وظایف مدیریت شهری در بحران
سپهرغرب، گروه شهر: یکی از دریچههای اصلی برای تحلیل و شناخت وضعیت مدیریت شهری در تطبیق با مفاهیم و مؤلفههای تابآوری شهر برابر حوادث بررسی وظایف، تکالیف، مسئولیتها و اختیارات مدیریت شهری از منظر قانونی و مقررات است؛ از این منظر میتوان وظایف قانونی شهرداری و شورای اسلامی شهر را تحلیل و به شرح زیر ارائه کرد.
یکی از مهمترین اسناد فرادست در زمینه مدیریت بحران و تابآوری شهرها برابر حوادث که میتواند ملاک عمل مدیریت شهری در ایران قرار گیرد، سیاستهای کلی نظام درخصوص «پیشگیری و کاهش خطرات ناشی از سوانح طبیعی و حوادث غیر مترقبه» مصوب 1384 است. بررسی این سیاستها نشان میدهد که آنها با درنظر گرفتن فرایند منطقی و تجربی مدیریت بحران برای ایمنسازی کشور و اطمینان دادن به ساکنان مناطق مختلف کشور تهیه و تنظیم شدهاند.
توجه به عنصر آمادگی بهعنوان یکی از مؤلفههای کلیدی در تابآوری برابر حوادث با لحاظ محورهایی ازجمله افزایش و گسترش آموزش، آگاهی، فرهنگ ایمنی، آمادهسازی مسئولان و مردم برای رویارویی با عوارض ناشی از سوانح طبیعی، گسترش و تقویت مطالعههای علمی و پژوهشی، حمایت از مراکز موجود بهمنظور شناسایی و کاستن از خطرات اینگونه حوادث با اولویت خطر زلزله، شناسایی پدیدههای جوی و اقلیمی، نحوه پدیدار شدن خطرات، ارزیابی تأثیر و میزان آسیب آنها از طریق تهیه اطلس ملی پدیدههای طبیعی، ایجاد نظام به یکدیگر پیوسته ملی پایش، بهبود نظامهای هشدار سریع و پیشآگاهی بلندمدت با استفاده از فناوریهای پیشرفته صورت گرفته است.
در حوزه پیشگیری و کاهش خطرپذیری ناشی از زلزله در شهرها و روستاها و افزایش ضریب ایمنی در ساختوسازها به موضوع مکانیابی و مناسبسازی کاربریها در مراکز جمعیتی شهری و روستایی و تأسیسات حساس و مهم متناسب با پهنهبندی خطر نسبی زلزله در کشور، بهبود مدیریت و نظارت بر ساختوساز، تدوین و اصلاح طرحهای توسعه و عمران شهری و روستایی متناسب با پهنهبندی خطر نسبی زلزله در مناطق مختلف کشور، ایمنسازی و بهسازی لرزهای ساختمانهای دولتی، عمومی و مهم، شریانهای حیاتی و تأسیسات زیربنایی و بازسازی و بهسازی بافتهای فرسوده توجه شده است. در حوزه مقابله و پاسخگویی، هشدار بهموقع و اطلاعرسانی دقیق و بههنگام در زمان وقوع حادثه، تقویت آمادگیها و امکانات لازم برای اجرای سریع و مؤثر عملیات جستوجو و نجات در ساعات اولیه، امداد و اسکان موقت آسیبدیدگان، تنظیم سیاستهای تبلیغاتی و اطلاعرسانی و سازماندهی کمکهای داخلی و خارجی در زمینههای فوق از محورهای کلیدی است. در حوزه بازسازی و بازتوانی گسترش نظامهای مؤثر جبران خسارت نظیر انواع بیمهها، حمایتهای مالی و تشویقی، تسهیلات ویژه و صندوقهای حمایتی ازجمله موضوعهای اساسی مورد تأکید است.
شوراهای اسلامی شهر و تابآوری شهری در برابر حوادث
شکلگیری شوراها در کشور تحقق مفاد اصول مختلفی از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بهعنوان میثاق ملی و مهمترین سند قانونی کشور است. مستند به موارد فوق و در راستای تحقق حاکمیت مردم بر تعیین سرنوشت خویش و اداره امور بهوسیله خود آنها، قانون وظایف، تشکیلات و انتخابات شوراهای اسلامی کشور و انتخاب شهرداران در سال 1375 تصویب شد. توجه به وظایف شوراهای اسلامی شهرها مطابق مفاد قانون شوراها این نکته را روشن میکند که برخی از بندهای وظایف شوراها میتواند نقش مؤثری در تحقق اداره امور شهرها در زمینه ایمنی و تابآوری شهر داشته باشد. به موجب بند پنج ماده 71 قانون شوراها برنامهریزی درباره مشارکت مردم در انجام خدمات اجتماعی، اقتصادی و آموزشی از وظایف شورای شهر است.
