از تردد خودروهای آفرود و چرای نامتوازن دام تا ساخت‌وساز و تعرض به عرصه‌های طبیعی، مجموعه‌ای از تهدیدها آینده کوهستان الوند را با نگرانی روبه‌رو کرده است. درحالی‌که فعالان محیط‌زیست از تداوم تخریب‌ها و ضرورت برخورد مؤثر با متخلفان سخن می‌گویند، متولی منابع طبیعی استان بر کاهش آتش‌سوزی‌ها، مدیریت چرا و پیگیری تعرض‌ها تأکید دارد؛ دو روایت که پرسشی اساسی را پیش می‌کشد: آیا اقدامات حفاظتی با گستره تهدیدهای الوند تناسب دارد؟
کوهستان الوند به‌دلیل برخورداری از تنوع گیاهی، مراتع گسترده، چشمه‌ها، مسیرهای کوهنوردی و جاذبه‌های طبیعی و تاریخی، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های زیست‌محیطی و گردشگری همدان به‌شمار می‌رود. این کوهستان علاوه بر نقش خود در حفظ خاک و پشتیبانی از تنوع زیستی، بخشی از هویت طبیعی شهر همدان است و حفاظت از آن به معنای صیانت از سرمایه‌ای است که آسیب به آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از محدوده ارتفاعات داشته باشد.
با این حال، فشارهای انسانی، تغییرات اقلیمی، چرای نامتوازن دام، تخریب پوشش گیاهی، آتش‌سوزی و مداخلات غیراصولی در عرصه‌های طبیعی، ضرورت بررسی دقیق وضعیت این کوهستان و ارزیابی عملکرد دستگاه‌های مسئول را مطرح کرده است.
بر این اساس در این شماره گفت‌وگویی با حمید دیداری؛ کوهنورد همدانی و نیز اسفندیار خزایی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان ترتیب دادیم که در ادامه می‌خوانید:
کوهنورد و فعال محیط‌زیست همدانی اظهار کرد: محدوده الوند از گردنه تویسرکان تا گردنه اسدآباد امتداد دارد و بخش‌هایی از چند شهرستان را دربرمی‌گیرد؛ بنابراین حفاظت از آن نیازمند نگاهی فراتر از محدوده شهری همدان است.
حمید دیداری با اشاره به عوامل تهدیدکننده کوهستان گفت: اگرچه تغییرات اقلیمی و خشک‌سالی مؤثرند، اما رفتارهای انسانی فشار مضاعفی بر طبیعت وارد می‌کنند. تردد خودروهای آفرود، موتورسیکلت‌های پرقدرت (250 و 450 سی‌سی) و ورود افراد ناآشنا به ارتفاعات، موجب تخریب پوشش گیاهی به‌ویژه بوته‌های گون می‌شود.
وی درباره چالش چرای دام در ارتفاعاتی مانند خورزنه، گنجنامه، میدان میشان و زیرکلان تصریح کرد: حضور گله‌های دام‌ (به‌ویژه دام سنگین و گاو) خارج از ضوابط یا ماندگاری طولانی‌مدت در یک محدوده، نه‌تنها به مراتع آسیب می‌زند، بلکه نهال‌های کاشته‌شده را نیز از بین می‌برد؛ از این رو منابع طبیعی و امور عشایری باید درباره ظرفیت مراتع و رعایت ضوابط پاسخ‌گو باشند.
وی خاطرنشان کرد: برداشت غیراصولی گیاهان دارویی در فصل بهار از دیگر تهدیدهایی است که دیداری به آن اشاره کرد و افزود: ریشه‌کن کردن این گیاهان، امکان بازرویی طبیعی آن‌ها را از بین می‌برد.
این فعال محیط‌زیست در ادامه با اشاره به تخریب‌های میراث فرهنگی و طبیعی در محدوده یخچال گفت: در این منطقه، نقش‌برجسته‌ای منسوب به دوره اشکانی دچار آسیب شده و حتی ناحیه چشم آن تخریب شده است. همچنین طی چهار هفته اخیر، چندین مورد انفجار سنگ در منطقه رخ داده که مستندات عکس و فیلم آن موجود است و دستگاه‌های متولی میراث فرهنگی و حفاظت محیط‌زیست باید موضوع را به‌طور جدی پیگیری کنند.
دیداری درباره وضعیت میدان میشان نیز خاطرنشان کرد: ساخت‌وسازهای انجام‌شده در سال‌های گذشته بالاتر از تله‌کابین گنجنامه (زیر تخته نادر) و همچنین حضور قابل‌توجه دام در این محدوده، نیازمند بررسی دقیق مجوزها و نظارت بیشتر است.
