از همسایهبازی تا همسایهداری
سپهرغرب، گروه شهر: اگر در آپارتمان زندگی میکنید و یا خانهای ویلایی دارید، اگر همسایه خود را نمیشناسید و یا روابط خوبی با او ندارید، در هر صورت شما کنار افرادی زندگی میکنید که در جورچین زندگی شما قرار دارند؛ اینبار با دید متفاوت به این مسئله بنگرید.
دین اسلام پیرامون همسایه توصیههای اکید دارد، بهطوری که پیامبر میفرمایند: «هرکس لوازم مورد نیاز زندگی را از همسایهاش دریغ دارد، خدا وی را در قیامت از فضل خود محروم کند و او را به خودش واگذارد.» (مفاتیح الحیات، ص 344، بخش کیفر بیتوجهی به همسایه). با همه این تأکیدها اما زندگی امروز ما اثری از همسایهداری ندارد، امروز افراد خانه بغلی را که نه، بلکه همسایه دیواربهدیوار خود در یک آپارتمان را بهزور میشناسند و با او رابطه دارند. با این سبک زندگی هم خودمان را از برکات معنوی چنین موضوعی محروم کردهایم و هم از برکات مادی و اجتماعی آن بازماندهایم؛ یقیناً اگر قرار است در زمینه زندگی اسلامی کارهای فرهنگی و اثرگذار کرد، لازم بوده که مسئولین و خود ما پیرامون همسایهداری و ترویج فرهنگ صحیح آن تلاش کنیم.
فرهنگ همسایهداری در کنار حقوقی مطرح است که درواقع داشتن آن، موجب رعایت این حقوق میشود.
این حقوق مراعات همه آن چیزهایی است که نسبت به برادران ایمانی سفارش شده و نسبت به همسایه با شدت بیشتری توصیه شده است. امام سجاد (ع) در بیان برخی از حقوق همسایگی میفرماید: حق همسایهات این است که در غیاب او آبرویش را حفظ کنی و در حضورش او را احترام نهی. اگر به او ظلمی شد، یاریاش رسانی و دنبال عیبهایش نباشی. اگر بدی از او دیدی، بپوشانی و اگر بدانی نصیحت تو را میپذیرد، او را در خفا نصیحت کنی؛ در سختیها رهایش نکنی، از لغزشش درگذری، گناهش را ببخشی و با او بهخوبی و بزرگواری معاشرت کنی. (خصال، ص 965)
کتابهای مختلفی دراینباره به چاپ رسیده، یکی از این کتابها اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی به قلم محمدجواد فلاح است.
از جلوههای بد همسایگی میتوان بدگمانی، ستم، خودخواهی، خیانت به مال و ناموس، دروغگویی، بیشرمی، غیبت کردن و بدگویی، حسادت، چشموهمچشمی، بیبندوباری، بدزبانی، تجسس، تجملگرایی و هر اخلاق ناپسند انسانی را برشمرد.
در این کتاب که توسط مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما منتشر شده، ابتدا مباحث و معانی لغوی کلماتی مانند اخلاق، همسایه، آپارتمان و محدوده همسایگی با عنوان مفهومشناسی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
فصل دوم این کتاب با عنوان اخلاق و حقوق همسایهداری در اسلام، مباحثی ازجمله اهمیت و جایگاه همسایهداری در قرآن و روایات، بایدها و نبایدهای همسایهداری، بایستههای اخلاق همسایهداری، خوشهمسایگی– دستور الهی، دلجویی از همسایه، خوشهمسایگی– نشانه مسلمانی و ایمان، همسایهآزاری، آثار خوشهمسایگی، زیاد شدن همسایه و آثار همسایهآزاری را بررسی کرده است.
در بخشی از این فصل با عنوان مصداقهای همسایهآزاری چنین آمده است: هرچند هرگونه اخلاق و رفتار بد را از مصداقهای همسایهآزاری میتوان شمرد، اما نمونههایی از همسایهآزاری در برخی سخنان معصومان علیهمالسلام نقل شده که شایسته تأمل و بررسی است.
اخلاق همسایهداری و آپارتماننشینی
در برخی روایات به مواردی چند، بهگونهای خاص اشاره شده که بسیار قابل توجه و تأمل است؛ ازجمله نقل کردهاند که روزی اصحاب پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله و سلم به ایشان عرض کردند: فلان زن روزها روزهدار است و شبها را به عبادت میگذراند، در ضمن صدقه هم میدهد، اما به زبان همسایه را میآزارد؛ رسول اکرم فرمودند: چیزی برای آن زن نیست، او اهل جهنم است.
فصل سوم این کتاب به بحث آپارتماننشینی پرداخته است؛ در این فصل مباحثی ازجمله بررسی و مقایسه زندگی آپارتماننشینی با زندگی سنتی ازنظر فیزیکی و نمای ساختمان و ابعاد معنوی، مزیتهای زندگی آپارتماننشینی، عیبهای آن و جلوههایی از اخلاق همسایهداری مدرن (آپارتماننشینی) بررسی شده است.
در بخش مزیتهای زندگی آپارتماننشینی ضمن مطلبی با عنوان نظمپذیری و انضباط اجتماعی ساکنان، چنین آمده است: رفتوآمد بهموقع ساکنان در ساعتهای معینی از شب و روز و رعایت حقوق همسایگان در میهمانیها و شبنشینیها، ساکنان مجتمعهای مسکونی را افرادی منظم بار میآورد.
مواردی مثل استفاده نکردن شخصی از قسمتهای اشتراکی و مراعات حقوق طبقههای پایین و بالا، ساکنان را به رعایت کردن قانون وادار میکند و آنها را در برابر اجتماع افرادی قانونمند و با انضباط میسازد.
نویسنده کتاب در فصل آخر کتاب با عنوان «همراه با برنامهسازان»، اقدام به انتشار مطالبی درخصوص محورهای کلیدی در سیاستگذاری و برنامههای کلان، راهکارهای پرداختن به اخلاق همسایهداری در برنامههای رسانه، آموزش اخلاق همسایهداری و فرهنگسازی در میان کودکان و نوجوانان، مستندسازی، پرسشهای کارشناسی و پرسشهای مردمی کرده است.
*عطاءالله باباپور