سپهرغرب، گروه شهر - عباس سریشی: صاحب‌نظران معتقدند یکی از شاخصه‌های سبک زیست جوامع امروز، وجود نوعی خاص به‌نام زندگی شبانه است که نوع نگاه مردم به شب و چگونگی بهره‌مندی آنان از این بازه زمانی را نشان می‌دهد.هرچند به اعتقاد برخی این مفهوم (زیست شبانه) به لحاظ مبانی نظری پس از انقلاب صنعتی به‌واسطه رشد اقتصادی و در راستای تولید بیشتر و استفاده از زمان شکل‌گرفته، بااین‌حال نباید فراموش کرد که خیلی پیش‌تر از طرح این نظریه، همه ملت‌ها و جوامع متناسب با فرهنگ، ارزش‌ها و هنجارها و حتی نیازهای خود، زندگی و یا فعالیت‌های شبانه را تجربه و در ساختار زندگی و حیات خود داشته‌اند؛ به‌طور مثال در جامعه‌ای بسیار پرسابقه مانند ایران نیز فرهنگ دیرینه شب‌نشینی را شاید بتوان اصلی‌ترین کانونی دانست که در واکاوی آن می‌توان به کیفیت زندگی اجتماعی مردم دست‌یافت.

البته بر اساس سوابق موجود، عمده‌ترین شب‌نشینی‌های ایرانیان در کانون خانواده و در خانه بزرگان قوم و فامیل یا محله انجام می‌گرفته، مضاف بر آنکه در این‌گونه شب‌نشینی‌ها هنجارها و ارزش‌های خاصی نیز حاکم بوده که اجازه نمی‌داده این فرصت، مازاد بر زمان معمول، تبدیل به یک تهدید و یا آسیب شود.درواقع با توجه به نوع فرهنگ حاکم بر کشور ما، همه ‌شب‌نشینی‌ها و شب‌بیداری‌ها صرفاً جنبه تفریحی و لذت بردن نداشته و در بطن آن می‌توان الگوهای بسیار متعالی و ارزشمند از شب‌نشینی دینی و مذهبی و یا علمی و فرهنگی را نیز مشاهده کرد که به‌نوبه خود بسیار قابل‌تأمل است.

بااین‌حال امروزه و با توسعه شهرنشینی، گسترش صنایع تولیدی و شاکله علوم بشری، داستان شب‌زنده‌داری‌ها و یا به عبارت بهتر شب‌بیداری و شب‌کاری‌ها نیز تغییر کرده و از یک فرصت صرفاً تفریحی و تفننی مبدل به یک قسمت از زمان کار، تولید و درآمد شده‎است؛ به این‌گونه که دیگر بسیاری از شهرها حالتی 24 ساعته بیدار به خود گرفته‌اند و هستند کسانی که عمده فعالیت‌های خود را (حال بر هر اساس و منطق) در شب‌ها تعریف و به اجرا می‌گذارند.

به اعتقاد کارشناسان، این درهم‌تنیدگی شکلی از ساختارهای شهری را می‌سازد که بنا بر آن همه وجوه زندگی باید در 24 ساعت گذشته تداوم داشته باشد. معنی زندگی 24 ساعته این است که همه وجوهی که برای افراد در طول روز معنا دارد باید در شب هم وجود داشته باشد، مانند همه نیازهای خدماتی، طبیعی و غیره و علاوه بر این، وجهی برای شهر مدرن متصوریم که شکل‌گیری آن از ابتدا دائماً به‌صورت فزاینده‌ای رشد و گسترش پیدا کرده‎استو

این رویه بدان معناست که امروزه و در شهرهای بزرگ، زنجیره کار وقتی از شکل طبیعی خود خارج می‌شود با پایان روز دیگر متوقف نشده و شب تا صبح می‌تواند کارکرد داشته باشد؛ یعنی این ساعات، الزاماً برای خواب شهر نیست بلکه ساعتِ بیداری برای گروهی دیگر از شهر است و ‌بخشی از شهر به هر علت همیشه بیدارند و متعاقباً در حال فعالیت هستند.

واقع امر این است که امروزه شهرهای چند صد هزار نفری و بعضاً چندمیلیونی تفاوت‏های بسیاری با شهرهایی که درنهایت چند ده هزار نفر را در خود جای می‌دادند، دارد؛ بدیهی است در شهرهایی که به‌مرورزمان از فضای سنتی دل کنده و به اقتضائات مدرنیستی تن می‌دهند ناگزیر باید شاهد تغییر الگوهای رفتاری زیادی نیز در خود باشند.

