طرحهای جامع با واقعیات زندگی شهری منطبق هستند؟
سپهرغرب، گروه شهر: طرح جامع بیشتر بهمنظور ترویج ضوابط علمی و پذیرفتهشده شهرسازی تهیه میشود. هرچند کنترل توسعه شهرها و گرایش به نظام برنامهریزی و هماهنگسازی بخشهای مختلف در مسیر توسعه آنها از اهداف اصلی تدوین این طرحهاست، اما گاه غفلت از واقعیات و ندیدن انتظارات شهروندان، از کارآمدی این طرحها میکاهد.
امروزه با گسترش بیرویه شهرها، افزایش جمعیت این سکونتگاهها و بهتبع آن پیچیدهتر شدن مسائل شهری، تدوین برنامههایی جامع مبتنی بر مؤلفههای جمعیتی، اقتصادی و فرهنگی برای رفع نیازهای شهر و شهروندان بیش از گذشته احساس میشود؛ به همین دلیل محققان حوزه مطالعات اجتماعی و شهرسازی تدوین طرحهایی جامع با چشمانداز میانمدت و بلندمدت را ضروری دانستهاند.
تدوین طرحهای جامع کارآمد و مؤثر در توسعه شهرها و رفع مشکلات آنها نیازمند استفاده از نظرات تخصصی شهرسازان، آخرین یافتههای علم شهرسازی و علوم اجتماعی، پرهیز از دستوری کردن فرآیند تنظیم، ابلاغ و اجرای آن و ایجاد زمینه مشارکت شهروندان است.
برای آشنایی بیشتر با مزیتها و ایرادات وارد به طرحهای جامع شهری، میزان کارآیی آن در نظام مدیریت شهری ایران و ضرورتهای تنظیم و اجرای آنها با «محمد صفایی»، کارشناس شهرسازی، مشارکت و سرمایهگذاری گفتوگویی انجام دادیم که در ادامه میخوانید:
اصولاً چه مسائلی در طرحهای جامع شهری درنظر گرفته میشود و کدامیک از مشکلات حوزه شهری را رفع میکند؟
امروز با پیچیده شدن مسائل شهری، افزایش فزاینده جمعیت، تنوع و کثرت نیازها و احتیاجات، نمیتوان شهرها را به حال خود رها کرد تا بهصورت لجامگسیخته رشد کنند و به حیاتشان ادامه دهند. از این رو طرحهای توسعه شهری بنیادیترین ابزار شکلدهی شهرها براساس نظم و برنامه محسوب میشود.
طرحهای جامع شهری، طرحهای بلندمدتی هستند که در آن نحوه استفاده از اراضی و منطقهبندی مربوط به حوزههای مسکونی، صنعتی، بازرگانی، اداری، کشاورزی، تأسیسات، تجهیزات و تسهیلات شهری و نیازمندیهای عمومی شهری، خطوط کلی ارتباطی، محل مراکز انتهایی خط (پایانه)، فرودگاهها، بنادر و سطح لازم برای ایجاد تأسیسات، تجهیزات و تسهیلات عمومی مناطق نوسازی، بهسازی و اولویتهای مربوط به آنها تعیین میشود و ضوابط و مقررات مربوط به تمام موارد فوق و همچنین ضوابط مربوط به حفظ بنا و نماهای تاریخی و مناظر طبیعی، تهیه و تنظیم میشود.
طرحهای جامع چه محاسن و یا نقاط ضعفهایی دارند؟
روش مطالعه و انجام یک طرح جامع شهری شامل مطالعه وضع موجود، تجزیه، تحلیل و نتیجهگیری از آن، تعیین اهداف و اولویتها، انجام پیشبینیهای لازم، ارائه طرحها و برنامههای توسعه شهری و اجرای آنها است؛ بنابراین در اکثر مواقع شرکتهای مشاور زمان مطالعه و جمعآوری دادهها سهلانگاری میکنند و نمیتوانند آنطور که باید، به یک شناخت مناسب دست پیدا کنند و این سنگ بنای اشتباهات دیگر است.
طرح جامع شهری بیشتر بهمنظور ترویج ضوابط شهرسازی تهیه میشود، گرچه کنترل توسعه شهرها، گرایش به نظام برنامهریزی و هماهنگسازی بخشهای مختلف اقتصادی و اجتماعی را باید دنبال کند، اما آنطور که باید بهصورت کلی و با توجه به کیفیت محیطزیست و براساس شناخت حوزههای نفوذ طبیعی، اجتماعی و اقتصادی شهرها تهیه شود، تدوین نمیشود و این باعث ایجاد کاستی در زمان اجرا است.
