سپهرغرب، گروه شهر: بیش از 30 سال بوده که کشور سوئد از پیشگامان بازیافت منابع و مدیریت پسماند است. در این زمینه شهر بوراس ازنظر مدیریت پایدار پسماند از طریق کاهش زباله و به‌دست آوردن سوخت از پسماند و بازیافت، تأثیر قابل توجهی دارد. از سال 2006 تاکنون همکاری بین دانشگاه بوراس، شهرداری آن، مؤسسه تحقیقات فنی SP سوئد و حدود 20 شرکت و سازمان خصوصی دیگر تحت عنوان «بازیافت زباله- مشارکت بین‌المللی» آغاز شده تا دانش و فناوری کشور سوئد در زمینه مدیریت پایدار پسماند با کشورهای دیگر به اشتراک گذاشته شود.

نخستین پروژه این سازمان در همکاری با کشور اندونزی صورت گرفت و از سال 2008 به دیگر کشورهای جنوب شرق آسیا (مانند تایلند، ویتنام، کامبوج، لائوس و اخیراً هند)، آمریکای لاتین و به‌خصوص برزیل، غرب آفریقا (نیجریه و غنا)، آمریکا و غیره توسعه ‌یافته است. پسماند و ضایعات برای بوراس منبع باارزشی بوده، این شهر که بیش از 100 هزار نفر جمعیت دارد، از سال 1986 یک سیستم اقتصادی عملی برای تبدیل زباله به محصولات ارزش‌افزوده مانند بیوگاز، برق و گرما طراحی کرده است؛ سیستم مدیریت پسماند در شهر بوراس ابتدا به‌صورت آزمایشی با سه هزار خانوار شروع شد و سپس کل خانوارهای این شهر وارد سیستم شدند.

امروزه برخی کشورهای اروپایی مانند سوئد، آلمان، اتریش، سوئیس و هلند از سیستم مناسب مدیریت پسماند بهره می‌برند. در این کشورها کمتر از یک درصد ضایعات دفن می‌شوند؛ اما کشورهای اروپای شرقی مانند رومانی و بلغارستان بیشتر از 99 درصد ضایعات خود را دفن می‌کنند. این شرایط در بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه بدتر است، دفن زباله به از بین رفتن زمین، مواد مفید، تولید شیرابه و گازهای سمی، تغییرات آب و هوایی و مسائلی ازاین‌دست منجر می‌شود؛ بهره‌برداری از زباله به شیوه‌ای کارآمد و اقتصادی، عامل حفاظت از محیط‌زیست در آینده است. در کل جهان بیش از دو میلیارد تُن در سال، زباله جامد شهری (MSW) تولید می‌شود که این به‌جزء زباله‌های کشاورزی، جنگلی و صنعتی است. بیشتر این زباله‌ها دفن می‌شوند، چراکه دفن کردن متداول‌ترین روش خلاص شدن از مشکل جمع‌ شدن زباله و درواقع استراتژی «دورریزی» است.

اما این استراتژی خطرات بهداشتی، ایمنی و از بین رفتن منابع باارزش را به دنبال دارد. دولت‌های محلی مسئولیت جمع‌آوری، حمل‌ونقل و فرآوری ضایعات را برعهده دارند؛ بسیاری از شرکت‌های دولتی زباله‌ها را از بین می‌برند، چراکه نمی‌توانند از پسماندها بهره‌برداری اقتصادی مثبتی داشته باشند. در دهه‌های 60 و 70 میلادی تولید زباله فراتر از حد طبیعی بود که باعث شد در چارچوب سیاست‌های شکل‌دهنده سلسله‌مراتب مدیریت پسماند، تغییراتی ایجاد شود؛ طبق این سلسله‌مراتب زباله‌ها قبل از اینکه دفن شوند، باید روند «کاهش، استفاده دوباره، بازیافت و استخراج انرژی» را دنبال کنند. رویکرد سوئد در قبال مدیریت پایدار پسماند از سوی سیاست‌گذاران، مردم، صنایع، دولت‌های دیگر، دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی مورد حمایت واقع شد.

با گنجاندن هزینه‌های جمع‌آوری زباله، دسترسی آسان به ایستگاه‌های بازیافت و پویش‌های آگاهی‌دهنده، سطح بازیافت در سوئد طی سال‌های اخیر به میزان قابل توجهی افزایش یافته است. همچنین برخی قوانین هم در این رابطه تنظیم شده‌اند، ازجمله ممنوعیت دفن زباله‌های قابل احتراق از سال 2002 و زباله‌های ارگانیک از سال 2005. در سوئد حتی قبل از سال 2004 حدود 96 درصد کل بطری‌ها، 95 درصد فلزات، 86 درصد مقواها و 80 درصد زباله‌های الکترونیکی بازیافت می‌شدند. زباله‌هایی که امکان بازیافت ندارند، از طریق تصفیه گرمایی و تصفیه زیستی به شکل بیوگاز، کودهای بیولوژیک، برق و گرما بازیافت می‌شوند.

