کانالهای نیمهکاره همدان، خطری دوچندان برای شهر
سپهرغرب، گروه شهر - عباس سریشی: در فروردینماه سال جاری نهفقط نقش مفید و مؤثر کانالها در مهار و هدایت سیلاب محسوس بود، بلکه تهدیدات و مشکلات خفته در بستر بیتوجهی به آنها نیز بهوضوح قابل مشاهده بود.
کانالها در اصل آبراهههای کوچک و بزرگی هستند که یا بهمرور زمان و در مسیر جریان رودها و روانابهای فصلی بهوجود آمدهاند و یا در شکل دیگر دستکندهایی انسانی هستند که برای آبیاری کشت مورد استفاده قرار میگرفته و برحسب اتفاق در سالیانی نهچندان دور هم برای ساکنان شهرها و هم کشاورزان سرمنشأ خیروبرکت بودهاند.
اما به هر تقدیر و در پی توسعه شهرنشینی، بسیاری از زمینهای کشاورزی نابود و برخی باغات دچار تغییر کاربری شدهاند؛ درعینحال بهدلیل از دست دادن پاکی و صافی خود و متعاقباً بروز تبعات ناخوشایندی که از منظر بهداشت محیط، سلامت انسانی و نیز امنیت جانی و مالی بر آن مفروض است، لاجرم میطلبد تا با نگاهی موشکافانه متن و حاشیه، شرایط و بایستگیهای ادامه حیات آنها را مورد بررسی مجدد قرار داد.
در مقابل آندسته افراد که وجود کانالها را سرتاسر مشکل و معضل میبینند، عمده کارشناسان شهری و بهخصوص صاحبنظران آبفا وجود کانالها را برای شهرها امری لازم و مهم تلقی کرده و تصریح میکنند که بها وجود سیستم فاضلاب شهری و توسعه آنها، اما هنوز فقط به کمک کانالها میتوان نسبت به مدیریت، مهار و تخلیه آبهای حاصل از نزولات جوی و نیز جلوگیری از بروز سیلابها و آبگرفتگیها اقدام کرد؛ منتها نخستین چیزی که در این خصوص باید مورد توجه قرار گیرد، موضوع ساماندهی و ایمنسازی آنهاست.
از منظر این صاحبنظران وجود کانالها بهخصوص برای شهرهایی که به هر علت مستعد بروز سیلاب و طغیان هستند، امری بسیار لازم و ضروری است و در سالهای اخیر نیز براساس الزامات توسعه و زیرساختهای شهری از قبیل لزوم جمعآوری و هدایت ماندآبها و روانابهای فصلی و دائمی، ایجاد سیما و منظری پاکیزهتر برای شهر و ارتقای سطح بهداشت عمومی، شاهد اجرای طرحهای متعددی از قبیل دیوارکشی و پوشاندن آنها در همه شهرها بودهایم که بهنوبه خود قابل تقدیر و دستمریزاد است. اما متأسفانه کُندی در انجام این طرحها از یکسو و نیز نیمه و ناقص رها کردن آنها از سوی دیگر، نهفقط باعث ادامه همان روند ناخوشایند قبلی و متعاقباً بروز مشکلات جدید شد، بلکه در برخی موارد نیز یک مسئله حاد و نگرانکننده برای ساکنین و مجاورین آنها است.
باید پذیرفت که امروزه مدیریت شهری ما (به هر دلیل) آنقدر گرفتار حرفوحدیثهای گوناگون است که بررسی و شرح هرکدام در مثل کتابی هفتاد منی، اعصابی پولادین و صدالبته زبان و قلمی خستگیناپذیر میخواهد! گو اینکه به همان اندازه که نویسندگان و خبرنگاران به فراخور اطلاعات و یا حس مسئولیتشناسی خویش در ابواب مختلف به این موضوعات میپردازند، اما متأسفانه آنگونه که بایدوشاید، شاهد عملکردهای سریع و عاجل در جهت رفع معایب و مشکلات نیستند؛ مگر به مجرد وقوع رخدادی غمُبار که ممکن است باعث شود مسئولین نیز به اینُدست نارساییها و مشکلات از سر مصلحت و ایجاب التفاتی بکنند.
