یک مشاور خانواده مطرح کرد: فرزندان در کنار تأمین نیازهای اولیه و ضروری، به مهر، محبت و حمایت همه‌جانبه والدین، به‌ویژه در دوران نوجوانی، نیاز دارند؛ پرهیز از خشونت و مقایسه فرزندان، تشویق مناسب از طریق ابراز محبت و توجه و تقویت مهارت‌هایی مانند همدلی، احترام متقابل و حل تعارض میان خواهران و برادران، از مهم‌ترین اصولی است که می‌تواند به شکل‌گیری روابط سالم خانوادگی و رشد متوازن فرزندان کمک کند.
با پیچیده‌تر شدن شرایط زندگی، گسترش فناوری‌های نوین، توسعه فضای مجازی و افزایش دغدغه‌های اقتصادی و اجتماعی، بسیاری از خانواده‌ها به اندازه‌ای درگیر مسائل بیرونی می‌شوند که روابط میان اعضای خانواده، به‌ویژه روابط میان فرزندان، کم‌رنگ‌تر می‌شود؛ این مسئله نه‌تنها بر کیفیت روابط، بلکه بر میزان توجه و برنامه‌ریزی برای حفظ و تقویت آن‌ها نیز تأثیر می‌گذارد.
رابطه میان خواهران و برادران یکی از مهم‌ترین و ماندگارترین تجربه‌های اجتماعی هر فرد است؛ بااین‌حال، عواملی مانند تک‌فرزندی، استفاده بیش از حد کودکان از فضای مجازی، احساس تنهایی و رقابت‌های ناسالم، این روابط را با چالش مواجه کرده است. از آنجا که خانواده نخستین محیط اجتماعی انسان محسوب می‌شود، مهارت‌ها و تجربه‌هایی که افراد در این فضا کسب می‌کنند، نقش مهمی در موفقیت و تعامل آنان در جامعه بزرگ‌تر دارد و نبود این تجربه‌ها می‌تواند پیامدهای نامطلوبی به همراه داشته باشد.
بسیاری از کارشناسان بر این باور هستند که مهارت‌های مهم زندگی، ازجمله همدلی، احترام متقابل، حل تعارض، مسئولیت‌پذیری، تصمیم‌گیری، گفت‌وگو، حل مسئله، کار گروهی و مشورت، در بستر روابط میان فرزندان و تعامل خواهران و برادران شکل می‌گیرد؛ این روابط اگرچه به‌طور طبیعی جریان می‌یابند، اما نیازمند مدیریت، چارچوب و مراقبت مستمر از سوی والدین هستند.
در شرایطی که فرزندان تک‌فرزند باشند یا خانواده‌ها به این روابط توجه کافی نداشته و با رفتارهای نادرست زمینه بروز آسیب‌ها را فراهم کنند، احتمال شکل‌گیری رقابت‌های ناسالم، احساس تبعیض، مقایسه‌های نادرست و کاهش صمیمیت خانوادگی افزایش می‌یابد که چنین شرایطی می‌تواند آثار منفی و ماندگاری بر آینده فرزندان برجای بگذارد.
ازاین‌رو، بسیاری از خانواده‌ها با این پرسش روبه‌رو هستند که میزان دخالت و مدیریت والدین در روابط فرزندان تا چه اندازه باید باشد؟ چگونه می‌توان از بروز حسادت و رقابت‌های مخرب جلوگیری کرد؟ شیوه صحیح تشویق و تنبیه چیست و درنهایت، سبک زندگی مدرن و استفاده از فضای مجازی تا چه حد باید در زندگی کودکان و نوجوانان پذیرفته شود؟
برای بررسی این موضوعات و واکاوی بیشتر آن‌ها، با دکتر اصغر کیهان‌نیا، مشاور خانواده و نویسنده، به گفت‌وگو پرداخته‌ایم. این مشاور خانواده درباره پیامدهای مثبت این روابط درصورت طی شدن مسیر صحیح و همچنین آسیب‌های احتمالی ناشی از مدیریت نادرست آن‌ها سخن گفت و توضیح داد که خانواده‌ها تا چه اندازه باید در مدیریت این مسائل و روابط میان فرزندان نقش‌آفرینی و مداخله کنند؛ در ادامه متن این گفت‌وگو تقدیم شما خواهد شد:
این مشاور خانواده با تأکید بر نقش مهم والدین در شکل‌گیری روابط سالم یا ناسالم میان خواهرها و برادرها در دوران کودکی، گفت: خانواده‌ها در این زمینه نقش بسیار ارزشمندی دارند، اما یکی از اشتباهات رایج آن‌ها، مقایسه فرزندان با یکدیگر است.
