تابآوری شهر همدان زیر ذرهبین کارشناسی
سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابیمهوش: یکی از دریچههای اصلی برای تحلیل و شناخت وضعیت مدیریت شهری در تطبیق با مفاهیم و مؤلفههای تابآوری شهر در برابر حوادث، بررسی وظایف، تکالیف، مسئولیتها و اختیارات مدیریت شهری است.
نهاد مدیریت شهری در ایران وظایفی دارد که به موجب قوانین مصوب مجلس شورای اسلامی و برخی تصمیمات دولت، این وظایف به آنها واگذار شده است؛ رویکرد بنیادی در تعریف و تعیین وظایف برای این نهاد، نمایندگی و در برخی وظایف جایگزینی آن بهجای حاکمیت در اداره امور شهرها بوده، به همین دلیل بخشی از وظایف این نهاد از جنس امور حاکمیتی است.
طبق ماده 10 قانون همه دستگاههای موضوع ماده (160) قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و مؤسسههای عمومی غیر دولتی ازجمله دستگاههای زیر نظر مقام معظم رهبری، نیروهای مسلح، شهرداریها و واحدهای سازمانی زیر نظر شهرداریها و نیز سازمانها، تشکلها و بنگاههای فعال در بخشهای خصوصی و تعاونی، در مراحل مدیریت جامع بحران (بهویژه در مرحله آمادگی) موظفاند در چهارچوب وظایف و ضوابط محوله عمل کرده و گزارش عملکرد خود را از طریق مراجع دولتی ذیربط به سازمان مربوطه ارائه دهند و حتی در تبصره یک ماده 10 قانون تأکید شده است که در هنگام بروز بحران تمامی دستگاههای مذکور در این ماده موظفاند بنا به اعلام ریاست سازمان مدیریت بحران کشور و طبق برنامههای از پیش تعیینشده در عملیات مقابله با بحران شرکت کنند و گزارش اقدامات خود را از طریق معمول به اطلاع سازمان برسانند.
مشارکت شهرداریها بهعنوان نهادهای محلی و نزدیکترین واحد سازمانی خدماتی و لجستیکی در این زمینه حائز اهمیت است، بنابراین یکی از مهمترین اسناد فرادست در زمینه مدیریت بحران و تابآوری شهرها در برابر حوادث که میتواند ملاک عمل مدیریت شهری در ایران قرار گیرد، سیاستهای کلی نظام درخصوص پیشگیری و کاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیرمترقبه مصوب 1384 است. بررسی این سیاستها نشان میدهد که آنها با درنظر گرفتن فرایند منطقی و تجربی مدیریت بحران برای ایمنسازی کشور و اطمینان دادن به ساکنان مناطق مختلف کشور تهیه و تنظیم شدهاند؛ توجه به عنصر آمادگی بهعنوان یکی از مؤلفههای کلیدی در تابآوری برابر حوادث با لحاظ محورهایی ازجمله افزایش و گسترش آموزش و آگاهی و فرهنگ ایمنی و آمادهسازی مسئولان و مردم برای رویارویی با عوارض ناشی از سوانح طبیعی، گسترش و تقویت مطالعههای علمی و پژوهشی و حمایت از مراکز موجود بهمنظور شناسایی و کاستن از خطرات اینگونه حوادث با اولویت بلایای طبیعی مورد توجه قرار گرفته است. با توجه به بروز سیلی بیسابقه در ایام نوروز 98 که کام مردم را به دلیل تخریبها در شهرهای غربی تلخ کرد، بر آن شدیم تا درخصوص تابآوری شهر با محمدرضا عراقچیان، استاد معماری و شهرسازی دانشگاه بوعلیسینا گفتوگویی ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
استاد معماری و شهرسازی دانشگاه بوعلیسینا همدان با بیان اینکه هر شهر و یا هر کشور در مواقع عادی دارای حالت تعادلی است که اگر بر اثر یک اتفاق و یا رخدادی برهم بخورد شرایط بحرانی بر آن شهر و یا کشور حکمفرما میشود، گفت: برای اینکه بتوان حالت بحرانی را تحمل کرد، میبایست از انعطاف کافی برخوردار باشیم؛ بنابراین داشتن انعطاف کافی در برابر شرایط بحرانی را میتوان تابآوری قلمداد کرد.
