سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابی‌مهوش: با توجه به گسترش ساخت‎‌وساز طی دهه‌های اخیر در شهرها، نماهای مختلفی برای ساختمان‎ها استفاده می‌شود که یکی از آن‌ها نمای رومی است؛ نمایی که در سکوت مسؤولان طی سال‌های اخیر در حال تخریب فرهنگ و معماری اصیل ایرانی- اسلامی است.

این در حالی است که هنگام ورود به هر شهری در ابتدایی‌ترین لحظات حضور، نخستین شاخصه‌ای که می‌تواند نظر هر فردی را به خود جلب کند سیما و منظر شهر است که هویت آن شهر را نمایان می‌کند و می‌توان از سیمای شهر فهمید که فرهنگ، وضعیت اجتماعی و اقتصادی مردم و حتی طرز فکر حاکم بر این شهر چگونه است. دراین‎بین همدان نیز از این قاعده مستثنا نبوده چنانکه در ساخت‌وسازهای هر منطقه از شهر و حتی مناطق روستایی همچون امامزاده محسن (ع) شهر همدان استفاده از نمای رومی را می‌توان به وفور مشاهده کرد.

دلایل مختلفی را می‌توان برای گرایش مردم به استفاده از این نوع نما برشمرد اما دراین‌بین به نظر می‌رسد مهم‌ترین عامل، متمایز کردن خود نسبت به همسایگان و تفاخر است و این در حالی‌ است که نمای رومی به دلیل ماندگاری بالا، خود به‌تنهایی قادر به ایجاد اختلاف طبقانی و فرهنگی و به‌طور کلی تغییر سبک زندگی در مردم خواهد بود و به تعبیری دیگر رواج سبک فرهنگی دیگر کشورها و فاصله گرفتن از فرهنگ ایرانی- اسلامی، ابراز حس تفاخر و رواج سندروم کاخ‌نشینی را به دنبال خواهد داشت چنانکه این روزها جمله «نمایی بزن که چشم همه دربیاد» از سوی بسیاری از مالکان هنگام ساخت ساختمان‌ها به طراح و معمار بنا گفته می‌شود.

اما اصولاً از نمای هر ساختمانی یکسری توقعات وجود دارد؛ به‌عنوان مثال از نما و معماری یک بنای فرهنگی انتظارمی رود که در ذهن افرادی که آن را می‌بینند تداعی‌کننده مباحث فرهنگی باشد و یا از نمای بنای حکومتی همچون دادگستری انتظار می‌رود که بتواند تا حدودی قدرت را در اذهان عمومی تداعی کند اما دراین‌بین از نمای ساختمان‌های با کاربری مسکونی انتظار می‌رود که در نگاه نخست یادآور آرامش، صمیمیت، مردم‌داری و غیره باشد درحالی‌که در نمای رومی هدف نشان دادن عظمت، شکوه و تفاخر است که این امر در آینده می‌تواند تبعات اجتماعی شدیدی را به بار بیاورد.

بر این اساس می‌توان گفت که منظر و سیمای بصری شهر همدان نیازمند ضوابط و قواعد طراحی مکان محور است زیرا با تغییرات یک‌باره که طی سال‌های اخیر در فضای سازه‌ای شهری ایجاد شده تنش‌های بصری بیش‌ازپیش خودنمایی می‌کند؛ بنابراین این نا به ساماندهی‌ها نیازمند آرام‌سازی بصری است تا کمی از این اغتشاش، ازدحام و آلودگی بصری در شهر کاسته شود و درواقع بتوان هویت ازدست‌رفته شهری با تمدنی به درازای تاریخ را بازپس گرفت، پس با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا در این خصوص گفت‌وگویی را با حسن سجاد‎زاده، دانشیار شهرسازی دانشگاه بوعلی سینای همدان ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید:

دانشیار شهرسازی دانشکده هنر و معماری همدان با بیان اینکه به نظر بنده نماهای رومی نیز همچون برخی از پوشش‌ها و البسه‌هایی است که امروزه در جامعه مد می‎شود، گفت: فقدان ارائه یک الگوی مناسب برای نماهای شهری منجر به استفاده‎های سلیقه‌ای این‌چنینی در نماها شده‌است.

