سپهرغرب، گروه شهر: مناظر مختلف شهرمان، ساختمان‌های تودرتو، ماشین‌ها و صدای بوق آن‌ها و هجوم افرادی که با سرعت از کنار یکدیگر می‌گذرند، این واقعیت را ثابت می‌کند که شهر موجودیتی زنده دارد و تک‌تک افراد بر آن تأثیرگذارند؛ حال این سؤال پیش می‌آید که آیا شهر نیز بر افراد تأثیرگذار است؟
امروزه در جامعه مدرن و شهرهای صنعتی توسعه‌یافته پدیده پرخاشگری و عصبانیت در بین ساکنین شهر به چشم می‌خورد؛ عوامل مختلفی باعث به‌وجود آمدن این معضل شده‌اند که می‌توان به آلودگی صوتی و هوا، ترافیک و انواع پارازیت‌های منتشرشده در سطح شهر اشاره کرد.
هرچند در جهان صنعتی امروز و به‌ویژه در کشورهای توسعه‌یافته سروصدای زیست‌محیطی شامل اصوات ناشی از ترافیک جاده‌ای، هوایی و قطارها، صنایع، ساخت‌وسازها و فعالیت‌های معمول است، اما کارشناسان عوامل مؤثر بر ایجاد آلودگی صوتی در ایران و به‌خصوص تهران را خودروها و موتورسیکلت‌ها دانسته و به‌علاوه بوق‌هایی با اصوات گوشخراش و متفاوت را عاملی دیوانه‌کننده در میان عوامل ایجاد آلودگی صوتی به‌شمار می‌آورند.
     اثرات آلودگی صوتی و هوا
از مضرات آلودگی صوتی باید گفت تحقیقات حاکی از آن است که حتی رشد گیاهان بر اثر سروصدای زیاد به‌شدت کاهش می‌یابد و در مورد انسان‌ها نیز می‌توان به بی‌اشتهایی، حالات پرخاشگرانه، سقط جنین و کوتاهی طول عمر اشاره کرد؛ آلودگی صوتی حتی به اجسام بی‌جان هم رحم نمی‌کند، صدای بلند باعث ارتعاشاتی می‌شود که در اثر آن می‌توان به شکسته شدن شیشه‌ها و ایجاد شکاف در ساختمان‌ها اشاره کرد.
بی‌تردید روزانه خبرهایی مربوط به آلودگی هوا شنیده‌اید، اما کمتر از جزئیات آن خبر دارید. باید توجه داشت که وقتی میزان آلودگی هوا افزایش می‌یابد، مقدار اکسیژن‌رسانی به بدن کم شده و درنتیجه میزان انقباض عضلانی بیشتر می‌شود که فرد تنش بیشتری را در این زمان تجربه می‌کند و مستعد برانگیختگی می‌شود؛ درواقع هر عاملی که بتواند میزان تنش در افراد را افزایش دهد، باعث بروز پرخاشگری می‌شود. (1)
     خشونت در کلان‌شهرها
زندگی در کلان‌شهرها قطعاً بر بروز پرخاشگری مؤثر است؛ زیرا عواملی همانند ترافیک، آلودگی هوا و صوتی، ساختمان‌های سر به فلک کشیده و همچنین فقدان طبیعت و مناظر زیبا در ایجاد استرس و عصبانیت بین شهروندان تأثیر بسزایی دارند.
یکی از دلایل پرخاشگری بین افراد انباشت هیجانات انسان و عدم تخلیه درست و به‌موقع آن‌ها است.
در ایران سالیانه 45 هزار نفر بر اثر آلودگی هوا می‌میرند، مطابق گزارش بانک جهانی در سال 1382، هشت هزار و 152 تن تهرانی به دلیل آلودگی هوا جان خود را از دست داده‌اند؛ به‌طوری که در فاصله زمانی سال‌های 82 تا 85، نه‌تنها از میزان مرگ‌ومیر بر اثر آلودگی هوا در تهران کاسته نشده، بلکه آلودگی هوای تهران به اندازه نیمی از تمام سال 82 قربانی داشته و هنوز هم تدبیر درستی برای آن در دستور کار قرار نگرفته است.