محمدرضا عراقچیان با تأکید بر اینکه تابآوری بدان معناست که شهر بتواند شرایط بحرانی را تحمل کند تا مجدداً به حالت تعادل بازگردد، تصریح کرد: درخصوص عوامل ایجادکننده بحران در شهرها و کشورها میتوان آنها را به دو بخش مخاطرات طبیعی و انسانساز تقسیمبندی کرد.
عراقچیان با بیان اینکه مخاطرات طبیعی در دنیا را بر حسب برداشتهای مختلف میتوان 25 تا 31 مورد برشمرد، عنوان کرد: متأسفانه در کشور ما عمده این مخاطرات به وقوع میپیوندند و دراینبین خشکسالی، سیل، زلزله، رانش کوه و زمین جزئی از موارد است که هرازچندگاه در نقاط مختلف کشور اتفاق میافتند.
استاد دانشگاه بوعلیسینا ادامه داد: بر این اساس باید اینگونه قلمداد کرد که کشور ما همواره در معرض این مخاطرات قرار دارد.
وی همچنین با اشاره به مخاطرات انسانساز، خاطرنشان کرد: در مباحثی همچون جنگها نیز تابآوری در شهرها و کشورها از اهمیت بالایی برخوردار است؛ اما باید به این نکته توجه کرد که در دنیای امروز تابآوری مقابل مخاطرات طبیعی بیشتر قابلیت طرح پیدا میکند.
استاد معماری و شهرسازی دانشگاه بوعلیسینا همدان با بیان اینکه البته باید توجه کرد که ما نمیتوانیم برای تمامی حالات مقاومت کافی را در شهرها ایجاد کنیم، اظهار کرد: بهعنوانمثال طبق آییننامه زلزله ایران در طراحی ساختمانها تا هشت درجه ریشتر میتوان سازه را مقاوم کرد، زیرا احتمال وقوع زلزلهای با قدرت بیشتر بسیار اندک است؛ این یعنی ما نمیتوانیم برای بینهایت درجه ریشتری ساختمانها را مقاوم طراحی کنیم.
عراقچیان با بیان اینکه آنچه گفته شد در برابر دیگر مخاطرات طبیعی همچون سیل و غیره نیز مطرح است، ابراز کرد: بر فرض مثال در احداث و طراحی ساختمانهای ایران درنهایت به سابقه 50 ساله سیل توجه میشود، حال آنکه سیل اخیر کشور که مردم را با بحران مواجه کرد، طی 70 سال گذشته بیسابقه بوده است. بر این اساس نمیتوان مدیران و طراحان را در میزان خسارات وارده به حوزه سازهها مقصر آنچنانی قلمداد کنیم.
این کارشناس حوزه شهر افزود: البته بخشی از خسارتهای وارده به دلیل تجاوز به حریم مسیل و رودخانهها است که در این خصوص تکتک ما و مدیران مقصر هستیم؛ اما همانطور که گفته شد چون چنین سیلی قابلیت پیشبینی نداشته، ازنظر بنده قابلیت بازجویی و بازخواست را ندارد.
عراقچیان با تأکید بر اینکه تابآوری تنها در حوزه مسائل فیزیکی همچون سازه، ساختمان و معابر شهری مطرح نیست، تصریح کرد: شاید نخستین موضوع تابآوری اجتماعی است؛ یعنی ما باید جامعه را برای مقابله با تنشهای اجتماعی آماده کنیم.
وی با توسل به مثالی دراینباره، افزود: طی روزهای اخیر اخباری از رسانهها منتشر میشود مبنی بر اینکه مردم در مقابل تخلیه روستاها و شهرهایی که در معرض سیل هستند، مقاومت میکنند! این بدان معناست که ما هنوز به مردم آموزش کافی جهت واکنش در برابر جریانهای اجتماعی ندادهایم که تابآور باشند.
این استاد دانشگاه بوعلیسینا با تأکید بر اینکه میتوان شروع تابآوری را متابعت از قانون دانست، بیان کرد: تابآوری در بین مدیران نیز از اهمیت بالایی برخورد است، بهگونهای که مدیران ما باید از انعطاف کافی برخوردار باشند تا بتوانند در مقابله با تنشهای ناشی از مخاطرات اجتماعی دوام بیاوردند.