به گفته اصغر کیهان‌نیا، زمانی که به یک فرزند گفته می‌شود ببین خواهرت یا برادرت چگونه درس می‌خواند، این رفتار پایه‌گذار حسادت و درصورت تشدید، موجب شکل‌گیری کینه میان فرزندان می‌شود.
وی افزود: والدین باید فرزندان خود را با توانایی‌ها و ویژگی‌های شخصی خودشان مقایسه کنند و نه با دیگران؛ برای مثال، اگر فرزند آن‌ها در ادبیات قوی است اما در ریاضی ضعیف‌تر عمل می‌کند، باید به او گفته شود که همان‌گونه که در ادبیات موفق است، می‌تواند در زمینه‌های دیگر نیز پیشرفت کند.
به اعتقاد وی، حتی مقایسه لفظی با دیگران نیز می‌تواند زمینه حسادت و در موارد شدیدتر، کینه را ایجاد کند.
کیهان‌نیا درباره عوامل مؤثر بر شکل‌گیری رابطه میان فرزندان با یکدیگر اظهار کرد: فرزندان نیازهای اولیه و ضروری دارند و اگر والدین بتوانند این نیازها را به‌درستی تأمین کنند، بخش مهمی از وظیفه خود را انجام داده‌اند. پس از آن، مهر و محبت و پرهیز از خشونت، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
وی تأکید کرد: انسان‌ها با تشویق رشد می‌کنند و تشویق می‌تواند در هدایت و ارتقای شرایط تحصیلی، روحی و روانی کودکان، نقش مؤثری داشته باشد.
این مشاور خانواده درباره شیوه صحیح پاداش دادن به فرزندان نیز توضیح داد: پاداش فقط خرید هدیه و وسایل مادی نیست، بلکه بوسیدن، تعریف کردن و ابراز محبت نیز نوعی پاداش محسوب می‌شود؛ کودکان و به‌ویژه نوجوانان، نیاز شدیدی به حمایت همه‌جانبه دارند.
کیهان‌نیا در ادامه هشدار داد: والدین نباید پاداش را به‌صورت شرطی مطرح کنند و بگویند اگر نمره خوبی بگیری، این هدیه را برایت می‌خرم!
وی این روش را نادرست دانست و گفت: چنین رفتاری کودکان را به رشوه گرفتن عادت می‌دهد. والدین می‌توانند زمانی که فرزندشان کار مثبتی انجام می‌دهد، برای او هدیه‌ای تهیه کنند، اما نباید از ابتدا انجام یک کار را شرط دریافت آن هدیه قرار دهند.
کیهان‌نیا همچنین بر اهمیت نوع بیان والدین در مواجهه با رفتارهای فرزندان تأکید کرد و افزود: اگر والدین از کاری ناراحت هستند، باید بگویند از این رفتار ناراحتم، نه اینکه به فرزند خود القا کنند که به‌دلیل انجام آن رفتار یا به‌دلیل گرفتن نمره پایین، او را دوست ندارند؛ استفاده از چنین جملاتی باعث ایجاد احساس ناامنی در کودکان می‌شود.
وی ابراز کرد: گاهی برخی والدین می‌گویند اگر نمره‌ات خوب شود، دوستت دارم یا محبت خود را مشروط به موفقیت فرزند می‌کنند. این رفتار اگرچه در جامعه رایج است، اما ازنظر روان‌شناسی نادرست محسوب شده و موجب می‌شود کودک تصور کند برای دریافت محبت، حتماً باید کاری انجام دهد.
کیهان‌نیا تأکید کرد: بهتر است کودک پس از انجام کار مثبت، مورد تشویق و حمایت قرار گیرد و پاداش دریافت کند، نه اینکه از ابتدا شرطی تعیین شود.
این مشاور خانواده درباره اختلاف‌ها و دعواهای میان فرزندان با یکدیگر نیز خاطرشان کرد: بروز اختلاف میان فرزندان امری طبیعی است و والدین نباید در همان مراحل اولیه وارد ماجرا شوند، زیرا کودکان معمولاً خودشان می‌توانند مسائل را حل کنند.
به گفته وی، اگر والدین به شکایت کردن فرزندان از یکدیگر میدان دهند، کودکان رفتارهای انحرافی و عدم صداقت را یاد می‌گیرند.
کیهان‌نیا تصریح کرد: اگر کودکی قصد شکایت از خواهر یا برادر خود را دارد، باید این موضوع را در حضور همان فرد مطرح کند، نه اینکه پنهانی نزد والدین برود و از او بدگویی کند؛ والدین نیز باید نظارت داشته باشند، اما دخالت نکنند.
