سپهرغرب، گروه - زهره پوروهابی :

در مقایسه با محصولات پُرآب‌بری همچون سیب‌ زمینی، ذرت یا یونجه، پسته نیاز آبی کمتری دارد و در شرایط بحران آب و کاهش منابع آبی در استان همدان، جایگزینی کشت‌های پُرآب‌بر با پسته، می‌تواند یک راهبرد بهینه برای مدیریت آب باشد.

از سوی دیگر پسته در خاک‌های شنی با زهکش خوب، رشد می‌کند و بخش‌هایی از اراضی این استان به‌ویژه در دشت‌ها، از این ویژگی برخوردارند؛ احداث باغ پسته یک سرمایه‌گذاری بلندمدت و پُرسود است و پس از رسیدن به مرحله باردهی اقتصادی (حدود پنج تا هفت سال)، درآمدزایی قابل توجهی دارد. این صنعت می‌تواند در مراحل مختلف کاشت، داشت، برداشت و فرآوری، ایجاد اشتغال کند.

پسته ایران به‌ویژه به‌دلیل کیفیت و طعم منحصربه‌فرد، در بازارهای جهانی دارای اعتبار و مشتریان ثابت است و تولید پسته در همدان می‌تواند سهمی از این بازار پُررونق را به خود اختصاص دهد. با توجه به مقاومت پسته به شوری و خشکی، کشت آن می‌تواند به پایداری تولید در شرایط سخت محیطی کمک و از فرسایش خاک در اراضی دیم و کم‌بازده نیز جلوگیری کند. در برخی از اراضی کوهپایه‌ای همدان که امکان آبیاری کامل وجود ندارد، می‌توان از روش‌های کشت دیم یا کم‌آبیاری برای کشت ارقام مقاوم پسته استفاده کرد.

با توجه به اینکه با تغییرات اقلیمی و کاهش نزولات جوی باغات شهرستان نهاوند به سمت پرورش محصول پسته روی آورده‌اند، حامد خزائی، از کشاورزان متبحر در پرورش درختان پسته که در پیوندزنی این درخت نیز ید طولایی دارد، در گفت‌وگو با ما از آینده روشن این محصول در نهاوند خبر داد:

* کشت پسته در روستای ما از 4 تا 5 سال پیش آغاز شد و جای سیب را گرفت

این کشاورز نهاوندی از افزایش استقبال از کشت پسته در نهاوند خبر داد و گفت: با توجه به کمبود آب و بارش نزولات جوی، بسیاری از باغداران به فکر تغییر محصول افتاده‌اند.

حامد خزائی که حدود 15 سال سابقه دهیاری دارد، ابراز کرد: من درحال حاضر دهیار روستای دیگری هستم، اما در روستایی که زندگی می‌کنیم، حدود چهار تا پنج هکتار باغ پسته وجود دارد؛ حدود یک‌ونیم تا دو هکتارش به بار نشسته‌ است، اما بقیه باغات درختان دوساله هستند که هنوز بارور نشده‌اند.

وی در ادامه افزود: روی‌ آوردن به غرس درختان پسته از حدود چهار تا پنج سال پیش آغاز شد. در سال اول چند نفر به‌صورت آزمایشی درخت پسته کاشتند و کسی فکر نمی‌کرد که این محصول در این منطقه جواب بدهد؛ به‌ویژه با شرایط آب‌وهوایی اینجا. اما خدا را شکر جواب داد و کشاورزان راضی بودند و همین رضایت باعث شد بقیه باغداران نیز در این راستا اقدام کنند.

این دهیار نهاوندی با اشاره به دلیل گرایش کشاورزان به کشت پسته، گفت: با توجه به اینکه پسته نیاز به آب کمتری دارد و نسبت به محصولات دیگر در شرایط کم‌آبی بهتر عمل می‌کند، به این جمع‌بندی رسیدیم که به دنبال پرورش پسته برویم.

وی در مورد محصول اصلی روستا قبل از کشت پسته اظهار کرد: قبل از پسته، بیشترین محصول روستای ما سیب بود؛ حدود 98 درصد از کل زمین‌های کشاورزی به باغات سیب اختصاص داشت و به‌مرور میوه‌های هسته‌دار مثل هلو مورد توجه قرار گرفت. البته در منطقه ما همه محصولات وجود دارد؛ از سیب تا انار و گردو، اما در چندسال اخیر پرورش درختان پسته روند روبه‌رشدی داشته است.

این کشاورز باتجربه نهاوند دراین‌باره گفت: در سال‌های اخیر استقبال خوبی از کشت پسته در منطقه صورت گرفته است؛ البته باید توجه داشت که در سال‌های اولیه نباید انتظار محصول زیادی داشت و نیاز به مراقبت و کسب تجربه دارد.