حسن سجادزاده تصریح کرد: البته ازآنجایی‌که این نماها از یکسری ویژگی‌های فرمی برخوردارند، نمی‌توان به طور کلی ساختار آن‎ها را زیر سؤال برد زیرا در معماری قدیم و کهن قبل از اسلام کشورمان نیز از طریق به‌کارگیری الگوهای خاصی، شکوه و عظمت را به ساختمان‌ها القا می‌کردند که برخی از این نماهای ساختمانی همچنان در سطح شهر دیده می‌شوند.

وی با اشاره به اینکه مسئله این است که متأسفانه درصدد برنیامدیم که این الگوهای قدیمی و سنتی قبل از اسلام را با توجه به شرایط امروز بومی‌سازی کنیم، خاطرنشان کرد: عمق فاجعه اینجاست که در حال حاضر در روستاهای دارای هویت تاریخی نیز شاهد بروز و ظهور نماهای رومی و بیگانه هستیم.

دانشیار شهرسازی دانشکده هنر و معماری همدان مهم‌ترین دلیل بروز تحولات این‌چنینی را ورود سوداگران به حوزه ساخت‌وساز عنوان کرد و افزود: این‌گونه افراد به دنبال آن هستند که ساختمان‌ها به هر شکل و از هر طریق به بهترین نحو در معرض دید قرار گیرند.

سجادزاده با بیان اینکه اغلب این خانه‌ها دارای نمایی پرطمطراق هستند اما با ورود به داخل ساختمان شاهد هیچ‌گونه ارتباطی بین درون و بیرون ساختمان نیستیم، عنوان کرد: درواقع به‌کارگیری این نماها برای جلوه‎گری و در پی آن درآمد بیشتر برای سوداگران این حوزه است.

وی با تأکید بر اینکه این روزها شاهد بروز و ظهور این نوع از نماها بدون هیچ‌گونه ضابطه در سطح شهری همچون همدان هستیم، بیان کرد: بارها بنده متذکر شده‌ام که نمی‌توان به‌صورت موردی این نماها را در کمیته‌های تخصصی سیما و منظر بررسی کرد، البته این نوع بررسی‌ها نیز راهگشا نخواهد بود بلکه باید یک سند راهبردی در خصوص نماهای شهری از طریق اساتید دانشگاهی تدوین شود تا بتوان چهره شهر را از سلیقه گرایی خارج کرد.

این استاد معماری و شهرسازی دانشگاه بوعلی سینای همدان با بیان اینکه در نبود این سند راهبردی به‌عنوان ملاک عمل در نماسازی در آینده‌ای نه‌چندان دور شاهد به کار بردن نماهای رومی در بافت قدیمی و سنتی شهر نیز خواهیم بود، ادامه داد: درواقع در نبود ضابطه، شاهد رسوخ معماری وارداتی بدون داشتن هیچ‌گونه هویتی در شهر خواهیم بود.

سجادزاده با تأکید بر اینکه متأسفانه مدیران شهری و نیز دستگاه‌های نظارتی برای این موضوع وقت و سرمایه کافی صرف نکرده‌اند تا بتوانیم الگوهای سنتی و قدیمی را بومی‌سازی کنیم، اذعان کرد: این در حالی است که هم علم و هم الگوهای لازم در کشور وجود دارد که می‌توان به آن‌ها استناد کرد و حتی در معدود مواردی شاهد استفاده از این الگوهای به‌روز شده در سطح شهرها هستیم.

وی با بیان اینکه خانه‌های ساخته‌شده در دوره قاجار و کاخ‎ها و معابد مربوط به قبل از اسلام در ایران همگی مؤید استفاده از الگوهای معماری ناب ایرانی- اسلامی است، یادآوری کرد: اگر بتوان این الگوهای باشکوه را با تکنولوژی روز بومی‎سازی کرد، هم هویت شهرهای ما احیا خواهد شد و هم خواسته و امیال سازندگان ارضا می‌شود.

این استاد دانشگاه بوعلی سینا همدان با اشاره به اینکه تحقق این امر مستلزم بهره‌مندی از ظرفیت پژوهشی دانشگاهیان است تا در این بستر برای نمای شهرها الگوهای بومی ارائه کنند، ابراز کرد: در حال حاضر یکی از دلایلی که سازندگان به آن استناد می‌کنند این است که الگوی لازم برای نماها به ما ارائه نشده‎است.