وی ادامه داد: متأسفانه در سیل اخیر مشخص شد که تعدادی از مدیران ردههای میانی و پایینی ما آمادگی پذیرش چنین تنشی را نداشتند؛ در این خصوص مصاحبههای منتشرشده از تعدادی فرمانداران و بخشداران گواه مسلمی از این عدم آمادگی است.
عراقچیان با تأکید بر اینکه ابتدا تابآوری باید در حوزه اجتماعی و در بین مدیران مورد توجه قرار گیرد و بعد از تحقق آن میتوان تابآوری در حوزه فیزیکی را مورد توجه قرار داد، اظهار کرد: باید نسبت به عواملی که ممکن است تعادل را در شهرهای ما برهم بریزند، شناخت داشته باشیم.
این استاد معماری و شهرسازی افزود: بر این اساس وقتی به حریم رودخانه تجاوز میکنیم، باید آمادگی آن را داشته باشیم که یک سیل میتواند تعادل محیط و متعاقب آن تعادل اجتماعی و انسانی را برهم زند؛ بنابراین در ایجاد تابآوری همانطور که عنوان شد، در وهله نخست شناخت عوامل مخاطرهآمیز و در مرحله بعدی برنامهریزی و عکسالعمل بهموقع باید مدنظر قرار گیرد.
وی با بیان اینکه هر کشور سازمانی با عنوان مدیریت بحران دارد که آن به تعبیری خود باید تابآورترین سازمان کشوری در مواقع بروز بحرانها باشد، اظهار کرد: این امر لازمه ایجاد هماهنگی بین مدیران است.
عراقچیان با بیان اینکه درواقع هماهنگی بین مدیران در شرایط بروز بحران خود نوعی تابآوری است، تأکید کرد: متأسفانه طی روزهای اخیر این ناهماهنگیها در مدیران بحران مشهود بود.
وی ادامه داد: به بیان دیگر اینکه سازمان مدیریت بحران در کشور بتواند بین تمامی دستگاهها و تجهیزات هماهنگی ایجاد کند، اصولیترین شیوه تابآوری است که در سطوح استانی نیز معنا پیدا میکند.
این استاد دانشگاه با اشاره به مؤلفههایی که شهرها باید در احداث سازهها برای تقویت تابآوری مدنظر قرار دهند نیز کفت: شهرهای ما به دو گونه ساخته میشوند، نخست شهرهای قدیمی که برای آنها نقشههای توسعهای با توجه به گسترش جمعیت تعریف میکنیم و دیگری احداث شهرهای جدید است.
وی ادامه داد: در حالت نخست یعنی وقتی میخواهیم طرح توسعهای برای یک شهر موجود تعریف کنیم، میبایست مخاطرات قابل پیشبینی در آن منطقه را نیز مورد توجه قرار دهیم، بر فرض مثال اگر در شهرهای خوزستان به دنبال توسعه هستیم، باید خطر سیل مورد توجه قرار گیرد و یا اگر در شهری همچون تهران در پی توسعه هستیم، باید خطر زلزله و خشکسالی در طرح توسعهای پیشبینی شود.
وی ادامه داد: بر این اساس عمده ایرادی که بر تابآوری شهرهای ما وارد است، به این مسئله بازمیگردد که در احداث شهر جدید مخاطرات طبیعی به لحاظ جانماییها مورد توجه نبوده و یا در طرحهای توسعهای شهرهای قدیمی ایرادی در این خصوص وارد است.
عراقچیان در تشریح بهتر این ایراد بزرگ گفت: وقتی روستایی بدون داشتن طرح درست توسعه یافته و به حریم رودخانه تجاوز میکند بدون اینکه تذکری از سوی طراحان و مدیران شهری دراینباره داده شود، این بدان معنا است که ما هنوز در طراحی شهرها برای تابآوری ضعیف هستیم؛ بنابراین ازنظر بنده اقتدار قانون در حوزه مدیریت شهری در کشور ضعیف است.
وی افزود: ما در حال حاضر برای جلوگیری از تنشهای اجتماعی با دستاندازی به حریم رودخانهها برخورد نمیکنیم، یعنی اگر مدیر شهری بخواهد با متخلف اینچنینی برخورد کند، به او گفته میشود که برای جلوگیری از تنشهای اجتماعی در اینگونه مباحث دخالت نکن.
