پیوند باغ و تجارت در تویسرکان، حلقه مفقوده ارزشافزوده گردو
محصول گردو در شهرستان تویسرکان نهتنها یک تولید ساده کشاورزی، بلکه هویتبخش اصلی اقتصاد و فرهنگ این منطقه است. گردوی تویسرکان بهدلیل کیفیت ممتاز، طعم ویژه و چربی مناسب، سالها است که در میان ارقام داخلی، جایگاهی برجسته دارد و همین ویژگیها موجب شده که این شهرستان بهعنوان شهر جهانی گردو، مطرح و ثبت شود. گستردگی باغات گردو در تویسرکان، پیوند عمیق زندگی شهری با طبیعت باغی و وابستگی بخش بزرگی از اشتغال مردم به این محصول، نشان میدهد که گردو مهمترین دارایی اقتصادی شهرستان بهشمار میآید و هرگونه برنامهریزی توسعهای باید با محوریت آن صورت گیرد.
با وجود این مزیت بزرگ، واقعیت آن است که زنجیره ارزشافزوده گردوی تویسرکان، هنوز بهطور کامل شکل نگرفته که بخش عمده محصول بهصورت فلهای و بدون برند مشخص، به بازارهای دیگر ارسال میشود و سهم اندکی از منافع حاصل از فرآوری، بستهبندی حرفهای و بازاریابی نوین، به خود شهرستان بازمیگردد. درحالی که تجربه کشورهای موفق تولیدکننده گردو ثابت کرده است که ارزش واقعی یک محصول صادراتی زمانی نمایان میشود که از مرحله تولید اولیه عبور کرده و در قالب صنایع جانبی و خدمات تکمیلی، توسعه یابد.
در سالهای اخیر اجرای طرحهای اصلاح باغات و پیوندزنی به ارقام تجاری، گامهای مهمی در جهت حفظ این سرمایه ملی بوده است، اما مشکلاتی مانند سرمازدگیهای گذشته و شیوع آفت کرم خراط، همچنان تهدیدی جدی برای باغداران محسوب میشود؛ ازاینرو، توجه بیشتر به آموزشهای تخصصی، حمایتهای هدفمند دولتی، توسعه مراکز تحقیقاتی و ایجاد واحدهای فرآوری مدرن، ضرورتی اجتنابناپذیر است.
اگر سیاستگذاریها به سمت تقویت بستهبندی، ثبت برند جهانی و حضور مؤثر در بازارهای بینالمللی هدایت شود، گردوی تویسرکان میتواند به موتور محرک توسعه پایدار منطقه تبدیل شود. آینده روشن این محصول در گرو همکاری نزدیک کشاورزان، بخش خصوصی، اتاق بازرگانی و دانشگاهها است تا این ظرفیت عظیم به شکلی شایسته در سطح جهان معرفی و از آن بهرهبرداری شود.
رئیس اتاق بازرگانی تویسرکان در این راستا در گفتوگوی اختصاصی با سپهرغرب ضمن اشاره به جایگاه ویژه این شهرستان در تولید گردو، اظهار کرد: تویسرکان بهعنوان شهر جهانی گردو شناخته میشود و تقریباً تنها شهری است که بیشتر بافت آن با باغات و درختان گردو پیوند خورده است؛ این شهر متصل به درختان و باغهای گردو بوده و زندگی و معیشت مردم منطقه بهطور گسترده با این محصول گره خورده است.
عبدالله قمری با ارائه آماری از ظرفیتهای کشاورزی شهرستان، افزود: ما حدود هشت هزار و 500 هکتار باغ گردو در شهرستان داریم و نزدیک به 85 درصد اشتغال مردم تویسرکان مرتبط با آن است؛ درحال حاضر حدود هفت هزار بهرهبردار و تولیدکننده گردو در منطقه فعالیت میکنند که از گذشته تا امروز مشغول به کشاورزی بودهاند.
قمری درباره میزان برداشت محصول گردو در سال جاری گفت: براساس آمارها، اکثر ارقام گردوی تولیدی امسال کیفیت خوب و باغداران از وضعیت محصول رضایت نسبی داشتهاند.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا با توجه به وسعت باغات، این میزان برداشت نسبت به سالهای قبل کافی بوده است یا خیر؟ تصریح کرد: واقعیت این است که میانگین عملکرد گردوی ایران از میانگین جهانی، پایینتر است؛ در بسیاری از کشورها بهدلیل استفاده از ارقام تجاری و اصلاحشده، عملکرد بیشتری از هر هکتار بهدست میآید و ما هم باید به این سمت حرکت کنیم.
رئیس اتاق بازرگانی تویسرکان با اشاره به خسارات واردشده به باغات گردو در سالهای گذشته، توضیح داد: در سالهای 94 و 95 ما دچار سرمازدگی شدید بهاره شدیم و بهویژه در سال 95 آسیب زیادی به درختان گردو وارد شد؛ بخش قابل توجهی از محصول از بین رفت و این مسئله مشکلات فراوانی برای باغداران ایجاد کرد.
وی ادامه داد: پس از جلسات کارشناسی در سطح وزارت و دانشگاهها، طرح اصلاح تاج درختان گردو و اصلاح باغات به اجرا درآمد؛ در این طرح تلاش شد درختان گردوی نامرغوب از طریق پیوند، به ارقام مناسب و تجاری تبدیل شوند. پیوندکهای لازم با یارانه دولتی در اختیار کشاورزان قرار گرفت و حتی یک استاد خارجی از کشور ترکیه بهصورت آزمونه، آموزش پیوندزنی گردو را در شهرستان انجام داد تا کشاورزان با این روش بهصورت علمی آشنا شوند.