     شهرهای همیشه بیدار

امروزه وجود زندگی بی‌وقفه در شبانه‌روز یکی دیگر از ویژگی‌های شهرهاست، به‌نوعی که باعث شده همه به این باور برسیم که شهرها دیگر خواب ندارند؛ البته از منظر کارشناسان این مسئله علاوه بر اینکه به امنیت شهرها در شب کمک می‌کند قطعاً در منظر دیگر می‌تواند به‌عنوان یکی دیگر از مهم‌ترین عوامل رونق اقتصادی، گردشگری و غیره نیز به‌شمار آید.

اینکه در حال حاضر و به اعتقاد کارشناسان اقتصادی، گردش مالی فعالیت‌های شبانه برای فعالان اقتصادی این حوزه اعم از بازارها، کلوپ‌ها، رستوران‌ها و مراکز تفریحی در ساعاتی که گمان می‌رود همه خوابند و شهر در سکوت رفته آن‌قدر بالاست که شاید باور آن در وهله نخست برای برخی ممکن نباشد؛ البته این موضوع صرفاً مختص کشورهای دیگر نیست و همان‌گونه که در ابتدا نیز اشاره شد در کشور ما نیز سابقه شب‌نشینی و ایضاً فعالیت‌های شبانه مسبوق به سابقه بوده‎است، اما با توجه به اینکه زندگی شهری در حال گسترش بوده و هرروز نیز ابعاد جدیدتری از آن جلوه‎گر می‌شود بنابراین چند سالی است که برخی شهرهای کشور ما مثل تهران، اصفهان، کیش، شیراز، مشهد، قم و البته به‌موازات آن برخی دیگر از شهرهای جنوبی نیز در یک ‌روند مشابه با شهرهای بزرگ دنیا و با الگوگیری مناسب به گروه شهرهای شب‌زنده‌دار پیوسته‌اند و از این رهاورد نیز به سود و درآمد قابل توجهی دست‌یافته‌اند.

بسیاری از صاحب‌نظران بر این عقیده‌اند که امروزه با درک فرصت‌ها و توانش‌های این موضوع در بسیاری از کلان‌شهرهای دنیا با اقتصاد مولد و پویا به‌هیچ‌عنوان شهر حتی برای چند ساعت هم تعطیل نمی‌شود و فعالیت بسیاری از بنگاه‌های اقتصادی ادامه دارد و فعالیت شبانه نیز به‌مانند روز دارای توجیه اقتصادی است.

درعین‌حال با احیای زندگی شبانه و افزایش ساعت کار مراکز علمی، فرهنگی، هنری، تجاری و غیره می‌توان در راستای ارتقای نشاط اجتماعی بهره برد چراکه در بسیاری از کشورهای دنیا هم‌اکنون با اجرای برنامه‌های مفرح ازجمله گروه‌های نمایشی و موسیقی خیابانی در نقاط مشخصی از شهر و فراهم کردن فضای حضور سالم افراد و خانواده‌ها در کنار یکدیگر به نشاط اجتماعی شهروندان کمک می‌شود، زیرا تجربه ثابت کرده هر جا حضورپذیری و مشارکت مردم افزایش یابد، امنیت نیز ارتقا یافته و بسیاری از آسیب‌های اجتماعی، فضای بروز پیدا نمی‌کنند.

یافته‌های پژوهشی حاکی از آن است چنانچه نسبت به امنیت فضاهای شهری به هنگام شب، رویکردی علمی و برنامه‌ریزی‌شده اتخاذ شود، با افزایش میزان اختلاط کاربری‌ها و متعاقباً نفوذپذیری بصری و کالبدی، نورپردازی مناسب شبانه و طراحی مناسب کالبدی محیط، میزان احساس امنیت درک شده از فضا نیز افزایش می‌یابد؛ درنتیجه می‎تواند ضمن بهبود کیفیت زندگی شهری، نقش مهمی در افزایش سرزندگی فضاهای شهری و ارتقای حیات شبانه نیز به همراه داشته باشند

     ورود به کج‌راهه شب‌نشینی

مدت‌هاست که در گوشه و کنار همدان نیز روایت‌های مختلفی از زندگی شبانه دیده و شنیده می‌شود که بیشترین طرفداران آن را جوانان تشکیل می‌دهند؛ و البته فرق چندانی هم نمی‌کند که این شب‌زنده‌داران آقا باشند یا خانم و از طبقه مرفه باشند یا کم‎برخوردار زیرا وقتی اصطلاحاً افراد شب و روزشان را گم می‌کنند و قواره زندگی از دستشان خارج می‌شود تنها راهکار باقی‌مانده برای آن‌ها زدن به دل شهر، خیابان‌ها و بعضاً حاشیه‌های آن و متعاقباً دوره گرفتن در بین آدم‌های مثل خودشان است.