در یک جمعبندی کامل میتوان گفت نواقص این طرحها شامل وجود نارسایی در قوانین و مقررات شهرسازی اعم از تکرار، ابهام و تناقض، وجود نارسایی مربوط به مالکیت اراضی شهری و نحوه بهرهبرداری و نظارت عمومی بر آنها، نبود مشارکت فعال شهروندان در روند تهیه و اجرای طرحهای شهری، نارسایی و کمبود در نیروی انسانی، تبدیل برنامه توسعه شهری به مجموعهای از ضوابط خشک اداری و صوری، نبود توجه کافی به امکانات و شرایط تحقق طرحها در بخشهای اقتصادی، اجتماعی، فنی و سازمانی، بیتوجهی به اهرمهای کافی برای نظارت، اصلاح و پیگیری است.
طرحهای تفصیلی چه جایگاهی در مدیریت شهری دارند؟
طرح تفصیلی براساس معیارها و ضوابط کلی طرح جامع شهر تنظیم میشود و نحوه استفاده از زمینهای شهری در محلات مختلف شهر و موقعیت و مساحت دقیق زمین برای هریک از آنها، وضع دقیق و تفصیلی شبکه عبورومرور، میزان تراکم جمعیت و تراکم ساختمانی در واحدهای شهری، اولویتهای مربوط به مناطق بهسازی و نوسازی، توسعه، رفع مشکلات شهری و موقعیت تمام عوامل مختلف شهری را تعیین میکند؛ البته نقشهها و مشخصات مربوط به مالکیت براساس مدارک ثبتی تهیه و تنظیم میشود.
به نظر شما طرحهای جامع شهری تدوینشده تا چه اندازه با واقعیات شهری تناسب دارند؟
طرحهای جامع شهری ایران درمجموع نتوانستهاند در جهت توسعه موزون و متناسب شهرها مؤثر باشند؛ در مواردی مانند پیشبینی جمعیتی، اکثر طرحها با واقعیت همراه نیست و در زمینه اقتصادی در سه بخش کشاورزی، خدمات و صنعت، عملاً هیچیک از پیشبینیها تحقق نیافته است.
پیشبینی جهات گسترش شهرها برخلاف برنامه پیش رفته است، درصد ناچیزی از تراکمهای پیشنهادی تحقق یافته، شبکه ارتباطی پیشنهادی نهتنها شکل نگرفته بلکه اغلب شبکههای احداثی در مسیرهای دیگر ایجاد شده است و شکلگیری بافت شهر بهدلیل تحقق نیافتن شبکه و ساختار پیشنهادی، در هیچ شهری انجام نشده است.
طرح جامع شهری چه تأثیری در فرآیند رشد و توسعه شهرها دارد؟
طرح جامع طرحی کالبدی فضایی است که با بهرهگیری از تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی جامعه شهری، به بهبود سازمان فضایی شهر و رفاه اجتماعی مردم میپردازد. این طرحها ازنظر زمانی میانمدت و بهلحاظ مقیاس کلی هستند و علیالقاعده باید سیاستهای کلی توسعه شهر را تا مدت 10 سال تعیین کنند؛ طرح جامع وسیلهای است برای ساده کردن تصمیمگیریها و سیاستگذاریها که نقش هدایتی آن از جنبههای باارزش طرح بوده، بنابراین اگر بهصورت مناسب تهیه شود، بسیار مؤثر است.
به نظر شما طرحهای توسعه شهری با چه چالشهایی مواجه است؟
یکی از مهمترین چالشهایی که تمام طرحهای توسعه شهری با آن مواجه هستند اجتماعمحور نبودن، استقبال نکردن شهروندان و مشارکت مردم است؛ زیرا متأسفانه در زمان تدوین این طرحها هیچگونه مشارکت و نظرخواهی از سوی مردم صورت نپذیرفته و تا وقتی که برنامهریزی از بالا به پایین باشد، شاهد فقدان مشارکت شهروندان در اجرای برنامههای توسعه شهری هستیم.
به نظر شما آیا طرحهای جامع شهری با دیدگاه تخصصی کافی تدوین میشوند؟ و اگر اینگونه است، چه موانع دیگری بر سر راه توسعه و رفع چالشهای شهری وجود دارند؟
افزون بر نارساییهای ناشی از اهداف و خواستههای طرح، مشکلات ناشی از محتوای طرحهای جامع دارای اهمیت است. در کنار مشکلات مدیریتی نارساییها، مشکلات مربوط به نیروی انسانی و سازمان اجرایی، مشکلات پیرامونی و محیطی طرح در ارتباط با سیاستهای شهری، ناهماهنگی و نبود ارتباط کافی بین ارگانهای اجرایی طرح و تنگناهای مالی جهت اجرای آن، از موارد مهم است. این درحالی بوده که نارساییها و مشکلات حقوقی و قانونی نیز بهعنوان مجموعه دیگری از عوامل مؤثر در چگونگی و میزان اجرایی شدن طرحهای جامع، مطرح بوده؛ درمجموع میتوان گفت که طرحهای جامع حالت انتزاعی داشته و بر مشکلات نظام شهری شهرهای کشور افزوده است.