معمولاً مشارکت در اداره امور شهرها در جنبههای مختلفی طرح میشود و یکی از تازهترین زمینههای آن مشارکت در زمینه تأمین ایمنی شهر و شهروندان است. این نوع مشارکت یکی از الزامات زندگی شهری بوده و هنگامی تحقق مییابد که شهرنشینان از حالت فردی که صرفاً در مکانی بهنام شهر زندگی میکنند، به «شهروند» بدل شوند. شکلگیری نیروهای داوطلب و برنامهریزی جهت مشارکت مردم در تأمین ایمنی شهر، یکی از جنبههای مهم و قابل توجه در وظایف شوراها است؛ آگاهی شهروندان از موارد ایمنی شهر، یکی از جنبههای مهم و قابل توجه در وظایف شوراها بوده، آگاهی شهروندان از موارد ایمنی و کاربست آنها در زندگی روزانه سهم مهمی در پیشگیری از حوادث را خواهد داشت. چراکه در حوادثی مانند آتشسوزی زمان اطفای حریق نقش مهمی در گسترش آن دارد؛ از طرفی درصورتی که افراد جامعه آگاهیهای لازم را داشته باشند، با استفاده از وسایل اولیه اطفای حریق مانند کپسولهای آتشنشانی میتوانند آتشسوزی را در دقایق اولیه مهار کنند، این موضوع بهعنوان عامل تحقق یکی از اصول تابآوری تلقی میشود.
همچنین به موجب بند هفت ماده 71 قانون شوراها، اقدام درخصوص تشکیل نهادهای اجتماعی و مدنی از وظایف شوراها است و میتوان نهادهای مدنی که فعالیتهای امدادی را انجام میدهند، با بسترسازی توسط شوراها ایجاد کرد که تحقق مفاهیم پیشگفته در زمینه استفاده از مشارکت مردم در تأمین ایمنی شهر است. شوراهای اسلامی شهرها مستند به این وظیفه قانونی، میتوانند دستورالعمل یا آییننامهای را تنظیم کنند و پس از توافق با دستگاههای ذیربط و اخذ مجوزهای لازم، نسبت به ایجاد چنین نهادهایی اقدام کنند.
به موجب بند 19 ماده 71 قانون شوراها، تدوین مقررات خاص برای حسن ترتیب امور و اتخاذ تدابیر احتیاطی جهت جلوگیری از خطر آتشسوزی، از وظایف شورای اسلامی شهر است. بنابراین یکی از ابعاد قابل توجه در ساخت شهرهای کشور که براساس شرایط اقلیمی و محلی شکل گرفتهاند، وضع و تدوین ضوابط خاص هر شهر با نظارت شوراها است که در چهارچوب آن میتوان تدابیر احتیاطی را برای پیشگیری از خطر آتشسوزی در شهر اعمال کرد و آن را با ضوابط و مقررات قانونی موجود جهت پیشگیری از خطر آتشسوزی و تسهیل در اجرا، بهعنوان اقدامی مهم توسط شوراها محقق کرد.
به موجب بند 16 و 26 ماده 71 قانون شوراها، تصویب لوایح برقراری یا لغو عوارض و تصویب نرخ خدمات ارائهشده بهوسیله سازمانهای وابسته به شهرداری، ازجمله وظایف شوراهای اسلامی شهر است. این نهادها میتوانند با انجام این مهم و تصویب پیشنهادهای شهرداریها جهت نرخ ارائه خدمات ایمنی و آتشنشانی، در جهت تحقق هرچه بیشتر ایمنی شهر تلاش کنند و این مهم بهعنوان منبع درآمدی برای سازمانهای آتشنشانی و خدمات ایمنی و تحقق بُعد اقتصادی تابآوری شهری قلمداد میشود.
آنچه در این بررسی اجمالی مشخص میشود، جایگاه شوراهای اسلامی در شکلدهی به نهادهای مردمی و داوطلب، وضع و تدوین ضوابط، مقررات و تسهیل در اتخاذ تدابیر جهت پیشگیری از آتشسوزی و ارائه خدمات جنبی و احتیاطی ایمنی و آتشنشانی است و این نهاد میتواند نقش بسیار مؤثری در تحقق نظام نوین مدیریت ایمنی و تحقق مفهوم «شهر ایمن» داشته باشد. در تطبیق با ابعاد تابآوری شهری برابر حوادث، نقش و مسئولیت شوراها بیشتر در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و نهادی تبلور مییابد و در حوزه امور کالبدی، بیشتر نقش ناظر و تصویبکننده امور کلان در این زمینه را برعهده خواهند داشت.
* مجید عبداللهی
-----------------------------------
منبع مقاله:
اسماعیلزاده، حسن، (1395) بنیانهای نظری در مطالعات شهری؛ جلد یکم: مدیریت شهری (با نگاهی بر شرایط ایران)، تهران: تیسا، چاپ اول.