طسپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابی‌مهوش: این روزها با تغییر سبک زندگی مدرن، رشد فردگرایی و نیز تغییر در ساختار معماری مسکونی، معابر و امکانات شهری در محلات مختلف، امکان آشنایی‌ها محدودشده چنانکه حتی همسایه‌ها در داخل یک واحد مسکونی آپارتمانی گاه با یکدیگر بیگانه‌اند، کمتر یکدیگر را می‌بینند، حداقل تعامل را باهم دارند و به‌اصطلاح همسایه از همسایه خبر ندارد. 

این عدم تعامل مانع شناخت و درک هم‌محلی‌ها از مسائل، نیازمندی‌ها و توانمندی‌های یکدیگر شده‌است و ازنظر جامعه‌شناسان، هویت‌یابی اجتماعی افراد به‌درستی تحقق نمی‌یابد؛ بنابراین همین وضعیت می‌تواند آسیب‌زا باشد، چراکه احساس تعلق و همبستگی گروهی، اعتماد به هم‌محله‌ای‌ها و امنیت اجتماعی کاهش پیداکرده و درنتیجه میزان مشارکت اجتماعی کاهش می‌یابد.

بر این اساس در مدیریت شهری جدید،‌ به‌ویژه در کلان‌شهرها رویکرد جدیدی به‌نام محله‎محوری مطرح ‌شده‎است. این طرح به مدد توسعه و تقویت تشکل‌های محله‌ای (شورای اجتماعی محلات) در پی احیای حس تعلق و مسؤولیت‌پذیری و بازگشت به نگاه سنتی به محلات شهری در کنار پذیرش تغییر و تحولات مدرن توسعه شهری است زیرا تقویت محله می‌تواند به ساکنان آن در دسترسی آسان‌تر به خدمات شهری، توزیع عادلانه امکانات و فرصت‌ها، جلب مشارکت مردم در تعیین اولویت‌ها، نیازسنجی‌های محلی و ارتقای جایگاه فرهنگی و اجتماعی محله کمک شایان کند. 

درواقع تقویت اجتماعات محلی و تشکیل گروه‌های اجتماعی عامل مهمی در برآورده شدن نیازهای اجتماعی محله است چراکه از این طریق زمینه افزایش رضایت‌مندی مردم از محل سکونت ارتقا پیدا می‌کند و این مهم زمینه را برای همبستگی اجتماعی فراهم کرده و با افزایش رضایت‌مندی از محله سکونت، تعلق اجتماعی نسبت به محله تقویت می‎شود.

پس می‌توان گفت که شورای محلات بستر تولیدکننده مشارکت و تعاملات چهره به چهره است زیرا توسعه فرهنگی- اجتماعی شهرها و به‌ویژه کلان‌شهرها جز از طریق جلب مشارکت شهروندان در سه بعد تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و اجرا با رویکرد محله‎محور به‌درستی تحقق نمی‌یابد که دراین‌بین شورای اجتماعی محلات به‌عنوان بستری برای گسترش مشارکت شهروندان و واسطه‌ای بین مدیریت کلان‌شهری و شهروندان عمل می‌کند و مدیریت شهری را به شیوه‌ای از پایین به بالا و با صرف هزینه‌ای کمتر و بازدهی و کارآمدی بیشتر امکان‌پذیر می‌کند.

بی‎شک شهرها محصول مردمانی هستند که در آن زندگی می‌کنند و آن را می‌سازند؛ بنابراین شهر از فرهنگ، تفکر، اخلاق و دانش مردمانش شکل می‌گیرد. رنگ‌ها، پنجره‌ها، بناها، ویترین‌ها، تابلوها، دیوارها، درختان، کوچه‌ها، پیاده‌راه‌ها، خیابان‌ها، ایوان‌ها، مهربانی‌ها و لبخند‌ها را ساکنان آن‌گونه که می‌خواهند رنگ می‌بخشند، پس برای داشتن شهری شایسته «انسان» و مطابق با ارزش‌های والای اسلامی باید آن را به جایی برسانیم که می‌خواهیم. این خواستن و عملی کردن آن در کلان‌شهرها بدون سازمان یافتن اراده‌ها، همت و مسؤولیت‌پذیری مردمان و شور و مشورت و انجمن سرانجام نخواهد داشت.