     تندخو بودن و فقدان آرامش در میان شهروندان
مناظر مختلف شهرمان، ساختمان‌های تودرتو، ماشین‌ها و صدای بوق آن‌ها و هجوم افرادی که با سرعت از کنار یکدیگر می‌گذرند، این واقعیت را ثابت می‌کند که شهر موجودیتی زنده دارد و تک‌تک افراد بر آن تأثیرگذارند؛ حال این سؤال پیش می‌آید که آیا شهر نیز بر افراد تأثیرگذار است و اگر پاسخ مثبت بوده، تأثیرات آن کدام‌اند؟
امروزه افزایش پرخاشگری در بین شهرنشینان به امری غیر قابل انکار تبدیل شده، این جریان به عوامل مختلفی بستگی دارد و یکی از آن‌ها استرس‌های زیادی است که در شهرهای بزرگ و ماشینی وجود دارد و به دلیل اینکه افراد نمی‌توانند به‌صورت هم‌زمان عوامل استرس‌زا را کنترل کنند، این کار باعث خستگی سیستم عصبی آن‌ها می‌شود و نسبت به عوامل محیطی زودتر واکنش نشان می‌دهند. درنتیجه این رویه به رفتاری پرخاشگرایانه در فرد تبدیل می‌شود، از دیگر سو واضح‌ترین تأثیری که افراد از بودن در فضاهای شهری حس می‌کنند، خشم از ترافیک است؛ انتظار آن‌هم به مدت طولانی که در پی ترافیک‌های سنگین ایجاد می‌شود، فشارهای روانی فراوانی را به همراه دارد. حال ‌آنکه با کمی نگرش به فرهنگ دیرینه‌ خود متوجه می‌شویم که سالیان سال از پیاده‌روی و زندگی ساده و عاری از ماشین دور شده‌ایم، شاید اگر هریک از ما کمی به این مهم بپردازیم، قدمی کوچک در مسیر کاهش ترافیک، آلودگی هوا و رفتار خشونت‌آمیز برداشته باشیم. (2)
     نابودی طبیعت
متأسفانه در حال حاضر با رشد روزافزون ارزش زمین و میل به درآمدزایی، اهمیت توجه به فضاهای شهری در شهرداری‌ها کاهش یافته تا جایی که اهمیت توجه به آن به فراموشی سپرده شده و پیکره شهرهای امروزی را حضور نابسامان عناصر ناهماهنگ و سلطه توده‌های ساختمانی یک‌شکل و بعضاً فاقد ارزش‌های معمارانه فراگرفته و از تأثیرات آن می‌توان به افول تعاملات بین افراد در خانواده و اجتماع اشاره کرد.
یکی دیگر از دلایل پرخاشگری در بین افراد انباشت هیجانات انسان و نبود اثری از طبیعت است، ندیدن و نشنیدن طبیعت سبب تخلیه نشدن انرژی در شهروندان و درنتیجه افسردگی می‌شود؛ درحقیقت برای کمتر شدن استرس و پرخاشگری می‌بایست تمهیداتی ازجمله زیباسازی فضای شهری و تغذیه بصری شهروندان به‌کار بست تا روحیه و انگیزه برای شهروندان ایجاد شود و بتوان تنش، نگرانی، دلزدگی و اضطراب را در آن‌ها از بین برد.
‌شاید ابتدا باورش سخت باشد که روند جاری در شهر و شرایط متغیر در احساسات و کنش‌های ما تأثیرگذار است، اما بهتر است بدانید که روانشناسان و پژوهشگران اجتماعی در تأثیر اوضاع شهری بر رفتار افراد تأکید دارند؛ آن‌ها معتقدند آلودگی هوا، ترافیک، پارازیت و غیره باعث تغییرات فراوانی در رفتار افراد ازجمله پرخاشگری و کاهش آستانه تحمل می‌شود.
پی‌نوشت:
1. خشم و هیاهو در تهران، باشگاه خبرنگاران جوان، آذرماه 1396
2. اثرات آلودگی صوتی در زندگی شهری، جام‌جم آنلاین، 1396
* نیره قیومی هوشیار