گذشته از این موضوع که وجود کانالها (بهخصوص آندسته که هنوز دیوارکشی و روپوشانی نشدهاند) در همه فصول سال دارای مشکلات، خطرات و تهدیدات خاص خود هستند، اما در نگاهی ویژه و با شروع فصل بارش و رگبارهای شدید پاییزی این تصور نیز هست که باید امسال شاهد بروز جریان تند، خیزابها و گردابهای نگرانکننده نیز در آنها بود و لاجرم میطلبد از هماکنون به فکرمهار و مدیریت آنها باشیم.
اگرچه بهواسطه تغییرات جوی و بارش باران فعلاً امکان آن وجود ندارد که در کوتاهمدت درخصوص تکمیل دیوارکشی و یا پوشاندن این کانالها اقدام خاصی را به انجام رساند، اما سؤال این است که آیا حداقل نمیتوان با برخی اقدامات زودبازده و موقتی تا حصول فرصت و یا اعتبار مناسب، نسبت به ایمنسازی این کانالها و بهخصوص آندسته که در بطن شهر، مجاورت منازل مسکونی شهروندان و یا محل عبور خودروها قرار گرفتهاند، اقدامات پیشگیرانه و احتیاطی را انجام داد؟
قدر مسلم هزینه ساخت و نصب تور و فنس، دیوارههای فلزی، تابلوهای هشدار، چراغهای روشنایی و خطر (که بسیار زیاد وقوع حوادث احتمالی را کاهش میدهند)، کیسه شنهایی که از قبل برای بستن و یا تغییر مسیر آب طرح و تعریف شدهاند و یا حتی اعلام هشدار به ساکنین و اندیشیدن تمهیدات انسانی درخصوص اطلاعرسانی و آموزش مهار اولیه بحران، در مقابل جان صدها انسان و حفظ اموال مردم همچون خودروها، رقم بالایی نیست که خدشهای به ساختار مالی سازمانها و نهادهای متولی (اعم از شهرداری، آبفا، هلالاحمر و غیره) وارد کند؛ اما قطعاً میتواند تا میزان بالایی علاج واقعه قبل از وقوع کرده و اصطلاحاً مایه دلگرمی مردم درخصوص عملکرد مسئولانه و متعهدانه مدیران و مسئولان باشد.
موضوع بررسی و بعضاً انتقاد به عملکردهای آهسته مجریان در ساماندهی و آمادهسازی دیرهنگام کانالها، جویها و غیره را از آن جهت حق مردم و شهروندان میدانیم که کشور ما بهصورت خاص و پس از چند سال خشکسالی مداوم، از ابتدای سال جاری در تبوتاب سیل و طغیان رودخانهها گرفتار بود و از هر گوشه و کنار آن میشد زنگ هشدار و یا اخبار نگرانکننده از وقوع سیل و یا آبگرفتگی معابر را شنید.
همدان هم بهنوبه خود درگیر چنین مشکلاتی ناشی از بارش باران و رگبار و متعاقباً سیلاب و آبگرفتگی معابر در ابتدای سال بود و اصطلاحاً نیمچه تجربهای را نیز درخصوص تهدید سیل و طغیان رودخانهها در پرونده مدیریتی خود ثبت کرد؛ به گفته استاندار همدان در فروردینماه سال جاری شاهد 145 میلیمتر بارش بودیم که با 70 درصد بارشهای سالانه برابری میکرد، قطعاً این رخداد دلیل محکمی است که شهر همدان نیز بهواسطه کوهپایهای بودن خود، چندان مبرا از این تهدید نیست.
به گفته مدیران و مسئولان شرایط شهر همدان (بهخصوص در دو موج بارشی فروردینماه) بهگونهای نبود که متحمل خسارات جانی و مالی خاصی باشیم، اما همین رخداد قطعاً یک نکته مهم داشت و آن اینکه این خطر بالقوه و یا برخی دیگر از بلایا و مشکلات طبیعی مانند زلزله، طوفان و غیره، امروزه یکی از مؤلفههای بسیار مهم در بحث مدیریت شهری تأمین ایمنی و سلامت شهروندان و ساکنان آن در همه ابعاد و سویههای روحی و جسمی و با لحاظ کردن بالاترین میزان سطوح است که باید مد نظر مدیران و مورد مطالبه عمومی مردم باشد.