ازآنجایی‎که طی ماه‌های اخیر شورای اسلامی شهر همدان نیز برای پیشبرد اهداف مدیریتی خود در محلات به دنبال جلب مشارکت مردمی از طریق ایجاد ساختار شورای اجتماعی محلات است که در شمارگان گذشته نیز به آن پرداختیم و در این راستا ابتدا چهار محله از چهار منطقه شهری را به‌عنوان محلات آزمونه برای اجرای این طرح انتخاب کرده که هفته گذشته گزارشی از بررسی فرآیند انتخاب افراد این شورا در کوی کوثر در این رسانه به چاپ رسید، در این شماره نیز به بررسی علت انتخاب اعضای شورای محله جولان پرداخته و با تعدادی از اهالی دراین‌باره گفت‌وگو کرده‎ایم که در ادامه می‌خوانید:

یکی از اهالی محله جولان با اشاره به اینکه قطعاً فرآیند گزینش افراد در شورای اجتماعی محلات با مشکل جدی روبه‌رو است، تصریح کرد: اساس‌نامه تدوین‌شده برای شورای اجتماعی محلات بازهم بیانگر نگاه از بالا به پایین است.

وی با تأکید بر اینکه وقتی دبیر شورا قرار است مدیر ناحیه شهرداری باشد چگونه می‌توان انتظار داشت که شورای اجتماعی محله بتواند اهداف و نیازهای محل را مرتفع کند، گفت: اینکه مردم اطلاعی از فرآیند انتخاب اعضا ندارند و برخی از معتمدان همواره بدون تغییر در ساختار، خود را معتمد صددرصدی مردم می‎دانند و تنها کسانی هستند که از چگونگی و نحوه انتخاب افراد مطلع هستند چیزی جز نگاه سهم‎خواهی را در ذهن تداعی می‎کند.

یکی دیگر از اهالی که شغل خود را آشپزی معرفی کرد، ادامه داد: بنده اطلاعی از چگونگی فرآیند انتخاب نماینده در شورای اجتماعی محلات و حتی تعدادشان ندارم، این معتمدانی که در مراسم فراخوان شورای اجتماعی محلات حضور داشتند طی این سال‌ها چه مشکلی از محله‌ها حل کرده‌اند؟ سال‌های سال است که تپه هگمتانه به زباله‌دان تبدیل‌شده، چرا نباید اطراف این محوطه را شکیل کنند؟

یکی از اهالی نیز با اشاره به اینکه با کدام مستند مردم فراخوان شدند مگر می‌شود با دو یا سه بنر مردم را به مشارکت دعوت کرد آن‌هم در محله‌ای که وسعت آن زبان‎زد است، اذعان کرد: رفع مشکلاتی همچون بافت فرسوده در محله جولان نیازمند مشارکت واقعی مردم است این روزها خانه‌‌های مخروبه به زباله‌دان تبدیل شده‌اند.

آقای غلامی 43 ساله نیز با اشاره به اینکه بافت فرسوده به شکل دندان‌موشی، معابر و خیابان‌های محله را تنگ کرده، افزود: باید شورای اجتماعی محل از همه قشرها باشد، اما این نوع اطلاع‌رسانی بیان‌گر آن است که به دنبال جلب مشارکت افراد خاصی هستند نه همه اهالی.

وی با بیان اینکه حتی مردم از تعداد افرادی که باید در شورای اجتماعی محلات حضور داشته باشند نیز اطلاع ندارند، اظهار کرد: برخی از اهالی فکر می‌کنند شورای اجتماعی محلات احیای همان طرح شکست‌خورده شورایاری‌ها است.

برای ارائه راهکاری درست به گلایه‌مندی‌های عنوان‌شده توسط ساکنان محله جولان، گفت‌وگویی با عباسعلی رحمانی، جامعه‌شناس و عضو هیئت‌علمی دانشگاه علمی‌کاربردی ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید:

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علمی‌کاربردی با اشاره به اینکه شکل‌گیری فرآیند شورای اجتماعی محلات از طریق رابطان و معتمدان مورد وثوق شهرداری در محلات نمی‌تواند سرانجام خوبی را به همراه داشته باشد، گفت: پیشبرد این روند دیر یا زود ناکارآمدی خود را نشان خواهد داد.