خرائی افزود: بسیاری از کشاورزان و حتی مهندسان جوان به‌دلیل کمبود اطلاعات و تجربه در زمینه کشت پسته، با چالش‌هایی روبه‌رو هستند؛ این کمبود اطلاعات در مواردی مانند روش‌های پیوند، شناخت خاک و استفاده از سموم مناسب، مشهود است و کسب تجربه در این زمینه، زمان‌بر خواهد بود.

این کشاورز باسابقه در ادامه به مقایسه کشت پسته و گردو در نهاوند پرداخت و گفت: با توجه به سابقه کشت گردو در این منطقه و مشکلاتی که از بابت کرم خراط و نیاز به آبیاری بیشتر دارد، پسته به‌عنوان یک جایگزین مناسب مطرح می‌شود؛ پسته نیاز آبی و آفت کمتری دارد و قیمت آن نیز معمولاً مناسب‌تر است.

وی در مورد طول دوره سرمایه‌گذاری در باغات پسته نیز اظهار کرد: درخت پسته نیاز به سرمایه‌گذاری طولانی‌مدت دارد، اما معمولاً حدود 40 تا 50 سال ثمر می‌دهد؛ این درحالی است که درختان سیب و شلیل معمولاً در مدت کوتاه‌تری به بار می‌نشینند. مزیت گردو هم در این است که اگر خوب حفاظت شود، تا چند قرن می‌توان از آن محصول گرفت.

خزائی با اشاره به اهمیت سرمایه‌گذاری در این حوزه، گفت: با وجود چالش‌ها، کشت درخت پسته در نهاوند فرصتی مناسب برای کشاورزان و سرمایه‌گذاران این منطقه است که با کسب تجربه و آموزش‌های لازم، می‌توان از این فرصت به نحو احسن استفاده کرد و شاهد توسعه باغات پسته در نهاوند بود.

* برداشت پسته در نهاوند هنوز در مراحل اولیه است

این باغدار نهاوندی در ادامه به اهمیت اصلاح خاک و شرایط آب‌وهوایی اشاره کرد و افزود: نخستین قدم برای ایجاد یک باغ پسته مناسب، اصلاح خاک است؛ باید کارشناس خاک را بررسی کند. در روستای ما خاک‌هایی که اصلاً برای پسته مناسب نبودند، با تست‌های آزمایشگاهی غیر قابل کشت تشخیص داده شدند. شرایط آب‌وهوایی نیز باید مناسب باشد، درخت پسته مقاوم است، اما شرایط محیطی همچنان نقش مهمی دارد.

وی در مورد قیمت‌گذاری درختان پسته نیز اظهار کرد: قیمت نهال‌های پسته به نوع و کیفیت آن‌ها بستگی دارد؛ از یک‌هزار تومان تا یک میلیون تومان. نهال‌های اصلاح‌شده که بهترین جنس را دارند، گران‌تر هستند؛ البته نهال ارزان را بعد از دو سال یا باید حذف کنید و یا هزینه مضاعف برای پیوند با ارقام مرغوب پرداخت کنید، بنابراین هرچقدر از همان ابتدا نهال پسته خوب غرس شود، بهتر است.

خزائی خاطرنشان کرد: درمجموع با وجود ظرفیت زیاد کشت پسته در نهاوند، کشاورزان باید با کسب تجربه و توجه به شرایط خاک و آب‌وهوا، به سمت تولید پایدار و باکیفیت حرکت کنند.

این کشاورز با تجربه نهاوندی اظهار کرد: لزوماً کاشت درخت پسته منتهی به محصول باکیفیت نمی‌شود؛ سموم مورد نیاز نیز باید با دقت انتخاب شوند. همچنین می‌بایست کودهای مناسب از انواع فسفر و پتاس انتخاب کرد و آفت مینوز آن هم با سم‌پاشی به‌موقع قابل مدیریت است.

وی با اشاره به حمایت‌های احتمالی جهاد کشاورزی، افزود: با توجه به اینکه پسته محصولی کم‌آب‌بر است، انتظار می‌رود جهاد کشاورزی با ارائه حمایت‌های ویژه و یارانه، کشاورزان را تشویق به کشت این محصول کند؛ متأسفانه تاکنون چنین حمایتی صورت نگرفته است.

این کشاورز باسابقه در ادامه به کیفیت نهال‌های پسته اشاره کرد و گفت: بسیاری از نهال‌های یارانه‌ای که به کشاورزان داده شده‌، کیفیت پایینی داشته‌اند؛ یا باید آن‌ها را پیوند می‌زدیم یا دور می‌ریختیم. تهیه نهال‌های اصلاح‌شده با کیفیت بالا و پیوند زدن آن‌ها، هزینه بیشتری دارد، اما در بلندمدت به نفع کشاورز است.

وی در مورد انواع پسته کشت‌شده در منطقه اظهار کرد: اکبری و کله‌قوچی ازجمله ارقام رایج کشت‌شده در روستای ما هستند؛ همچنین پسته رفسنجانی نیز در برخی از باغات کشت شده است.

