سپهرغرب، گروه شهر: شهر موجودی است زنده و فعال که با نبض زندگی و نیازهای روزمره مردم در تپش است. این موجود زنده و فعال، باید متناسب با شرایط عصر خود برای پاسخ‌گویی به نیازهای جدید به اسباب و تجهیزاتی خاص مجهز شود. هم‌زمان با این تپش است که شهر و فضاهای مختلف آن بستر و ظرف مناسبی برای انواع فعالیت‌های فردی یا گروهی شهروندان می‌شود.

در صنعت شهرسازی و زیباسازی فضاهای شهری اصطلاحی با عنوان مبلمان شهری به کار برده می‌شود که ممکن است کمی ابهام‌برانگیز باشد، سؤال این است مبلمان شهری چیست و منظور از به کار بردن این اصطلاح چیست؟

شهرنشینی منبعث از هویت و فرهنگ شهروندان است؛ به عبارتی مسؤولان و برنامه‎ریزان شهری سعی می‌کنند تا با تأسی به آداب، فرهنگ و هویت شهروندان، فضاهای شهری خود را طراحی و زیباسازی کنند و این کار همان موضوع مبلمان شهری است.

انسان موجودی زیباپسند است؛ بنابراین همیشه در پی طرح‌های زیبا و فضاهای مسحورکننده است. شهرها را به زیبایی طراحی می‌کند و از فناوری‌های پیشرفته در زمینه‌های نور، صدا و سایر جلوه‌های بصری برای زیباتر شدن آن‌ها استفاده می‌کند تا احساس آرامش بیشتری در شهروندان ایجاد کند.

دامنه مفهومی و کاربردی مبلمان شهری بسیار گسترده است. مبلمان شهری به مجموعه وسیعی از وسایل، اشیا، دستگاه‌ها، نمادها، خرده بناها، فضاها و عناصری گفته می‌شود که چون در خیابان و در کل فضای باز شهر نصب‌شده‌اند و استفاده عمومی دارند، به این اصطلاح معروف شده‌اند. درواقع، مبلمان شهری متداول‌ترین عبارت در حوزه مفاهیم کاربردی تجهیزات شهری در زبان فارسی است؛ و در تعریفی دیگر، به مجموعه اجزایی که در فضاهای شهری چیده می‌شوند و به استفاده عموم جهت رفع نیازهای زیست‌محیطی می‌رسند و منظر و هویت شهری را تحت‎ تأثیر قرار می‌دهد، مبلمان شهری یا اسباب و اثاثیه شهری می‌گویند.

درمجموع، مبلمان شهری اجزا و امکاناتی هستند که با ویژگی‌های مختلف خود همچون رنگ، شکل، فراوانی، نوع مکان‌‎گیری مناسب و غیره، در ارتقای کیفیت و کمیت محیط، ویژگی‌های بصری، خدمت‌رسانی به مردم و رفع نیازهای مختلف آن‌ها نقشی قابل‌توجه بر عهده دارند. زمانی این اجزا و امکانات مبلمان شهری تلقی می‌شوند که نخست در فضاهای باز شهری مکان‌یابی شده و کارکرد عمومی داشته باشند و دوم اینکه وجود آن‌ها در فضای شهری نیازی از نیازهای عمومی شهروندان را تأمین کنند. درواقع حذف مبلمان شهری از فضاهای شهری یا نامناسب بودن آن‌ها، موجب ناکارایی و اختلال در عملکرد نظام شهری می‌شود و نیازهای متعدد شهروندان بی‌پاسخ می‌مانند.

نقش اصلی مبلمان شهری در سطح خیابان‌ها و فضاهای شهری ایجاد مکان‌هایی است که زبان ناطق هویت انسان و منظر شهری مطلوب باشد. مبلمان شهری خود انواع مختلفی دارد که هرکدام از حیطه طراحی شهری در راستای هویت شهر و سیمای آن گام برمی‌دارد و آینه‌ای از فرهنگ شهر است که از انواع این مبلمان می‌توان به صندلی‌ها و نیمکت‌ها، ایستگاه‌های اتوبوس، سطل‌های زباله، بیلبوردها و تابلوهای آگهی، نمادهای شهری و غیره اشاره کرد که خصوصیات منحصربه‌فرد هرکدام از این مبلمان‌ها نیز از اهمیت خاصی برخوردار است، زیرا با طراحی درست و مناسب هرکدام از آن‌ها با توجه به خصوصیات و نحوه مکان‌یابی مناسب، می‌توانند در جهت تأمین نیاز شهروندان و القای هویت آن‌ها نقش مؤثری را ایفا کنند.