در سال 1996 بیش از 40 درصد زباله‌ها در سوئد دفن می‌شدند؛ اما پس از آن با اجرای فناوری‌های جدید، خلاقانه و جامع برای جداسازی زباله، تصفیه گرمایی و زیستی، دفن زباله‌ها به میزان قابل توجهی کاهش یافت و به 10 درصد رسید و پس از آن به‌تدریج به صفر نزدیک شد. امروز در بوراس زباله‌های خانگی در 30 بخش مختلف دسته‌بندی می‌شوند و سپس این بخش‌ها بازیافت شده یا به برق، سوخت و گرما تبدیل می‌شوند. امروز تقریباً هیچ زباله‌ای در سوئد دفن نمی‌شود که دستاورد بسیار بزرگی است؛ فاکتور کلیدی تأثیرگذار در موفقیت سیستم مدیریت پسماند شهر بوراس همکاری شهروندان، وظیفه‌شناسی سیاست‌گذاران و تحقیق و توسعه است. در مدارس این کشور به کودکان در مورد تفکیک و مدیریت زباله آموزش داده می‌شود، به‌علاوه فعالیت‌های اجتماعی برای ایجاد آگاهی عمومی میان بزرگ‌سالان نیز صورت می‌گیرد. همچنین سیاست‌ها به شیوه‌ای تنظیم‌ شده‌اند که وقتی میزان تفکیک زباله در شهر بیشتر می‌شود، شهروندان مالیات کمتری پرداخت کنند.

در دانشگاه بوراس برنامه تحقیقاتی گسترده‌ای درحال انجام است تا از زباله‌ها جهت تولید محصولات خلاقانه و ارزشمند بهره‌برداری شود. شهرداری بوراس به هر خانوار کتابچه‌ای داده که در آن نحوه جمع‌آوری و تفکیک زباله‌های مختلف عنوان شده است؛ در این کتاب نزدیک به 130 ماده مختلف فهرست شده تا شهروندان بدانند در مورد هر زباله خاص باید چه کاری انجام دهند، به‌عنوان مثال بطری‌های بی‌رنگ و رنگی از یکدیگر تفکیک می‌شوند. لامپ‌های مختلف حبابی، فلورسنت، هالوژن، ال‌ای‌دی و لامپ‌های کم‌مصرف نیز در یک دسته قرار می‌گیرند؛ محفظه‌های جمع‌آوری زباله‌های بازیافتی در همه نقاط شهر با فواصل نزدیک به یکدیگر قرار داده شده‌اند تا مواد خالص را جمع‌آوری کرده و برای فرآوری بیشتر به صنعت مربوط به آن بفرستند.

همچنین شهرداری کیسه‌های مشکی و سفیدی را به‌طور رایگان در اختیار خانواده‌ها قرار می‌دهد و کلیه زباله‌های تری که قابلیت تبدیل به کود کمپوست را دارند، در کیسه‌های مشکی و بقیه زباله‌ها برای احتراق در کیسه‌های سفید قرار می‌گیرند. کیسه‌های مشکی و دیگر زباله‌های تر برای تصفیه زیستی جهت تولید بیوگاز فرستاده می‌شوند؛ در این صورت سالانه بیش از سه میلیون مترمکعب بیوگاز تولید می‌شود که برای تأمین سوخت کل اتوبوس‌های شهر، سوخت کامیون‌های مخصوص جمع‌آوری زباله و حدود 300 وسیله نقلیه مجهز به CNG در شهر کافی است. کیسه‌های سفید و دیگر ضایعات صنعتی به دو کارخانه زباله‌سوز فرستاده می‌شوند که در آن هر روز 960 مگاوات ساعت برق و گرما تولید می‌شود.