وی همچنین درباره انتقال آب در محدوده الوند به سمت باغ‌های عباس‌آباد اظهار کرد: ایجاد خط لوله و تأسیسات انتقال آب، به گفته وی، بر شرایط طبیعی منطقه تأثیر گذاشته است و باید آثار آن بر اکوسیستم و دسترسی جانوران به منابع آب بررسی شود.
این فعال محیط زیست همچنین درباره انتقال آب در محدوده الوند به سمت باغ‌های عباس‌آباد و استقرار کانکس نگهبانی و تأسیسات مرتبط اظهار کرد: لازم است دستگاه‌های مسئول درباره نحوه تخصیص این آب، رعایت حقابه زیست‌محیطی و تأثیر خطوط لوله بر دسترسی جانوران (پرندگان و جوندگان) به منابع آب توضیح دهند و ملاحظات زیست‌بوم را رعایت کنند.
دیداری با اشاره به فعالیت‌ها و ساخت‌وسازهای حاشیه جاده گنجنامه و مسیر تویسرکان گفت: استقرار چادرها و غرفه‌های فروش (عسل، آب و شکلات) و همچنین گسترش باغ‌سازی و ساخت‌وساز در برخی محدوده‌ها نیازمند نظارت جدی است.
وی با بیان اینکه باغ‌سازی و ساخت‌وساز در برخی محدوده‌ها گسترش یافته است، افزود: حتی باغی که پیش‌تر درباره آن اطلاع‌رسانی شده و تخریب آن مطرح بوده، دوباره ساخته شده است. تصاویر قبل و بعد از این محدوده را موجود است. این موضوع باید از سوی شهرداری، منابع طبیعی و دیگر دستگاه‌های مرتبط بررسی شود.
این فعال محیط‌زیست در ادامه به موضوع آتش‌سوزی مراتع اشاره کرد و افزود: اگرچه امسال به‌دلیل شرایط بارندگی آتش‌سوزی‌ها کاهش یافته، اما در سال‌های گذشته موارد متعددی رخ داده که فعالان محلی (مانند آقایان حق‌نظری و بیرامی) به‌صورت داوطلبانه در مهار آن‌ها نقش داشته‌اند.
دیداری نمونه بارز مشارکت مردمی را قرق‌سازی منطقه‌ای موسوم به «چشم‌فرش» تا پایان تابستان با همکاری تشکل‌های مردمی عنوان کرد و گفت: این اقدام به بذردهی گیاهان و بهبود پوشش گیاهی کمک کرده و الگوی مناسبی از ظرفیت مردمی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از حک کردن نام و نشان روی سنگ‌های قله الوند برای گرفتن عکس یادگاری و خودنمایی، هشدار داد: قله الوند به‌ویژه در زمان سرما و بارندگی لغزنده و خطرناک است و کوهنوردی باید بر پایه مسئولیت‌پذیری و احترام به طبیعت باشد، نه تخریب سنگ‌ها.
این کوهنورد همدانی در پایان با تأکید بر لزوم حفاظت همه‌جانبه از الوند خاطرنشان کرد: این کوهستان با فشارهای متعددی روبه‌روست و صیانت از آن، علاوه بر نظارت مستمر و اجرای قانون توسط دستگاه‌های مسئول، نیازمند تقویت مشارکت تشکل‌های مردم‌نهاد، کوهنوردان و ساکنان محلی است تا حفاظت از طبیعت به باوری همگانی تبدیل شود.
در ادامه مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان در ارزیابی وضعیت منابع طبیعی الوند اظهار کرد: خوشبختانه امسال به‌دلیل اقدامات پیشگیرانه مؤثر، ارتفاعات الوند چهره سیاه ناشی از آتش‌سوزی‌های گسترده سال‌های گذشته را به خود ندید.
اسفندیار خزایی با بیان اینکه سال گذشته 232 هکتار از عرصه‌های طبیعی استان بر اثر حریق آسیب دید، افزود: اگرچه امسال نیز آتش‌سوزی‌هایی رخ داده، اما در ارتفاعات الوند هیچ حریقی با وسعت بیش از یک هکتار نداشتیم و نیروهای منابع طبیعی بلافاصله برای مهار آن‌ها وارد عمل شدند.
وی یکی از راهکارهای مؤثر در کنترل تصرفات و برخورد با متخلفان را تثبیت مالکیت عرصه‌ها دانست و گفت: با همکاری اداره‌کل ثبت اسناد و املاک، اقدامات کاداستر و صدور اسناد مالکیت ملی در مراتع درجه یک و کوهستان الوند انجام و اسناد تحویل شده است که این امر پیگیری قانونی پرونده‌های تصرف را تسهیل می‌کند.
