سپهرغرب، گروه شهر: امروزه مفهوم شهرها بدون وجود فضای سبز مؤثر در اشکال گوناگون آن دیگر قابل ‌تصور نیست. شهرها به‌عنوان کانون‌های تمرکز، فعالیت و زندگی انسان‌ها برای اینکه بتوانند پایداری خود را تضمین کنند چاره‌ای جز پذیرش ساختار و کارکردی متأثر از سامانه‌های طبیعی ندارند. در این میان فضای سبز به‌عنوان جزء ضروری و لاینفک پیکره شهرها در متابولیسم آن‌ها نقش اساسی دارند که کمبود آن‌ها می‌تواند اختلالات جدی در حیات شهرها به وجود آورد.

یک منبع طبیعی برای تفرج عبارت است از هرگونه سیستم طبیعی اعم از آبی یا خشکی که برای استفاده تفرجگاهی کنار گذاشته می‌شود. یک تفرجگاه می‌تواند طیف گسترده‌ای از سیماهای طبیعی را از یک جویبار ساده تا یک غار که در عمق زمین قرار دارد، در برگیرد. این سیمای طبیعی می‌تواند توسط انسان دگرگون یا اصلاح شده باشد. معیارهایی نظیر نوع درختان، جنگل‌ها، توپوگرافی و جذابیت طبیعی ازجمله معیارهای قابل ذکر در این زمینه‌اند.

      تفریح و تفرج

تفریح ازنظر اقتصادی عبارت است از هرگونه فعالیت یا عدم فعالیت که با قصد قبلی و با میل و رغبت در اوقات فراغت انجام گیرد. تفریح یک تجربه احساسی و لذت‌بخش است که با تمایل افراد در هنگام فراغت به آن‌ها دست می‌دهد؛ به‌عبارت‌دیگر زمانی که کوچک‌ترین احساسی از اجبار در فعالیت‌ها یا عدم فعالیت در زمان فراغت وجود نداشته باشد، به‌طور قطع می‌توان این حالت را تفریح نامید.

تفرج شامل کلیه تفریحاتی است که در خارج از محیط‌های بسته و محدود انجام می‌گیرد. تفرج در محیط‌های باز به فضا و منابع نیاز دارد. از مناسب‌ترین منابعی که می‌توانند کیفیت تفرج را بالا ببرند، می‌توان منابع طبیعی و کمتر تغییریافته را نام برد که هنوز جنبه‌های زیبایی‌شناسی خود را حفظ کرده‌اند.

اگر مجموعه فعالیت‌های انسانی را در بهره‌وری از زندگی از هم تفکیک کنیم، این فعالیت‌ها به 6 دسته تقسیم می‌شوند:

- فعالیت‌های شغلی: به‌منظور تلاش برای گذراندن زندگی.

- اضافه‌کار: تباین کامل با اوقات فراغت.

- کارهای مربوط به منزل.

- کارهای مربوط به احتیاجات زیستی: بهداشت، تغذیه و خواب.

- کارهایی که بر مبنای تعهدات خانوادگی، اجتماعی یا معنوی است.

- انجام کارهای آموزشی.

با توجه به فعالیت‌های 6 گانه بالا، اوقات فراغت را به این صورت می‌توان تعریف کرد؛ اوقات فراغت مدت‌زمانی است که یک فرد از تمام تعهدات و تکالیف خانوادگی، اجتماعی و شغلی آزاد است و می‌خواهد به میل خویش آن را بگذراند که به‌طور مسلم نمی‌تواند تفاضل ساعت کار از اوقات بیداری باشد.

لازم به ذکر است که این طبقه‌بندی نمی‌تواند صد درصد باشد زیرا یکسری از فعالیت‌ها می‌توانند هم جزء اوقات فراغت قرار بگیرند و هم فعالیت‌های اجباری انسان. جمعیت یا تعداد افرادی که در یک منطقه زندگی می‌کنند، یکی از مهم‌ترین عوامل تقاضای تفرجگاهی محسوب می‌شود. تغییر جمعیت، به هم خوردن ترکیب آن و رشد و تراکم جمعیت از عواملی هستند که روی تفرجگاه‌ها ازنظر تعداد، تنوع و عرضه امکانات می‌توانند تأثیر زیادی داشته باشند.