اجزای مبلمان شهری، سه ویژگی اساسی دارند؛ کارکردی بودن، زیبایی و هویت‎مند بودن که در صورت داشتن هر سه ویژگی می‌تواند نیاز عملکردی، بصری و هویتی شهروندان را هم‌زمان برآورده کند، البته این امر مستلزم در نظر گرفتن مقوله‌های متعددی در طراحی اجزای مبلمان شهری است که نه‌تنها رنگ، هماهنگی با محیط پیرامون، دوام، ایمنی و اقتصادی بودن آن‌ها مورد نظر است، بلکه باید ازنظر عملکردی، جانمایی مناسبی در سطح شهر داشته باشند تا بتوانند پاسخگوی نیاز شهروندان باشند.

یکی از ویژگی‌های مهم اجزای مبلمان شهری، وابستگی آن‌ها به فرهنگ است؛ یعنی از فرهنگ و هویت شهر که متأثر از فرهنگ و هویت شهروندان است نشأت می‌گیرند. امروزه در طراحی شهرها نحوه مبلمان فضاهای شهری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است به‌عنوان‌مثال روشنایی معابر شهری و خیابان‌ها، نصب علائم راهنمایی و رانندگی، جاگذاری و مکان‌یابی مناسب سطل‌های زباله، طراحی مدرن فضاهای سبز، طراحی مناسب میادین و بلوارها، نمادها، پارک‌ها و فضاهای عمومی و غیره، همه باید متناسب با بافت فرهنگی و هویتی شهر و شهروندان و استعدادها و ظرفیت‌های منطقه باشد.

گستردگی عناصر مبلمان شهری، تقسیم‌بندی‌های متعددی را به همراه داشته‎است. در یک تقسیم‌بندی، این عناصر در 11 دسته از هم منفک شده‌اند:

- عناصر جهت‌نما و اطلاع‌رسانی: تابلوهای راهنما، پلاک‌ها، ساعت و تابلوهای تبلیغاتی.

- تابلوها و کنترل‌کننده‌های ترافیکی: تابلوهای راهنمایی و رانندگی و پارکومتر.

- کیوسک‌ها و اتاق‌های شهری: کیوسک روزنامه‌فروشی، گل‌فروشی و سرویس بهداشتی.

- مخازن شهری: سطل زباله، مخازن شهری و مخازن شن و ماسه.

- صندوق‌های شهری: صندوق‌های پست و صندوق‌های صدقات.

- موانع، راه‌بند و حفاظ: نرده و حصار، راه‌بند، دریچه و پا درختی.

- پایانه‌ها و ایستگاه‌های شهری: ایستگاه‌های اتوبوس و ایستگاه پارک دوچرخه.

- وسایل بازی و ورزشی: وسایل بازی کودکان و وسایل ورزشی فضای باز.

- تأمین نور و روشنایی: پایه چراغ، تیر برق و تجهیزات روشنایی.

- خدمات رفاهی: نشیمن، نیمکت، باربیکیو، آلاچیق و آبخوری.

- عناصر تزئینی: گلدان فواره، آب‌نما و پرچم.

در تقسیم‌بندی دیگری، این عناصر به‌صورت کلی‌تر در چهار دسته تقسیم‌بندی شده‌اند:

الف) مبلمان خیابانی ب) مبلمان پارکی ج) مبلمان ترافیکی د) سازه‌های اطلاع‌رسانی و تبلیغاتی

مبلمان شهری از اثرگذارترین عوامل در فضاهای شهری در ذهن شهروندان هستند تا حدی که معمولاً ساکنان و حتی گردشگران، مناطق مختلف یک شهر را با مبلمان و زیبایی‌های مخصوص به آن می‌شناسند. مبلمان به لحاظ موقعیت، ابعاد، تناسب، رنگ، فرم، شکل و حالت در فضاهای شهری تأثیرگذار هستند تا در عین توجه به ابعاد زیباشناختی شهر، پاسخ‎گوی نیازهای استفاده‌کننده از آن باشد. از طرف دیگر، انسان انتظار دارد در مواجهه با فضایی خاص نسبت به مکان در او تغییر به‎وجود آید و ادراک مبلمان یک خیابان، باید تأثیری روانی و عاطفی بر افراد در معرض آن گذارد و احساسات آنان را برانگیزد و درواقع احساس هویت، تعلق‌خاطر و انبساط خاطر نسبت به شهر را در شهروندان زنده کند.

منابع:

دانش زیباسازی شهری، تاریخچه مبلمان شهری، نشر هنر معماری قرن، 1392

طراحی مبلمان شهری در محیط شهری، مسعود معماری، پایان‌نامه دوره کارشناسی ارشد رشته طراحی صنعتی، دانشگاه تهران