نمای کلی روندی که زباله‌ها در شهر بوراس طی می‌کنند، در شکل دو نشان داده شده، روش جالب دیگر برای بازیافت زباله در سوئد، سیستم ودیعه‌گیری است؛ در این سیستم کلیه بطری‌های جنس پلی‌اتیلن ترفتالات (PET)، آلومینیومی و برخی بطری‌های شیشه‌ای توسط ماشین‌های جمع‌آوری زباله از سوپرمارکت‌ها جمع می‌شوند. هر وقت مشتری یک بطری PET یا آلومینیومی را خریداری می‌کند، براساس اندازه بطری مبلغ یک تا چهار کرون اضافه از او دریافت می‌شود و درصورتی ‌که مشتری بطری خالی را برگرداند، این مبلغ اضافه به او بازمی‌گردد. در این صورت بیش از 90 درصد بطری‌های PET و آلومینیومی در سوئد بازیافت می‌شوند؛ این سیستم با توجه به اینکه مدیریت پسماند را ساده‌تر، کارآمدتر و اقتصادی می‌کند، بسیار جذاب و خلاقانه است.

درصد زباله‌هایی که برای تصفیه زیستی و گرمایی در شهر بوراس مورد استفاده قرار می‌گیرند، در شکل سه نشان داده شده است. شهر بوراس درحال حاضر هیچ ضایعاتی تولید نمی‌کند و اکنون وقت آن رسیده تا به فراتر از مرزهای شهر و کل سوئد فکر کند؛ بر اساس این تفکر یک سازمان به اشتراک‌گذاری دانش با عنوان «مشارکت بین‌المللی بازیافت زباله» (WR) تأسیس شده است. در این سازمان سیاست‌مداران، شهروندان، صاحبان صنایع و دانشگاهیان گرد هم می‌آیند، سیاست‌مداران با کشورهای دیگر برای مشارکت و اعمال سیاست‌های بهتر وارد گفت‌وگو می‌شوند و صاحبان صنایع، فناوری توسعه‌یافته توسط دانشگاه‌ها را اجرایی می‌کنند. سازمان (WR) که غیر تجاری است و با شعار محیط‌زیست بهتر برای زمین کار می‌کند، شورای شهر بوراس، شهرداری، دانشگاه بوراس، مؤسسه تحقیقاتی فنی SP سوئد و حدود 20 شرکت مختلف درگیر مدیریت پسماند را وارد کار کرده است.

این همکاری بین‌المللی در سال 2006 آغاز شده و اکنون با کشورهای جنوب شرق آسیا، آفریقا، آمریکای لاتین، آمریکای شمالی و اروپا در ارتباط است. همکاری مذکور می‌تواند برای کشورهای مختلف در سطوح متفاوت باشد، اما نقطه شروع این همکاری برای هر کشوری با تعامل دو دانشگاه شهر بوراس و شهر مورد نظر خواهد بود. از آنجایی که آموزش ابزار قدرتمندی برای اعمال تغییرات است، دانشگاه‌ها نقش مهمی در این زمینه ایفا می‌کنند. دانشگاه بوراس و هیئت‌علمی دانشگاه شهری که قرار است با آن وارد همکاری شود، محققان و دانشجویان سطوح کارشناسی ارشد و دکترا، فناوری مناسب برای کشور مورد نظر را ایجاد و صنایع و دیگر اعضای گروه نیز به تحقق این هدف کمک می‌کنند. از دانشگاه بوراس دعوت شده کارگاه‌های عملی را در دانشگاه‌ها و شهرداری‌های مختلف سراسر دنیا مدیریت کند که این امر می‌تواند نقطه شروع کار شبکه‌های بین‌المللی و روابط تعاملی آن‌ها باشد.

هم‌زمان دولت‌ها از طریق سفارت‌خانه‌های خود برای تعاملات سریع‌تر در ارتباط هستند. وقتی اقدامی تعاملی صورت می‌گیرد، مجموعه دیدارهای دوجانبه بین مقامات بوراس و شهری که وارد همکاری شده، انجام می‌گیرد. این دیدارها از سوی طرف‌های همکاری، سازمان‌های بین‌المللی و یا مقامات سوئدی تأمین مالی می‌شوند. پس از این اقدام اولیه، در مورد آینده همکاری‌ها تصمیم می‌گیرند. برای شروع بهترین کار تبادل دانشجو تنظیم دوره‌های آموزشی برای شهرداران و دیگر مسئولان مهم جامعه محلی است؛ شهر بوراس برای انتقال دانش و فناوری مدیریت پسماند و به اشتراک گذاشتن آن که طی 30 سال گذشته ایجاد شده، آمادگی کامل دارد. مشارکت دولتی و خصوصی ایجادشده در شهر بوراس و همکاری با کشورهای دیگر، پایگاه مولد بین‌المللی قدرتمندی را ایجاد کرده، رویکرد بلندمدت این همکاری ایجاد زمینی بدون ضایعات است.

* عضو هیئت‌علمی مدرسه مهندسی دانشگاه بوراس، پروفسور محمدجواد طاهرزاده (مترجم: مریم رضایی)