعادل اکولوژیکی آن با محیط اطراف همراه با مدیریتی کارا به پایداری فضای سبز منجر می‌شود.

فضای سبز از جنبه‌های زیست‌محیطی با جذب آلاینده‌های هوا، تصفیه هوا و تعدیل دما، کنترل فرسایش و لغزش خاک و رواناب‌های شهری، کاهش آلودگی صوتی، زیستگاه حیات‌وحش به‌ویژه پرندگان در شهر نقش بسزایی در توسعه پایدار شهری خواهد داشت. فضای سبز بین اعضای اجتماع و محیط پیرامون رابطه مستحکمی برقرار می‌کند، به‌این‌ترتیب شهر را قابل سکونت‌تر و تحمل‌پذیرتر می‌کند این امر برای اجتماعی که می‌خواهد پایدار باشد اساسی است.

آثار اجتماعی و فرهنگی فضای سبز به‌صورت ایجاد تعامل اجتماعی بهتر بین افراد، ایجاد پیوند اجتماعی بین طبقات مختلف (اجتماعی شدن افراد)، پر کردن اوقات فراغت و بالا بردن ضریب مشارکت‌پذیری شهروندان صورت می‌پذیرد، از سوی دیگر فضاهای سبز و پارک‌ها آثار مثبت روحی و روانی بر انسان‌ها دارد به‌طوری‌که کارشناسان معتقدند فضای سبز علاوه بر کارکردهای فوق می‌تواند به کاهش استرس و ایجاد آرامش و آسایش، جوان‌سازی و کاهش خشونت مردم کمک کند و با کارکردهای روانشناسی و فرهنگی خود، عقاید و افکار ارزشی را ترویج دهد.

از سوی دیگر با جذب گردشگران و رونق تجارت، افزایش قیمت زمین و املاک و مستغلات و درنتیجه افزایش میزان مالیات دریافتی توسط شهرداری، می‌توان به‌عنوان منابع و منافع اقتصادی از آ‎ن‌ها بهره جست حال‌آنکه شهرداری همدان نیز از سال گذشته با روی کار آمدن عباس صوفی و قبول مسؤولیت شهرداری، با تدوین سند چشم‌انداز توسعه این شهر با رویکرد توسعه زیرساخت‌های گردشگری به‎خصوص در حوزه گسترش فضای سبز، این روند را دنبال می‌کند به‌طوری‌که این رویکرد مثبت را می‌توان به‌نوعی جهش شهرداری همدان برای زنده کردن شهر نامید؛ چنانکه بهار سال جاری شهردار همدان با اشاره به توسعه فضای سبز شهر، گفته بود: فضای سبز استاندارد هر شهر 15 مترمربع بوده که در همدان 11 مترمربع و اکولوژی 30 مترمربع است که با آغاز عملیات اجرایی این پروژه‌ها امروز دو متر بر سرانه فضای سبز شهر افزوده می‌شود.

وی به آغاز عملیات اجرایی پارک 100 هکتاری ولایت اشاره کرد و افزود: چندین پارک کوچک و بزرگ منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای در همدان ایجاد خواهد شد که موجب افزایش سرانه فضای سبز در شهر می‌شود، همچنین در این راستا مطالعات اجرای پارک 250 هکتاری اکباتان به‌عنوان بزرگ‌ترین پارک غرب کشور نیز در دستور کار است. حال با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا در خصوص مهم‌ترین الزامات پارک‌های فرا منطقه‌ای که در دستور کار شهرداری همدان قرار گرفته با دکتر محسن کافی عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران گفت‎وگویی را ترتیب دهیم که در ادامه می‌خوانید:

استاد تمام دانشگاه تهران با بیان اینکه با استفاده از بستر فضای سبز شهری می‌توان زمینه مناسبی را برای فعالیت‌های اجتماعی شهروندان از قبیل تعاملات سازنده، تفریح و تفرج، ورزش‌های همگانی، محل بازی و سرگرمی کودکان و تجربه طبیعت و آموزش محیط‌زیست برای نسل آینده را فراهم کرد، گفت: علاوه بر کارکرد‌های اکولوژیک و محیط زیستی پارک‌ها و فضای سبز شهری از قبیل تلطیف هوا، کاهش دمای جزایر حرارتی شهری، ایجاد محیطی طبیعی با هوای پاک و آب‌وخاک مناسبت به جهت پوشش گیاهی، بستر مناسبی هستند تا با استفاده از کهن نمونه‌ها (کهن‌الگوهای فرهنگ ایرانی) ازجمله باغ ایرانی و منظر ایرانی- اسلامی منطبق با فرهنگ اجتماعی شهری ایران بتوان هویت زندگی اجتماعی شهری را با توجه به الگو‌های مناسب فرهنگی توسعه داد.

کافی با اشاره به اینکه برای پارک‌های فرا منطقه‌ای طبق ضوابط و قواعد قانونی راه دسترسی مناسب و طراحی خاصی مدنظر قرار می‌گیرد، عنوان کرد: با توجه به مساحت‌های در نظر گرفته‌شده، این پارک‌ها و مجموعه‌ها قرار است به تمام مناطق شهری همدان خدمات دهند.

وی افزود: این پارک با اهداف مشخص در شهر‌ها طراحی و اجرا می‌شوند، به‌عنوان‌مثال اگر قرار است پارک جنگلی در آن احداث شود هدف اصلی حفظ شرایط اکوسیستم از طریق این پارک‌ها چه مصنوعی و چه طبیعی با در نظر گرفتن امکان بهره‌مندی مردم از این فضا است.