وی در حوزه مدیریت مراتع و چرای دام نیز خاطرنشان کرد: امسال تلاش شد پیش از پانزدهم اردیبهشت‌ماه از ورود دام به الوند جلوگیری شود؛ در همین راستا با استقرار گروه‌هایی در ورودی‌ها و همچنین اطلاع‌رسانی به طوایف عشایری در فصل زمستان با همکاری امور عشایری، ورود دام مدیریت شد و این اقدامات به اجرای قرق در برخی محدوده‌ها کمک کرد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با اشاره به اجرای عملیات احیایی در مراتع گفت: این اقدامات در بخش‌هایی از مراتع استان در حال اجراست و می‌تواند به بهبود وضعیت آن کمک کند.
خزایی با تأکید بر تداوم جدی‌تر اقدامات حفاظتی در شرایط تغییر اقلیم، مدیریت چرا، رعایت ظرفیت دام و اجرای طرح‌های مرتعداری را از عوامل مؤثر در حفظ پوشش گیاهی دانست و افزود: بر اساس پایش‌های تصویری، امسال حدود 60 درصد استان در وضعیت بحرانی مراتع قرار گرفته است.
وی با اشاره به اینکه بارندگی مناسب (مانند سال گذشته) اگرچه مؤثر است، اما تنها عامل تعیین‌کننده نیست، گفت: مدیریت چرای دام و به‌روزرسانی طرح‌های مرتعداری نیز در وضعیت پوشش گیاهی نقش دارند.
وی در ادامه با یادآوری ظرفیت بالای مراتع استان اظهار کرد: کمتر از یک درصد مراتع کشور در همدان قرار دارد، اما این استان حدود سه درصد تولید علوفه کشور را به خود اختصاص می‌دهد؛ مسئله‌ای که ضرورت حفاظت و مدیریت اصولی مراتع را بیشتر می‌کند.
این مسئول درباره اثرات تغییرات اقلیمی بر تنوع زیستی نیز گفت: تغییرات آبوهوایی ترکیب گونه‌های گیاهی را تغییر می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که گونه‌ای مقاوم به خشکی افزایش و گونه‌های نیازمند رطوبت کاهش می‌یابند. گونه‌های بوته‌ای و مرتعی نیز با کاهش تابش مستقیم خورشید و تعدیل شرایط محیطی، زمینه رشد سایر گیاهان را فراهم می‌کنند و از این نظر حفظ پوشش گیاهی الوند اهمیت ویژه‌ای دارد.
خزایی با اشاره به فشار بالای چرا در برخی ییلاقات به‌دلیل محدود بودن وسعت مراتع استان در مقایسه با تعداد قابل توجه دامداران (و جاذبه آب‌وهوای خنک همدان در تابستان) افزود: برای مدیریت این وضعیت، دوره چرا کوتاه‌تر شده و با همکاری سازمان جهاد کشاورزی، دامداران از پسچرای مزارع استفاده می‌کنند؛ در این راستا برای جلوگیری از آتش زدن بقایای مزارع نیز تلاش شده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان با تأکید بر استمرار اقدامات حفاظتی گفت: با وجود کارهای انجام‌شده، مدیریت چرای دام و صیانت از مراتع همچنان باید با جدیت دنبال شود.
خزایی در پاسخ به گزارش‌های مربوط به حضور دام سنگین در ارتفاعاتی مانند کلاغ‌لان، ضمن استقبال از گزارش‌های کوهنوردان برای شناسایی مشکلات تأکید کرد: از نگاه ما هرگونه تخریب طبیعت، چه ناشی از دام و چه دیگر فعالیت‌ها، غیرقابل قبول است و باید در همه شرایط از محیط‌زیست حفاظت کرد.
وی با اشاره به اینکه بخش‌های مختلف الوند دارای پروانه چرا هستند، افزود: باید بررسی شود دام‌های مشاهده‌شده متعلق به کدام بهره‌برداران مجاز هستند و نمی‌توان هر مورد را بدون بررسی به افراد خارج از منطقه نسبت داد؛ ضمن اینکه دامداران محلی نیز خود در حفظ طبیعت نقش دارند و امکان گزارش تخلفات خارج از ضوابط وجود دارد.
این مسئول با بیان اینکه حذف کامل دام از طبیعت راه‌حل مناسبی نیست و باید تعادل حفظ شود، یادآور شد: در کنار پیشگیری از آتش‌سوزی‌ها، مدیریت صحیح چرا نیز برای جلوگیری از خسارت به پوشش گیاهی ضروری است.