وی افزود: زمانی که اختلاف میان فرزندان به مرحله بحران برسد، والدین باید وارد عمل شوند. درگیری‌های فیزیکی، کتک‌کاری و استفاده از الفاظ و فحاشی‌های نامناسب ازجمله نشانه‌هایی است که ضرورت مداخله خانواده و درصورت نیاز، مراجعه به مشاور را نشان می‌دهد.
کیهان‌نیا در ادامه راهکارهای عملی برای تقویت مهارت‌های همدلی، احترام و حل تعارض میان خواهر و برادرها را تشریح کرد و گفت: مهربانی، تأمین صحیح نیازهای اولیه، تشویق مناسب و پرهیز از مقایسه فرزندان با یکدیگر یا با فرزندان خانواده‌های دیگر، از مهم‌ترین اصول در این زمینه است.
وی همچنین با اشاره به ویژگی‌های نسل جدید، اظهار کرد: نسل امروز تفاوت‌های قابل توجهی با نسل‌های گذشته دارد.
به گفته وی، این نسل ویژگی‌هایی همچون بی‌تفاوتی، تمرکز کمتر، استقلال‌طلبی و کاهش برخی علایق سنتی و مذهبی را از خود نشان می‌دهد.
این مشاور خانواده معتقد است: والدین باید دنیا را از نگاه فرزندان خود ببینند و تلاش کنند با شرایط و ویژگی‌های این نسل آشنا شوند، نه اینکه صرفاً با معیارهای گذشته آن‌ها را قضاوت کنند.
کیهان‌نیا تأکید کرد: والدین باید از دنیای فرزندان به مسائل نگاه کنند و زمانی که چنین اتفاقی رخ دهد، رابطه‌ای دوستانه و مبتنی بر رفاقت شکل می‌گیرد.
به گفته وی، رابطه والدین و فرزندان باید بر پایه رفاقت باشد، نه صرفاً رابطه‌ای از موضع پدر و مادری.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به تأثیر سبک زندگی مدرن و فضای مجازی بر روابط فرزندان با یکدیگر پرداخت و گفت: کودکان و نوجوانان نباید ساعت‌های طولانی با تلفن همراه کار کنند، زیرا استفاده بیش از حد از موبایل علاوه‌بر وارد آوردن آسیب‌های جسمی، موجب تشدید آشفتگی‌های فکری نیز می‌شود و افراد را از انجام وظایف و فعالیت‌های اصلی زندگی، بازمی‌دارد.
این مشاور خانواده افزود: هرچند امروزه تلفن همراه و رسانه‌ها به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی کودکان و نوجوانان تبدیل شده‌اند و والدین نمی‌توانند فشار بیش از حدی بر آن‌ها وارد کنند، اما می‌توانند با فراهم کردن زمینه ورزش، سرگرمی‌های سالم، حضور در کلاس‌های آموزشی و فعالیت‌های متنوع، به کاهش وابستگی فرزندان به فضای مجازی، کمک کنند.
کیهان‌نیا تأکید کرد: این فعالیت‌ها علاوه‌بر ایجاد نشاط و سلامت روانی، موجب خستگی جسمی مفید نیز می‌شوند و در رشد متعادل کودکان نقش دارند.
وی همچنین تصریح کرد: خانواده‌ها نباید همواره با سختگیری و تذکرهای مداوم با فرزندان برخورد داشته باشند، بلکه باید بیشتر نقش مراقبت و هدایت را ایفا کنند.
این مشاور خانواده درباره تأثیر روابط خواهر و برادر در دوران کودکی بر زندگی بزرگ‌سالی گفت: داشتن خواهر یا برادر، احساس امنیت اجتماعی و روانی را در کودکان افزایش می‌دهد و این احساس امنیت در شکل‌گیری روابط عاطفی، اجتماعی و خانوادگی آن‌ها در آینده، تأثیرگذار است.
کیهان‌نیا در پایان سخنانش با اشاره به افزایش تک‌فرزندی در جامعه، افزود: هرچند تک‌فرزندی در برخی موارد اجتناب‌ناپذیر است، اما کودکانی که خواهر یا برادر دارند، احساس امنیت خاطر بیشتری را تجربه می‌کنند.
به گفته وی، وجود خواهر و برادر باعث می‌شود کودکان هم‌بازی، دوست و رفیق داشته باشند و همین مسئله در ایجاد آرامش ذهن، روح و روان آن‌ها، نقش مهمی ایفا می‌کند.

صبا اسدی