البته جا و مکان این شبگردی‌ها نیز چندان فرقی نمی‎کند زیرا بعد از ساعت 11 شب در گوشه و کنار شهر خیلی راحت می‌توان پاتوق‌های این جماعت را پیدا کرد که نه‌فقط تا پاسی از شب بلکه حتی بعد از بامداد نیز ادامه دارد، دور آتش می‌نشینند و خلاصه فقط خدا می‌داند که چه‌ها برای هم بلغور می‌کنند.

ناگفته پیداست که در کنار این جماعت عمدتاً علاف و بیکار هم کم نیستند افراد مقتصد و فرصت‌طلبی که با روشن نگه‌داشتن چراغ مغازه‌ها و دکه‌ها و حتی خودروهای خود که عموماً نیز در کار تهیه و فروش اغذیه، بستنی، چایی، آبمیوه، سیگار و قلیان هستند با قیمت‌های دولاپهنا برای اجناس خود پول‌وپله‌ای را به جیب زده و خلاصه از آب گل‌آلود بی‌خوابی برخی برای خود ماهی دُرشت صید می‌کنند.

به اعتقاد برخی افراد آگاه، متأسفانه روایت شب‌بیداری‌ برخی همشهریان همدانی شاید بیشتر از آنکه به‌مانند بعضی از شهرها بوی تولید یا کار و اشتغال مفید بدهد بیشتر روایت ولگردی، وقت‌کشی و ولخرجی‌های بی‌حاصل و مصرف‌زدگی است که درنهایت چیزی هم حاصل نمی‎شود جز سرماخوردگی، بی‌خوابی و بی‌پولی در فردا روز.

برخی بر این نکته اذعان دارند که وقتی در بیشتر این پاتوق‌های شبانه و شب‌نشینی‌ها هیچ خبری جز تدخین، حرافی، خوردن و نوشیدن و یا سگ گردانی وجود ندارد، پس طبیعی است که نمی‌توان و نباید به سلامت آن‌ها نیز اطمینان چندانی داشت، چراکه تاریکی و سکوت شب بهترین پوشش برای بروز رویدارهای ناهنجار و آسیب‎زا در این‌گونه محافل است و البته فرقی هم نمی‌کند این پاتوق‌ها دور آتش در منطقه دیون باشد یا قلیان کشیدن پشت درهای بسته در سفره‌خانه‌های حیدره و نه حتی خوردن بستی، آب‌میوه و ساندویچ یا پیتزا ساعت یک بامداد در آرامگاه بوعلی، پارک مردم، خیابان مهدیه و یا دیگر نقاط شهر.

موضوع اینجاست که متأسفانه در بسیاری از این تجمعات (که متأسفانه بعضاً خانواده‌ها نیز با حضورشان بدان دامن می‌زنند) به دلیل فقدان نظارت و یا کنترل، همیشه بهانه و بستر بروز ناهنجاری‌های متعددی وجود دارد کما اینکه مدت‌ها قبل نیز گزارشی از برآیندهای منفی این‌گونه شب‌نشینی‌ها و پاتوق‌های تاریکی در منطقه بلوار ارم در این روزنامه به چاپ رسید گو اینکه پس از تشدید نظارت‌ها و کمی هم اضافه کردن چاشنی برخورد، اکنون این موضوع در نقاط مختلف و البته به اشکال دیگری رخ نمون شده‌است.

گرچه فهوای این گزارش برقراری حکومت‌نظامی و برخورد با هرگونه تردد شبانه نیست بااین‌حال این تصور نیز وجود دارد که هرگاه این‌گونه شب‎گذرانی‌ها از قاعده و منطق خارج‌شده و در یک ساختار نظام‌مند (به‌مانند آنچه که در شهرهای گردشگرپذیر به‌عنوان جشنواره‌های شبانه برگزار می‎شود) قرار نگیرد آنگاه است که باید در کوتاه‌مدت، منتظر بسامد‌ها و برآیند‌های ناخوشایند آن بود.