خزایی با تأکید بر اینکه طبیعت متعلق به نسل‌های آینده است و دولت به‌تنهایی قادر به حفاظت از آن نیست، خاطرنشان کرد: مشارکت مردم و تشکل‌ها یک ضرورت است. در همین راستا، یگان حفاظت منابع طبیعی با هرگونه تصرف، شخم‌وشیار غیرمجاز یا نهال‌کاری در عرصه‌های ملی قاطعانه برخورد کرده و پرونده‌های حقوقی تشکیل می‌دهد که تثبیت مالکیت و کاداستر نقش مهمی در تسهیل این پیگیری‌ها داشته است.
وی با اشاره به مسئولیت بهره‌برداران معدنی تأکید کرد: سازمان منابع طبیعی تلاش می‌کند معادن، مسئولیت‌های اجتماعی خود را به‌درستی انجام داده و آثار فعالیت‌هایشان را بر منابع آب و عرصه‌های پایین‌دست نادیده نگیرند.
وی با تأکید بر مسئولیت اجتماعی بهره‌برداران معدنی افزود: فعالیت در حوزه‌های آبخیز نباید صرفاً معطوف به برداشت و فروش مواد معدنی باشد، بلکه بهره‌برداران باید پیامدهای فعالیت خود بر آب، خاک و مناطق پایین‌دست را بپذیرند؛ هزینه‌های جبران خسارت نیز نباید صرفاً بر دوش دولت و مردم باشد.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان همدان درباره پیگیری تخریب‌ها و کنده‌کاری‌های روی سنگ‌های الوند نیز گفت: با دستور ویژه معاون دادستان و همکاری نیروی انتظامی، یگان حفاظت طی روزهای گذشته چندین‌بار در منطقه حضور یافته و ضمن تشکیل پرونده، موضوع را با حساسیت رصد و پیگیری می‌کند.
خزایی درباره تفکیک وظایف دستگاه‌های متولی در الوند خاطرنشان کرد: رسیدگی به تخلفات و تغییر کاربری‌ها بر اساس محدوده (شهر، حریم یا خارج از حریم) و نوع مالکیت، بر عهده دستگاه‌های مرتبط است؛ با این حال، با وجود فشارهای زیاد برای بهره‌برداری معدنی در الوند (به‌دلیل ارزش ذخایر گرانیت سیاه و…)، منابع طبیعی تاکنون اجازه صدور مجوز معدن در ارتفاعات را نداده است.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت حفاظت جمعی از این کوهستان ارزشمند تصریح کرد: طبیعت متعلق به نسل‌های آینده است و هر مجموعه یا فردی که از منابع طبیعی بهره می‌برد، باید در حفظ آن نقش داشته باشد.
مع‌الوصف با توجه به اظهارات مطرح‌شده از سوی حمید دیداری و اسفندیار خزایی، حفاظت از کوهستان الوند به استمرار اقدامات اجرایی، نظارت میدانی و پاسخ‌گویی شفاف دستگاه‌های مسئول نیاز دارد. از یک سو، فعالان محیط‌زیست درباره چرای دام، تخریب پوشش گیاهی، ترددهای مخرب، ساخت‌وسازها و آسیب به سنگ‌های ارتفاعات هشدار می‌دهند و از سوی دیگر، متولی منابع طبیعی از اقداماتی همچون مدیریت چرا، پیشگیری از آتش‌سوزی، تثبیت مالکیت عرصه‌های ملی و پیگیری تخلفات سخن می‌گوید.
انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول، ضمن بررسی گزارش‌های فعالان محیط‌زیست، نتایج اقدامات خود را به‌صورت روشن اعلام کنند و درباره مواردی مانند تخریب سنگ‌های ارتفاعات، وضعیت مجوز ساخت‌وسازها، نحوه مدیریت چرای دام و رعایت حقابه زیست‌محیطی پاسخ‌گو باشند. همچنین لازم است حدود مسئولیت دستگاه‌های مختلف در محدوده‌های کوهستان الوند به‌روشنی مشخص شود تا هیچ تخلفی به‌دلیل اختلاف در مسئولیت‌ها بدون پیگیری باقی نماند.
الوند سرمایه طبیعی و هویتی همدان است و حفاظت از آن نباید به اقدامات مقطعی یا اعلام آمار محدود شود. آنچه اهمیت دارد، جلوگیری از تکرار تخریب‌ها، اجرای قانون، استمرار نظارت و حفظ پوشش گیاهی و زیست‌بوم این کوهستان است؛ مسئولیتی که هم بر دوش دستگاه‌های اجرایی و نظارتی قرار دارد و هم به مشارکت آگاهانه مردم، کوهنوردان و بهره‌برداران وابسته است.