عباسعلی رحمانی با اشاره به اینکه البته توسل به یک فرآیند قانونی همچون انتخاباتی که برای شورای اسلامی شهرها پیش‌بینی‌شده نیز برای این موضوع مصداق پیدا نمی‌کند زیرا هم ‌زمان و هم هزینه‌بر است، تصریح کرد: تعریف مکانیسم خاص بومی از طریق بررسی پژوهشی می‌تواند راهکار عملی را طبق زیست‌بوم منطقه و فضای اجتماعی آن ارائه کند چراکه خوشبختانه مطالعات و تحقیقات و نیز پژوهش‌های دانشگاهی فراوانی در خصوص نوع و نحوه مشارکت در کشور وجود دارد که متولیان امر می‌توانند با الگو قرار دادن آن‌ها از طریق خبرگان این حوزه، اقدام به انتخاب یک الگوی بومی کنند.

وی با تأکید بر اینکه حضور مدیران شهرداری و نیز نمایندگانی از دستگاه‌های مرتبط با قانون‌گذاری در شورای اجتماعی محلات فی‌نفسه می‌تواند در بهبود فرآیند پیگیری مسائل مثمر ثمر واقع شود، خاطرنشان کرد: حضور این افراد می‌تواند با توجه به شناختی که آن‌ها از شهر و قانون‌گذاری دارند از اتخاذ تصمیمات غلط و یا غیرقانونی جلوگیری کند، به‌عنوان‌مثال نماینده شهرداری می‌تواند با توجه به اشرافی که در طرح‌های شهری دارد وقتی تصمیمی غلط دنبال می‌شود این امر را گوشزد کند.

این جامعه‎شناس با بیان اینکه این قبیل افراد را نباید در نقاط کلیدی و تصمیم‌سازی‌ها به کار گرفت، افزود: ریاست شورا و یا دبیری آن نباید توسط این‌گونه افراد انجام پذیرد چراکه این امر می‌تواند زمینه‌ساز نگاه از بالا به پایین را تقویت کند.

رحمانی با بیان اینکه استفاده از خبرگان محلی در شورای اجتماعی محلات می‌تواند در ابعاد مختلف مشارکت مؤثر واقع شود، اذعان کرد: ذکر این نکته ضروری است که مشارکت تنها در پروژه‌های عمرانی نمود پیدا نمی‌کند بلکه جنبه فرهنگی و اجتماعی و حتی ارتقای آگاهی سیاسی را نیز می‌توان در بستر شورای اجتماعی محلات موردتوجه قرار داد و منجر به رشد و ارتقای جایگاه محلات در مدیریت شهری شد.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه علمی‌کاربردی با بیان اینکه شاید تا چند سال پیش مشارکت مردم در امور شهری، کمی شعارگونه به نظر می‎آمد و بیشتر در حد حرف بود، اما با افزایش جمعیت، توسعه شهرها و مطالبات مردمی، امروز این موضوع جزء لاینفک زندگی شهری محسوب می‌شود، به‌طوری‌که نمی‌توان اداره امور شهر را بدون مشارکت شهروندان متصور شد، اضافه کرد: دیگر مشارکت مردم در شهر فقط به پرداخت هزینه‌های مدیریت شهری منحصر نمی‌شود، بلکه مردم در فرآیند تصمیم‌گیری‌ها و تصمیم‌سازی در امورات شهری که به‌طور مستقیم در کیفیت زندگی آن‌ها تأثیر می‌گذارد، سهیم هستند.

وی تأکید کرد: در شهری همچون همدان که چندی است داعیه گردشگری پذیری دارد بی‌شک نیازمند ایجاد حس تعلق در میان شهروندان و همچنین جلب مشارکت آنان برای اداره بهتر شهر در امور شهر است، بنابراین نخستین گام برای فراهم کردن زمینه‌های تعاون و همکاری، نگاه محله‌ای است که طی چند سال گذشته در قالب شورای اجتماعی در شهرهای مختلف تبلور یافته‌‎است.

رحمانی با اشاره به اینکه اغلب به مشارکت، اعتماد، عدالت و کارایی به‌صورت جداگانه و نه باهم پرداخته شده‎است اما مشارکت زمانی رخ می‌دهد که اعتماد به نهاد‌های محلی در بین شهروندان وجود داشته باشد، افزود: وجود این اعتماد باعث مشارکت شده و مشارکت کارایی را در نهادهای محلی بالاتر برده و باعث نبوغ فکری و کاری می‎شود و این نبوغ فکری در محلات، عدالت را ازنظر امکانات و سایر مسائل نیز به وجود خواهد آورد و آنگاه در کنار این موارد است که شهروندان، محله‌ای با کیفیت بالا خواهند داشت.

طاهره ترابی مهوش