حاشیهنشینی در شهرها
سپهرغرب، گروه شهر: ایران بهعنوان شانزدهمین کشور پرجمعیت جهان طی سالهای 1380- 1335 جمعیتش 3/6 برابر افزایش یافته درحالیکه این رشد برای جمعیت جهان، کمتر از 2/3 برابر بودهاست.
رشد جمعیت شهری کشور طی همین مدت (45 سال) بیش از هفت برابر بودهاست، غیر از شهرهای بزرگ کشور، در مورد خاص تهران پدیده جدیدی طی 27 سال گذشته بروز کرده که تقریباً غیرمتعارف بوده و آن افزایش انفجاری جمعیت روستایی استان تهران است که با نرخی بالای 7/5 درصد رشد داشته و جالب اینکه مهاجران به مناطق روستایی استان تهران از شهرها به روستاهای اطراف تهران رانده شدهاند و بیجه نمادی از پدیده مورد بحث است با ارزش جامعه شناختی بالا.
اگرچه حاشیهنشینی در ایران نسبت به اکثر کشورهای در حال توسعه وضع وخیمتری ندارد، اما این امر را بههیچوجه نباید به خوشخیالی ختم کرد. نخست باید نهادی نیرومند و درخور برای شناخت همهجانبه آن (بانکی اطلاعاتــی، آنهم در کشور ما که ثبت مکان زندگی اجباری نیست و هیچ شهرداری چنین اجباری ندارد) بهوجود آورد. دیگر اینکه در درازمدت این برنامههای توسعه هستند که باید از جمعیت مهاجر روستاها و شهرهای کوچک بکاهند و همچنین این در راهبردهای درازمدت است که جستجو کنیم چرا قیمت و رانت زمین شهری در کلانشهرهای ما این چنین غیرعادی است.
حاشیهنشینان شهری با جایگاه شهروند بودن فاصله زیادی دارند، اما میتوانند شهروندان آینده باشند حتی در روندی تدریجی و غیره، البته نه به این معنا که آنها در حال حاضر تهدیدی جدی نیستند. بهراستی اگر قرار باشد برای چالشهای حاشیهنشینی برنامهای طراحی شود چه کسانی (یا نهادی) باید به سراغ چه نسخههایی بروند؟
بر اساس مطالعات سازمان ملل «حاشیهنشینی و آلونکنشینی چالش اصلی هزاره سوم خواهد بود» به آماری که این نهاد عرضه کرده نگاه کنیم. در سال 2001 از 920 میلیون جمعیت حاشیهنشین شهری جهان، 45 میلیون نفر آن (6 درصد) در کشورهای توسعهیافته قرار دارند و 860 میلیون دیگر یعنی 43 درصد جمعیت شهری در آلونکهای کشورهای در حال توسعه زندگی میکنند. همین درصد برای کشورهای غرب آسیا که شامل ایران نیز میشود 35 درصد جمعیت شهری ذکر شدهاست.
در 16 سال آینده (2020) رقم کل حاشیهنشینان شهری جهان تقریباً به 1400 میلیون نفر افزایش خواهد یافت. میزان افزایش کشورهای صنعتی ثروتمند در این مدت حدود پنج میلیون نفر و حجم جمعیت آلونکنشین جهان در حال توسعه به رقم 1355 میلیون نفر خواهد رسید که از این مقدار حدود 75 میلیون نفر از آن کشورهای غرب آسیاست.