صرف نظر از دستاندازیهای انسانی که محیطزیست کشورمان را اکنون در وضعیت بسیار ناگواری قرار داده، اما برخی از همین اهمالها و سستیهای رایج در ساماندهی و اتمام بهموقع و کامل طرحها هم میتواند بهصورت بالقوه در هر لحظه آبستن رخدادهای ناخوشایندی باشد که امیدواریم با تصویب و الزام به اجرای کامل و تکمیل بهموقع همراه با رعایت استانداردها و قوانین در آنها، تا حدودی بستر آرامش و سلامت برای شهروندان فراهم شود.
به اذعان کارشناسان ایمنی حرکات مقطعی و اجراهای قطعهای، رهاسازی طرح در نیمهراه و یا وجود برخی نواقص و بیتوجهیهای غیر قابل توجیه در سیستم ساخت و اجرای این زیرساختها، شاید مهمترین موضوعاتی است که تبعات و نتایج بیتوجهی به آنها را میتوان در هنگامه وقوع سیلاب و طغیان ناشی از بارندگی دید؛ کما اینکه در فروردینماه جاری نیز نهفقط نقش مفید و مؤثر کانالها در مهار و هدایت سیلاب محسوس بود، بلکه تهدیدات و مشکلات خفته در بستر بیتوجهی به آنها نیز بهوضوح قابل مشاهده بود.
اینروزها مردم شهر همدان در محلات مختلف ضمن ابراز خوشحالی و تشکر و تقدیر از فعالیتهای صورتگرفته درخصوص ساماندهی کانالهای آب، اما همچنان بهخاطر تأخیر در اتمام بهموقع و یا نیمه رها کردن آنها حرف و گلههایی دارند که خبرنگاران روزنامه سپهرغرب در پی تهیه سلسلهگزارشهای میدانی خود از سطح شهر و نیز برحسب وظیفه نسبت به انعکاس آنها اقدام کردهاند؛ به این امید که مسئولین و متولیان حتیالامکان نسبت به ارائه راهکارهایی مؤثر و یا پاسخی قانعکننده در این خصوص اقدام کنند.
همانگونه که در اکثر این گفتوگوها شهروندان قدردان تلاشها و فعالیتهای صورتگرفته از سوی مدیران و مجریان و حتی کارگران فعال در طرح ساماندهی و ایمنسازی کانالها بوده و هستند، اما به همان میزان نیز مطالبهگر پاسخ به چرایی عدم تکمیل و یا کُندی در اجرای کار بوده و مضاف بر آن تقریباً همه این افراد معتقدند درصورت بروز هرگونه پیامد ناخوشایند و ناگوار در پی تبعات اهمالها و سستیها، این پیمانکار و مجریان طرح هستند که باید پاسخگو باشند.
فرقی هم نمیکند که این موضوع درخصوص کانال آب شهرک مدنی باشد که مدتی است کارگاه مسئول پوشاندن روی آن بهدلیل شرایط جوی تعطیل شده و یا کوی مطهری، منوچهری، شهرک فرهنگیان و غیره؛ زیرا در اکثر این مناطق تقریباً با شروع دیرهنگام کار و برخورد با فصل بارندگی، کار تعطیل و به بعد موکول شده است!
عمده ساکنان معتقدند وجود چنین موضوعی طبیعی نیست و متولی کار (اعم از شهرداری، پیمانکار و مجری طرح) باید ضمن پیشبینی لازم، حتیالامکان محدوده و زمان مشخصی را برای انجام کار تعریف میکرد و آن را به انجام میرساند.