      مفهوم واژه پارک و انواع آن

اغلب آنچه از تفرجگاه‌های معمولی تصور می‌شود این است که تفرجگاه، منطقه‌ای است با درخت‌زارهای پراکنده با فضای باز و کف‌پوش چمنی که به‌صورت مصنوعی یا طبیعی احداث و تنها به دست‌کاری و آرایش آن اکتفا شده‎است. این نوع فضاسازی در شهرها برای تفرج عامه، جاافتاده‌ترین شیوه برای احداث تفرجگاه‌ها به‎شمار می‌رود. امروزه در تعریف پارک جدا از سیمای فیزیکی آن، تفرج نقش اساسی دارد.

پارک‌ها با حفظ مضمون خود بر حسب نوع استفاده، موقعیت یا ارزش، عناوین مختلفی پیداکرده‌اند که بدون توجه به طبقه‌بندی می‌توان تعدادی از آن‌ها را نام برد. پارک عمومی، پارک شهر، پارک حومه، پارک ایالتی، پارک میان راه، پارک ملی، پارک ملی- تاریخی، پارک ملی- یادمان، پارک ملی- نظامی، پارک ملی- آثار تاریخی، پارک ملی- حیات‌وحش، پارک نیمه ملی، پارک بین‌المللی، پارک جنگلی- ملی، پارک طبیعی و غیره.

      تعاریف فضای سبز شهری

آن بخش از فضای سبز که در محدوده شهر طراحی و بناشده، فضای سبز شهری نامیده می‌شود؛ یعنی بخشی از سیمای شهر که از انواع گیاهان تشکیل شده‎است. فضای نسبتاً بزرگ، متشکل از گیاهان با ساختی جنگلی و برخوردار از بازدهی زیست‌محیطی و اکولوژیک معین و درخور شرایط زیست‌محیطی و اکولوژیک معین و درخور شرایط زیست‌محیطی حاکم بر شهر.

بخشی از مناطقی که دارای گیاهان یا هرگونه سبزینگی اعم از درختان، درختچه‌ها، گل‌ها و چمن‌هاست، درواقع بخشی از استخوان‌بندی شهری و به‌بیان‌دیگر فضای سبز در کنار اسکلت فیزیکی شهر. اراضی اماکن مسکونی، تجاری و صنعتی، محل‌های کسب و پیشه و خدماتی است که دارای پوشش گیاهی چندساله اعم از درخت، درختچه، نهال و گیاهان پوششی است و به‌منظور استفاده‌های سودمندانه یا زیبایی طبیعی و تلطیف هوا در محدوده حریم شهری احداث‌شده یا به‌طور طبیعی به وجود آمده باشد.

مهم‌ترین اثرات فضای سبز در شهرها، کارکردهای زیست‌محیطی آن‌هاست که شهرها را به‌عنوان محیط‌ زیست جامعه انسانی معنی‌دار کرده و با مقابله با اثرات سوء گسترش صنعت و کاربری نادرست فنّاوری از یک‌سو و بالا بردن سطح زیبایی از سوی دیگر، باعث افزایش کیفیت زیستی شهرها می‌شوند. مهم‌ترین اثرات فضای سبز در شهرها تعدیل دما، افزایش رطوبت نسبی، تلطیف هوا و جذب گردوغبار است. سایر اثرات فضای سبز در شهرها نقش نسبی دارند، اما مجموعه اثرات فضای سبز حضور آن‌ها را در شهرها اجتناب‌ناپذیر می‌کند به‌طوری‌که بدون وجود آن‌ها ممکن نیست شهرها پایدار باقی بمانند.

* حسین جعفریان