این کشاورز با اشاره به میزان برداشت محصول در سال گذشته، گفت: سال گذشته یکی از کشاورزان از باغات حدود یک‌هکتاری خود نزدیک به 350 تا 400 کیلوگرم پسته برداشت کرد؛ متأسفانه به‌دلیل نبود دستگاه‌های فرآوری در نهاوند، کشاورزان مجبور به ارسال محصول به سایر شهرها هستند که هزینه‌های اضافی را به آن‌ها تحمیل می‌کند.

وی در ادامه به تصمیم باغداران برای خرید دستگاه شست‌وشو و سورت‌بندی پسته اشاره کرد و افزود: این دستگاه حدوده 350 میلیون تومان هزینه دارد که خودِ کشاورزان می‌توانند آن را خریداری کنند.

خزائی با اشاره به هزینه‌های مربوط به تهیه درختان مناسب، اذعان کرد: درخت پسته (حتی مسن) زیاد بزرگ نمی‌شود؛ بنابراین باید فاصله مناسبی بین درختان درنظر گرفت، حدود سه متر.

این کشاورز باسابقه در ادامه به برآورد تقریبی هزینه‌ها اشاره کرد و گفت: به‌طور متوسط برای ایجاد یک باغ پسته، به سرمایه‌ای بالغ‌بر 150 میلیون تومان نیاز است.

مدیر جهاد کشاورزی نهاوند نیز با اشاره به اینکه شهرستان ما رتبه نخست استان همدان را در تولید پسته دارد، افزود: امسال حدود 13 تُن پسته از سطح 157 هکتار سطح باغ‌ بارور نهاوند برداشت شد. باغ‌های پسته در سطح تمام شهرستان به‌ویژه در روستاهای دهنو عبدالملکی، حسین‌آباد گیان و دهنو سفلی، دارای پراکنش است.

توکل آبشناس با بیان اینکه کشت پسته از حدود پنج سال پیش در این شهرستان آغاز شده و سال به سال نهال‌های کشت‌شده پسته به سطح باروری رسیده‌اند، ادامه داد: درحال حاضر از 157 هکتار سطح باغ‌های پسته این شهرستان، 46 هکتار به سطح باروری رسیده که متوسط عملکرد هر هکتار از باغ‌های پسته شهرستان 500 کیلوگرم پیش‌بینی شده است.

گفتنی است؛ استان همدان با داشتن شرایط اقلیمی نسبتاً مناسب، ظرفیت قابل توجهی برای کشت پسته دارد و می‌تواند به‌عنوان یک فرصت اقتصادی پایدار و سازگار با شرایط کم‌آبی استان، به اقتصاد محلی کمک کند. تقاضای بالا برای پسته در بازارهای داخلی و خارجی نیز این موضوع را دلگرم‌کننده‌تر می‌کند. بااین‌حال، تحقق این ظرفیت و تبدیل آن به یک واقعیت ملموس، نیازمند توجه دقیق به چالش‌های پیش رو و مدیریت صحیح آن‌ها است. مهم‌ترین و جدی‌ترین چالش پیش روی کشت پسته در همدان، خطر سرمازدگی بهاره است که می‌تواند خسارات جبران‌ناپذیری به محصول وارد کند. برای دستیابی به موفقیت در کشت پسته در همدان، لازم است کشاورزان و مسئولان با یکدیگر همکاری کنند و راهکارهای مناسب را به‌کار گیرند.

انتخاب ارقام دیرگل و مقاوم به سرما، می‌تواند خطر سرمازدگی را به حداقل برساند. همچنین، مکان‌یابی دقیق و انتخاب زمین‌هایی که در معرض کمترین خطر سرما و یخبندان بهاره قرار دارند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. استفاده از سیستم‌های آبیاری نوین مانند آبیاری قطره‌ای، به صرفه‌جویی در مصرف آب کمک کرده و در شرایط کم‌آبی استان، بسیار ضروری است. آموزش کشاورزان در زمینه اصول علمی کاشت، داشت و برداشت پسته، مدیریت سرمازدگی و سایر جنبه‌های فنی کشت پسته نیز از اهمیت زیادی برخوردار هستند.

در کنار تلاش‌های کشاورزان، حمایت دولت نیز نقش مهمی در موفقیت این صنعت ایفا می‌کند؛ پرداخت تسهیلات کم‌بهره با دوره تنفس طولانی برای پوشش دوره بی‌باری درختان و حمایت از بیمه محصول پسته، می‌تواند به کاهش خطر کشاورزان و تشویق آن‌ها به سرمایه‌گذاری در این حوزه، کمک کند. درنهایت با برنامه‌ریزی صحیح، انتخاب مکان مناسب و مدیریت علمی، کشت پسته می‌تواند به یک فرصت اقتصادی پایدار و سازگار با شرایط کم‌آبی استان همدان تبدیل شود، اما بدون درنظر گرفتن چالش‌ها، به‌ویژه سرمازدگی، ممکن است با شکست مواجه شود.

زهره پوروهابی