این استاد دانشگاه بوعلیسینا همدان با بیان اینکه اگر ما اقتدار مدیریت شهری را بالا ببریم مطمئناً در تابآوری شهرها مقابل مخاطرات اجتماعی و فیزیکی نقش مؤثری خواهد داشت، اظهار کرد: اگر سازمان نظاممهندسی و مهندسین ساختمان مقاومت کافی را در اجرای مقررات ساختمان برای مقابله با بلایایی همچون زلزله رعایت نکنند، مطمئناً شهر در مقابل بروز زلزله ضعیف خواهد شد.
وی با تأکید بر اینکه اگر مدیریت شهری ما نتواند اقتدار خود را در مقابل توسعه بیرویه شهر و تجاوز به حریم رودخانهها نشان دهد یقیناً شهر ما در آینده مقابل سیل مقاوم نخواهد بود، گفت: این مهم درخصوص رعایت ضوابط جهت مقابله با خطراتی همچون رانش زمین و زلزله نیز مصداق پیدا میکند.
عراقچیان با بیان اینکه پس تابآوری شهر یک مسئله دوسویه است، عنوان کرد: از یکسو جامعه باید قانونپذیر باشد تا شهر تابآور ساخته شود و از سوی دیگر مدیران شهری باید از اقتدار کافی برای اجرای قانون برخوردار باشند.
این استاد معماری و شهرسازی در تعریف تابآوری زیرساختهای شهری نیز گفت: عناصر زیرساختی در شهرها همچون شبکه برق، گاز، آب و فاضلاب و مخابرات هریک دارای استاندار خاصی هستند، پس اگر این استانداردها روزبهروز توسعه پیدا کنند و متناسب با شرایط موجود در جامعه تراز آنها بالا رود، معمولاً شاهد مشکلی در این بخش نخواهیم بود.
وی افزود: بر این اساس اگر امروز اخلالی در شبکههای مذکور طی وقوع سیل در شهرهایی همچون پلدختر و معمولان ایجاد میشود، یعنی برای زیرساختها شرایط اورژانسی در حوزه تابآوری (برای مثال در حوزه تلفن و راه دسترسی بهعنوان حوزههای ارتباطی) فراهم نشده است.
عراقچیان درخصوص معابر و اِلمانهای شهری تابآور نیز گفت: تابآوری معابر شهری در حوزه شهرسازی خود مبحثی گسترده بوده، این بدان معناست که معابر شهری در شرایط عادی پاسخگویی لازم را به نیازها دارند، اما باید برای شرایط غیر عادی نیز ضوابط، قوانین و استانداردهایی برای آنها تعریف کنیم.
وی در تشریح این مبحث عنوان کرد: در کشورهای اروپایی درصورت وقوع اتفاقی یک لاین آزاد برای تردد خودروهای اضطراری تعریف شده، یعنی مردم به گونهای آموزش دیدهاند که در این مواقع باید لاین را برای تردد خودروهای امدادی آزاد بگذارند.
این استاد شهرسازی خاطرنشان کرد: این درحالی است که در کشور ما وقتی اتفاقی به وقوع میپیوندد، تمامی خودروها برای دیدن آن اتفاق به محل مراجعه میکنند! بنابراین باید در وهله نخست یک آموزش تابآوری معابر به مردم داد که برای حضور در محل حادثه هجوم نبرند؛ تحقق این مهم یک موضوع اجتماعی است.
عراقچیان افزود: البته معابر ما نیز باید دارای عرض کافی بوده و درعینحال نباید از داشتن معابر در سایه برای مدیریت بحران غافل شد.
وی در تعریف معابر در سایه گفت: باید معابر جایگزین برای خیابانها تعریف شود، بهعنوانمثال اگر خیابان الف دچار آسیب شد، ما بتوانیم از خیابان ب در مواقع اورژانسی استفاده کنیم.
وی برای تشریح مسئله به یک مثال توسل جست و افزود: اگر زمانی خیابان بوعلی شهر همدان دچار بحران شود، خیابان سایه آن بینالنهرین است؛ اما باید دید که این خیابان کششی که خیابان بوعلی دارد را داراست؟ که متأسفانه اینگونه نیست.