استاد تمام دانشگاه تهران با اشاره به اینکه در این‌گونه پارک‌ها معمولاً یکسری امکانات برای رفاه مردم ایجاد می‌شود تا به‌واقع به اکوسیستم جنگل صدمه نزنند، به‌عنوان‌مثال راه دسترسی، سرویس بهداشتی و حتی منقل و باربی‎کیو، اظهار کرد: درواقع این‌گونه پارک‌ها، اکولوژیکی محسوب می‌شوند.

کافی با ارائه تعریفی از پارک‌های اکولوژیکی، ابراز کرد: این‌گونه پارک‌ها بیشتر با هدف تعدیل دما و پالایش هوا هدف‌گذاری شده‌اند.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران با بیان اینکه البته در برخی از این پارک‌ها کارکرد اجتماعی بر عملکرد اکولوژیکی آن،ها ارجح‌تر است، عنوان کرد: به‌عنوان‌مثال، پارک خزانه و پارک ملت ‌تهران ازاین‌دست پارک‌هایی هستند که کارکردهای اجتماعی نیز در آن‌ها موردتوجه قرارگرفته به‌طوری‌که از بدو امر با ایجاد فضای بازی‌های دسته جمعی و لونا پارک این کارکرد موردتوجه مدیران شهری بوده، پس باید دید هدف مدیران شهری در همدان کدام‌یک ازاین‌گونه فضاهاست.

کافی با اشاره به اینکه اگر هدف، کارکرد اجتماعی است باید از ابتدا در این پارک‌ها نیازهای اجتماعی شهر همدان در نظر گرفته شود و در کنار این مقوله به کارکرد اکولوژیکی آن پرداخته شود، ادامه داد: قاعدتاً شهرداری همدان نیز از طریق به‌کارگیری مشاوران ذی‌صلاح این مهم را دنبال خواهد کرد.

مدیر گروه مهندسی فضای سبز دانشگاه تهران با بیان اینکه در حال حاضر مهم‌ترین مسئله‌ای که باید موردتوجه مدیران شهرداری همدان قرار گیرد رویکرد آن‌ها جهت منظرسازی فضاهای خشک در طراحی این‌گونه پارک‌ها با توجه به محدودیت منابع آبی است، تصریح کرد: این بدان معنا است که باید مدیران شهری به این نکته توجه کنند که امروز هر پارکی که احداث می‌کنند می‎بایست تا 50 سال آینده منبع تأمین آب موردنیاز آن مشخص باشد.

وی افزود: ذکر این نکته ضروری است که نباید مدیران شهری به چاه احتمالی و یا منابع آب موجود در فضای اهدایی از سوی منابع طبیعی بسنده کنند، چراکه این نوع برنامه‌ریزی مقطعی است و درواقع آب موجود پاسخگوی نیاز امروز است نه سال‎های آینده.

استاد تمام دانشگاه تهران با تأکید بر اینکه به دلیل رشد جمعیت در آینده، آب خام باید صرف شرب شود، اذعان کرد: طراحی و برنامه‌ریزی در خصوص منابع آب مورد نیاز در این پارک‌ها چه در سطح منطقه‌ای و چه فرا منطقه‌ای الزامی است، پس باید شهرداری همدان به آن توجه ویژه‌ای داشته باشد تا برای این پارک بتوان پایداری را متصور شد.

کافی با تأکید بر رویکرد اجتماعی این‌گونه پارک‌ها، خاطرنشان کرد: به‌واقع در طراحی این پارک‌ها باید نظرسنجی عمومی ملاک مدیران باشد چراکه متأسفانه در بسیاری از موارد، پارک‌ها بدون اعمال نظر مردم طراحی شده و آن‎ها نیز محکوم ‌به استفاده از فضا هستند.

عضو وابسته دانشکده هنرهای زیبا و دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران ادامه داد: این در صورتی است که شهرداری می‌تواند از طریق با نظرسنجی از نظر شهروندان همدانی در سنین مختلف و همچنین برحسب جنسیت اطلاع کسب کند و طبق تحلیل آماری، نیاز شهروندان را در طراحی‌های خود به کار گیرد.

کافی با تأکید بر لزوم نظرسنجی در طراحی فضاهای این‌چنینی، اذعان کرد: وقتی از شهروندان نظرسنجی می‌شود به‌واقع این امر تقویت‌کننده حس تعلق‌خاطر آن‌هاست و در آینده نسبت به نگهداری از زیرساخت‌ها علاقه‌مندی بیشتری بروز خواهند داد.

وی بار دیگر با تأکید بر لزوم توجه به برنامه تأمین آب موردنیاز پارک در بلندمدت، گفت: بهره‌مندی از تصفیه‌خانه نقطه‌ای برای تصفیه پساب و تبدیل آن به آب موردنیاز فضای سبز شهری در این راستا هم کم‌هزینه و هم پایدار است.

مدیر گروه مهندسی فضای سبز دانشگاه تهران به اشاره به وجود تجربه شهرهای دیگر دراین‌باره، اظهار کرد: در حال حاضر طبق تحقیقاتی که با مساعدت مدیریت شهری مشهد انجام شده، برای این مهم در شهر مشهد ایجاد 14 تصفیه‌خانه منطقه‌ای نیاز است که از طریق آن بتوان آب موردنیاز برای فضای سبز در هر منطقه را تهیه کرد، پس مدیران همدانی نیز می‌توانند از این تجربه‎ها برای تأمین آب موردنیاز در فضای سبز پارک‌های این‌چنینی استفاده کنند.

طاهره ترابی مهوش