یکی دیگر از سؤالاتی که هنوز برای ساکنان این مناطق بیپاسخ باقی مانده، چرایی عملکرد نصفه و نیمه طرحهاست؛ اینکه وقتی در یک قسمت صدها متر از کانال روپوشانی شده، چطور در قسمت دیگر و در انتهای طرح مجری کار را نیمه رها کرده و به حال خود باقی گذاشته است؟
به گفته برخی ساکنین منطقه پُل فرهنگیان (زمینهای صداوسیما) با اینکه تقریباً 95 درصد این کانال امسال ایمنسازی شده، اما دقیقاً در چند ده متر نهایی که برحسب اتفاق بیشترین تردد انسانی و خودرویی را هم دارد، کار به حال خود رها شده و خطرات آن باقی مانده! گو اینکه نمونه همین موضوع و گفتههای مردمی را میتوان در منطقه منوچهری، باغ ایرانیان، اسلامشهر و غیره نیز دید.
جدا از بحث نیمهکاره رها کردن طرح، موضوع فقدان ایمنسازی موقتی و نصب موانع و تابلوهای هشدار، روشنایی و غیره هم در این مناطق همچنان ادامه دارد؛ بدین معنا که تقریباً در هیچکدام از این پروژهها شاهد اقدامات احتیاطی برای عابران و خودروها نیستیم که تا زمان شروع مجدد کار بدانها دلخوش بوده و یا اشاره کنیم.
در قسمتی دیگر از شهر که شاید جزء فراموشخانههای خدمات شهری محسوب میشود، داستان تخریب و سست شدن پی و بُن خانههای مسکونی رهآورد کانالهای بدون دیوار بوده که از هماکنون زنگ خطر و هشدار را به صدا درآورده است. مکانهایی مانند ابتدای جاده حیدره در منوچهری و یا ورودی شهرک ولیعصر (دیزج) از سمت کوی مطهری که گرچه ساکنین آنها دیگر به این فراموشیها عادت کرده و امید چندانی هم به رسیدگی و ایمنسازی محیط ندارند، اما صحبتهای دردمندانه برخی از آنان بیانگر نگرانی از ریزشهای مکرر و گستردهای بوده که آرامآرام به سمت ساختمانهای ایشان درحال پیشروی است.
آنچه در سطور بالا بدانها اشاره شد، شاید تنها نگاهی گذرا بر نیازها و بایدهای امروز ما در قبال حادثه فرداست؛ گو اینکه امیدواریم که هیچگاه نیز در اینگونه ورطههای بلا وارد نشویم. اما این نیز یک حقیقت انکارناپذیر است که در قبال مشاهده حوادث دیگر استانها از هماکنون باید به فکر راهکارهای عملی و مؤثر درخصوص بایستگیهای چنین حوادثی باشیم.
کارشناسان معتقدند در حوزه بسیار مهم پیشگیری، اعمال قوانین لازمالاجرا درخصوص ساختوساز زیرساختهای مورد نیاز همراه با استانداردسازی و یا برنامههای آموزشی رسانهای به دور از ذهنیتسازی منفی و یا ایجاد حس دلهره و ترس، گرچه میتواند حرکتی مؤثر تلقی شود، اما بهتنهایی کافی نبوده؛ بلکه لزوم نظارت سازمانیافته و جدیت در این امر و سرکشی دائم بر روند کلیه ساختوسازها با وجود بالا بردن هزینهها، قدم اساسی در این حرکت بسیار مؤثر است.
با توجه به مشاهدات مستقیم گزارشگران و نیز تعاریف ارائهشده از سوی برخی ساکنین، برخی از کانالهای آب موجود در شهر همدان بهدلیل عدم تکمیل و ساماندهی بهموقع، فقدان حفاظ کشی و ایمنسازی مناسب، در شرایطی غیر قابل قبول قرار گرفتهاند که تصور میرود با توجه به حجم آب وارده به آنها، اوضاع آنها به وضعیت خطرناکی مبدل شود.
تعلل در این امر علاوه بر احتمال بروز خطر جانی و مالی، یقیناً موجبات کاهش اعتماد عمومی نسبت به عملکرد و حس مسئولیتشناسی متولیان سلامت و ایمنی مردم و همشهریان را به دنبال خواهد داشت که امیدواریم مسئولین و متولیان آن را فراموش نکرده و از هماکنون و با هر شکل و راهکار موجود، به دنبال علاج قبل از وقوع حادثه باشند.