سجادزاده با در پاسخ به این سؤال که برخی از کارشناسان به‌طور کلی استفاده از نماهای رومی که دربردارنده شکوه و تفاخر است را متناسب برای ساختمان‌های مسکونی نمی‌دانند و معتقدند فضاهای مسکونی باید القاکننده آرامش باشند، گفت: بنده نیز به این امر معتقدم زیرا برای نخستین بار این نما در زمان رضاخان و دوره پهلوی برای ساختمانی‌های دولتی، عمومی و حتی نظامی به کار گرفته شد که به‌مرور شاهد رسوخ آن برای استفاده در نمای ساختمان‌های مسکونی بودیم، درحالی‎که معماری قدیمی ایرانی تأکید بر معماری درون‌گرا دارد.

وی ادامه داد: از زمانی که حیاط و اندرونی از زندگی ما ایرانی‌ها رخت بربست و به‌تبع آن از معماری درون‌گرا فاصله گرفتیم این جلوه‌گری‌ها خود را در نمای بیرونی ساختمان و در میان کوچه‌ها به رخ کشیدند.

استاد دانشکده هنر و معماری همدان با بیان اینکه این امر بیانگر آن است که روزبه‌روز شاهد به فراموشی سپردن بخشی از هویت معماری اصیل ایرانی خود هستیم، اظهار کرد: متأسفانه در بستر فراموشی هویت به دنبال کپی‌برداری از الگوهای معماری دیگر کشور‌ها آن هم تنها در ظاهر هستیم وگرنه درون ساختمان‌هایمان هیچ ارتباطی با نمای بیرونی‌ ندارد به‌طوری‌که حتی در به‌کارگیری مصالح ساختمانی نیز از بی‌کیفیت‌ترین اقلام استفاده می‎شود.

سجادزاده با تأکید بر اینکه متولی ارائه ضوابط و نظارت بر اجرای الگوهای بومی در شهرسازی، اداره کل راه و شهرسازی در هر استان است، خاطرنشان کرد: در فضای شهر نیز مدیریت شهری و به‌طور خاص شهرداری می‌تواند از طریق کمیته‌های تخصصی سیما و منظر، در این عرصه ورود کند.

وی با بیان اینکه بنده بارها در محافل مختلف بر ضرورت تدوین طرح جامع سیما و منظر شهر همدان تأکید و حتی پیشنهاد این امر را به دستگاه متولی ارائه کرده‌ام، افزود: در صورت مصوب شدن این طرح توسط راه و شهرسازی هر یک از مناطق شهرداری موظف به اعمال این ضوابط خواهند شد.

دانشیار شهرسازی دانشکده هنر و معماری همدان خاطرنشان کرد: بازهم تأکید می‌کنم دستگاه‌های متولی در حوزه شهرسازی و مدیریت شهری می‌توانند از ظرفیت دانشگاه‌های استان در این راستا استفاده کنند و از اساتید و دانشگاهیان بخواهند که به‌عنوان یک طرح مطالعاتی نسبت به ارائه الگوهای بومی متناسب با اقلیم، روحیه و منش شهر همدان با توجه به تاریخ و فرهنگ این شهر در زمینه نماهای ساختمانی اقدام کنند.

مع‌الوصف؛ پرواضح است که در صورت عدم دغدغه‎مندی نسبت به اپیدمی بی‌هویتی در نماسازی ساختمان‎ها در شهر از سوی دستگاه‌های متولی و رواج بیش‌ازپیش نماهای رومی در ساختمان‌های مسکونی و تجاری، بی‌تردید آیندگان از ما خواهند پرسید که هویت شهرمان را در کجا باید جستجو کنیم و کدام خیابان، کوچه یا ساختمان معرف فرهنگ و هویت شهرهای تاریخی و تمدن ایران اسلامی ما است؟ در صورت عدم تعریف ضوابط خاص برای نماهای ساختمانی‌ بی‌تردید در آینده‌ای نه‌چندان دور شهر همدان نیز تبدیل به یک شهر بی‌هویت خواهد شد، بی‌هویتی که با تخریب ساختمان‌های قدیمی آغاز شده و با اجرای نماهای رومی در ساختمان‌های جدیدش ادامه دارد.

طاهره ترابی مهوش