قمری در پاسخ به انتقاد برخی باغداران نسبت به این طرح، گفت: در پاسخ باید گفت دو نکته وجود دارد؛ بخشی از مشکلات مربوط به پیوندزنی را قبول داریم، اما همه مسائل را نمیتوان صرفاً به طرح نسبت داد. پیوندی که زده میشود، نیازمند مراقبت، سرکشی، کوددهی و رسیدگی پس از اجرا است. متأسفانه تعدادی از کشاورزان این مراحل تکمیلی را انجام ندادند و طبیعی بوده که در چنین شرایطی پیوندها نتیجه مطلوب ندهند.
وی افزود: غالب باغدارانی که مراقبت لازم را انجام دادهاند، عملکرد خوبی داشتهاند و ما مشاهده کردیم که کارشناسان جهاد کشاورزی در این زمینه واقعاً دلسوزی کرده و سنگ تمام گذاشتهاند؛ البته اگر قصور یا کوتاهی موردی هم بوده باشد، منکر آن نیستیم.
رئیس اتاق بازرگانی تویسرکان درباره وضعیت آفت کرم خراط در منطقه نیز گفت: بیشتر تنش آبی، کمبود نزولات جوی و کاهش سطح آبهای زیرزمینی در این موضوع تأثیرگذار بوده است؛ وقتی درخت گردو به اندازه کافی آب و تغذیه دریافت نکند، ضعیف میشود و در برابر آفات و بیماریهای ثانویه، آسیبپذیرتر خواهد بود.
قمری در تشریح اقدامات انجامشده برای مدیریت این مشکل افزود: جهاد کشاورزی طی سالهای گذشته بخشی از سموم و امکانات کنترل آفت را بهصورت نیمبها در اختیار کشاورزان قرار داده است؛ کلاسهای آموزشی متعددی برگزار و به کشاورزان روشهای مقابله با آفت، آموزش داده شد.
وی تأکید کرد: مشکل ما این است که برخی از مردم اهمیت لازم را به موضوع مبارزه با آفات نمیدهند، درحالی که اگر خودِ باغداران وقت بگذارند و احساس مسئولیت کنند، این آفت به راحتی قابل کنترل است.
رئیس اتاق بازرگانی تویسرکان در پاسخ به پرسشی درباره ضرورت تأسیس مرکز تحقیقات تخصصی گردو گفت: با توجه به اینکه محصول اصلی کشاورزی شهرستان ملایر انگور است و پژوهشکده انگور در آنجا تأسیس شده، به نظرم بسیار خوب است که در تویسرکان هم پژوهشکده گردو تأسیس شود تا متخصصان این حوزه بهصورت متمرکز وارد کار شوند و در کنار گردوکاران به رفع مشکلات کمک کنند.
قمری افزود: ما هم پیش از این پیگیریهایی انجام دادهایم تا در سطح دانشگاهها یک مرکز تحقیقات تخصصی در حوزه گردو داشته باشیم و همه جوانب این محصول در آنجا دیده و بررسی شود.
وی درباره برنامههای آینده شهرستان پس از ثبت جهانی گردو گفت: اکنون با توجه به ثبت جهانی گردوی تویسرکان برای بهبود بستهبندی، بازاریابی و ثبت برند در سطح جهانی، برنامههایی در دست اجرا داریم؛ جلساتی با اتحادیهها و تولیدکنندگان برگزار کردهایم و معتقدیم برای حفظ جایگاه گردوی تویسرکان در صدر ارقام تجاری منطقه، لازم است برند شهرستان بهصورت جهانی ثبت شود.
قمری تأکید کرد: این هدف تنها با همکاری نزدیک باغداران، اتحادیهها و دستگاههای اجرایی محقق خواهد شد و مرحله بعدی کار، تقویت بازاریابی بینالمللی و ارتقای زنجیره ارزش گردوی تویسرکان است.
وی همچنین به دغدغه عمومی باغداران اشاره کرد و گفت: یکی از مهمترین مسائل ما بحث بیمه محصولات کشاورزی است؛ امسال شرکت بیمه ایران وارد شهرستان شده و بهتر از بقیه شرکتها پوشش بیمهای ارائه داده است. مردم باید رغبت بیشتری به بیمه کردن باغهای خود نشان دهند، چون حادثه خبر نمیکند و بیمه میتواند امنیت خاطر لازم را برای ادامه تولید فراهم کند.
قمری در خاتمه اظهار امیدواری کرد: امیدواریم با این حمایتها، دیگر هیچکس دچار خسارت جدی نشود و باغداران بتوانند با امنیت و آرامش بیشتری به کار برداشت و تولید گردو ادامه دهند.
گفتنی است؛ آبانماه سال 1402 بود که خبر ثبت جهانی گردوی تویسرکان انجام شد و این امر خود نویدبخش باز شدن فضاهایی جدید برای رونق اقتصادی باغداران و درنتیجه شهرستان تویسرکان بود، اما به نظر میرسد ظهور و بروز این محصول منحصربهفرد در عرصه جهانی بیش از رایزنیهای دیپلماتیک، نیاز به ایجاد همگرایی بین باغداران و مسئولان در بخش دولتی و خصوصی دارد؛ بهنحوی که از غرس تا برداشت و صادرات، این محصول باید دارای راهبردی علمی و اقتصادی شود، بهنحوی که از سطح زیر کشت فعلی بیشترین بهرهوری شکل گیرد و بتوان با کیفیت مطلوب و بستهبندی مناسب، گردو را به خریدار آن در اقصا نقاط جهان، رساند. این یک امر بدیهی است که با کفش قدیمی نمیتوان راه جدید رفت؛ از باغدار تا تاجر گردو، باید نگاه و عملکرد خود را بهروز کنند و با حرکت به سمت باغهای مدرن، بهترین محصول را ارائه دهند.