درواقع حتی اگر خارج از مقوله مدیریت و یا لزوم کنترل، این موضوع فقط به خوردن و آشامیدن غذا و نوشیدنی و حتی شب‌نشینی‌های محدود زمانی ختم می‌شد شاید جای نگرانی چندانی نبود، بااین‌حال وقتی که می‌بینیم؛ در عمده این تجمع‎ها فروش و استعمال مواد مخدر فراوان به چشم می‌خورد، حضور مختلط زنان و مردان و یا دوستی‌های مشکل‌دار در حال گسترش است، این محافل بهانه خوبی برای نمایش ثروت، سگ گردانی، دور دور کردن‌های بی‎هدف با خودرو شده، تا دیروقت شاهد حضور و پیاده‌روی زنان و دختران در معابر و خیابان‌های تاریک و خلوت هستیم، وقتی این شب‌نشینی‌ها بهترین بهانه برای گران‌فروشی اجناس توسط مغازه‌داران شده، موضوع تدخین سیگار و قلیان بهترین بهانه برای دورهم نشینی شده و وقتی این تجمعات عاطل و باطل درنهایت ثمری جز باقیمانده آتش و زغال در خیابان و یا دیوارهای دودگرفته برای شهر ندارد یا ده‌ها اماواگرهای غیراخلاقی، ناهنجار و نابسامان دیگر، پس چرا از هم‌اکنون که کار به جاهای باریک‌تر نکشیده در مقام کنترل، برخورد و یا هدایت و کانالیزه کردن این افراد، سرمایه‌ها و زمان‌ها به نتایج و اماکن و اهداف سالم و پاک نیستیم؟

البته به جز موضوعات مطروحه، افرادی که بخشی از زندگی یا تفریح خویش را در تاریکی دنبال می‌کنند، اساساً ساختار تولیدی و چرخه پیشرفتشان نیز متوقف می‌شود؛ و اینکه به اذعان کارشناسان سلامت، کم‌خوابی و بی‌خوابی به هر دلیلی که باشد به‌شدت به ‌سلامتی، فعالیت و ایمنی افراد آسیب می‌رساند و ازنظر جسمی و روحی اثرات مخربی همچون بداخلاقی، سردرد، ناتوانی در یادگیری، چاقی، مشکلات بینایی، افزایش بیماری قلبی، کند شدن سرعت عمل، آسیب‌پذیری در مقابل بیماری‌ها، زیادشدن غیرعادی ادرار، عدم تمرکز و حواس‌پرتی، تولید نشدن واکسن و بالا رفتن احتمال ابتلا به بیماری، اختلال در تکلم، مشکلات گوارشی، افزایش تصادفات رانندگی، پایین آمدن آستانه تحمل، به‌هم‌ریختگی روحی و جسمی و مشکلات حافظه برای آنان را به دنبال خواهد داشت.

     پذیرش حقیقت و چاره‌جویی

اگرچه هنوز هم هستند افرادی که به هر علت حاضر به پذیرش برخی واقعیات روز جوامع و یا تولد خرده‌فرهنگ‌های نامتجانس با فرهنگ‌ها و ارزش‌های جامعه نیستند، بااین‌حال واقعیت این است که هم‌اکنون نه‌فقط جامعه بلکه شهر ما نیز ازاین‌گونه آسیب‌ها و خرده ناهنجاری‌ها در امان نمانده و هر از چند گاه نیز می‌توان نشانه‌های آن را حتی به‌صورت جسته‌وگریخته در گوشه و کنار شهر دید که در حال عرض‌اندام و خودنمایی هستند که البته موضوع زندگی شبانه و شب‌بیداری‌های نامعقول و برخی موضوعات وابسته به آن نیز از این دست محسوب می‌شود که دیگر شهر و شهروندان به هر شکل باید به آن عادت کرده و حتی با توجه به رو به گرمی بودن هوا افزایش آن را نیز شاهد باشند.

درواقع مسئله این است که نه می‌شود به این افراد گفت که در خانه بمانند و نه می‌توان شهر را به حال خود رها کرد؛ اما قدر مسلم این انتظار وجود دارد که مدیران و برنامه‎ریزان شهری با درک موضوع جدیدی به‎نام زندگی شبانه در همدان (که به هر علت در حال گسترش و تعمیق است) به دنبال انطباق‎بخشی آن با بایستگی‌ها و شایستگی‌های شهر در جهت بهره‌برداری مفید و حداکثری از آن باشند و نیز با استفاده از این ظرفیت و زمان افزوده، کمی نیز به توسعه فرهنگی، اقتصادی، علمی و هنری شهر بپردازند.

این تصور وجود دارد که کارگزاران و مدیران شهری همدان نیز می‌توانند با الگوبرداری مناسب از شهرها و جوامعی که از مدت‌ها قبل با ورود، برنامه‌ریزی و تعریف رهیافت‌های مثبت و متعالی به دنبال استفاده حداکثری از ظرفیت زندگی شبانه بوده‌اند قدم‌های بسیار مؤثر و توانمندی را برای توسعه و تعمیق فرهنگ گردشگری (به‌ویژه گردشگری شبانه) و تولید و اقتصاد استان و شهر بردارند اگر و فقط اگر از هم‌اکنون و به‌دوراز هرگونه جبهه‌گیری افراط‎گونه و ایجاد تنش و تعارض با فرهنگ‌های نوظهور در پی تحقق این امر باشند.