عراقچیان با بیان اینکه موضوع مذکور در جادههای برونشهری شهرها نیز مصداق پیدا میکند، اذعان کرد: درخصوص اِلمانها و یا تجهیزات شهری نیز باید بگویم اگر من بخواهم در شهری از اِلمانی برای منظرسازی و یا تجهیز شهر به لحاظ کاربردی (همچون پل عابر پیاده) استفاده کنم، ابتدا باید یک چکلیست جهت این کار تهیه کرده و در آن اِلمان مورد نظر را در مقابله با آسیبها و مخاطرات احتمالی بسنجم، نه اینکه یک پل عابر پیاده در شهری همچون همدان که اتفاقاً در ورودی شهر از سمت جاده تهران مستقر شده، بر اثر ضربه وارده از یک خودرو دچار مشکل شده و برای چند ساعت جاده اصلی ارتباطی غرب کشور به تهران ببندد.
وی با تأکید بر اینکه وقوع اتفاق مذکور یک زنگ خطر برای مدیریت شهری بود که بداند اِلمانها حتی اگر کاربردی هم هستند باید تابع ضوابط و استانداردهایی باشند و از طرفی برای شرایط بحرانی نیز از مقاومت کافی برخوردار باشند، خاطرنشان کرد: متأسفانه در شهر همدان اغلب بر اثر وقوع طوفان نیز حداقل چند اِلمان فرو میریزد که این امر عدم تابآوری اِلمانهای شهری همدان را در مقابل مخاطراتی همچون باد و طوفان میرساند.
عراقچیان با اشاره به اینکه حتی شیروانی ساختمانهای قدیمی و نیز کولرها در مواقع طوفانی شهر همدان کنده شده و به معابر پرتاب میشوند، تأکید کرد: بازهم تأکید میکنم تهیه چکلیست برای سنجیدن مخاطرات طبیعی در نصب یک اِلمان، ضرورت مدیریت شهری است.
وی در پایان در پاسخ به این سؤال که آیا شهر همدان شهری تابآور در مقابله با مخاطرات طبیعی و انسانساز هست یا خیر؟ اظهار کرد: پاسخ به سؤال شما بستگی دارد به اینکه بحرانهای متصورشده برای همدان را چه چیزهای بدانیم، اما میتوانم بگویم همدان به دلیل داشتن چند رودخانه درونشهری، در مقابل سیل شهر نسبتاً تابآوری است که البته این مهم به لایروبی مستمر رودخانهها نیز بازمیگردد، زیرا اختلاف سطح موجود در شهر همدان خود سرعت دفع آب به پاییندست را بالاتر میبرد.
وی ادامه داد: اما اینکه در مقابله با دیگر مخاطرات شرایط شهر همدان چگونه است؟ نیازمند بررسی بیشتر بوده، اما در حال حاضر بیش از 50 درصد ساختمانها قدیمیساز هستند؛ بنابراین در مقابله با زلزله آسیبپذیر بوده که این امر تابآوری شهر را پایین میآورد.
عراقچیان با اشاره به اینکه هنوز بسیاری از معابر شهری همدان تعریض نشدهاند، خاطرنشان کرد: این معابر در برابر زلزله آسیبپذیر هستند، زیرا ریزش آوار برای آنها مشکل ایجاد میکند.
این استاد دانشگاه بوعلیسینا همدان با تأکید بر اینکه بنده به سازمان مدیریت بحران استان پیشنهاد میکنم که مانور مقابله با انواع مخاطرات طبیعی و انسانساز در دستور کار خود قرار دهد، گفت: زیرا همدان در معرض برخی از مخاطرات همچون طوفان، سیل، زلزله و رانش زمین و حتی مخاطرات انسانساز و یا دشمنساز بوده که در دنیای امروز هر لحظه ممکن است به وقوع بپیوندند.
وی با تأکید بر اینکه جای خالی سمنها در مدیریت بحران مشهود است و به نظر میرسد باید سازمانهای مردمنهادی شبیه آنچه هلالاحمر در حوزه امداد و نجات در مواقع بحرانی انجام میدهد با قدرت عمل بیشتر در بخشهای مختلف شکل گیرد، ابراز کرد: دراینبین میتوان از تشکلهای موجود همچون سازمان نظاممهندسی ساختمان و سازمان نظامپزشکی و دیگر سازمانهای مهندسی بهره برد.
