لزوم توجه به توسعه شعاعی در برنامهریزی کلانشهری همدان
سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابیمهوش: یک کارشناس حوزه شهرسازی با اشاره به گذشته شهرسازی همدان، گفت: به نظر میرسد توسعه شعاعی باید بهصورت یک دستورالعمل پیش روی متولیان امر قرار گیرد.
کلانشهر در تعریف تخصصی از دیدگاه جغرافیدانان برحسب اِشغال آگاهانه فضایی از طبیعت مفهوم پیدا میکند که به مقتضای فن متداول زمان، انسانها آن را در اختیار میگیرند و بر همین اساس نخستین عاملی که مشخصکننده شهر است، موقعیت جغرافیایی و دومین عامل مقر و مکان و یا روشنتر، محل استقرار شهر بوده که موقعیت شهر میتواند آن را تقویت و یا تضعیف کند. برای جغرافیدانان شهر فضای پویایی، رفتوآمد و حرکت انسانها است و این فضا بایستی خود را با فن دوران معاصر و وسایل نقلیه سازگار کند؛ بدینسان شهر مدرن مملو از ناامنی و آسیبهای اجتماعی است.
تأمین امنیت شهری که در فضای باز و گسترده و در ابعاد دهها کیلومتر گسترش بیقواره و بیحدومرز پیدا کرده است اگر امری محال نباشد، مشکل به نظر میرسد. به همین دلیل شهرهای بزرگ که ابعاد انسانی را پشت سر گذاشتهاند و دچار انواع تزاحمات و بیقاعدگی شدهاند، موجب بروز و ظهور آسیبهای همهجانبهای گشتهاند؛ بهنحوی که در هیچیک از عرصههای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی قادر به نظارت و کنترل رفتارهای ناهنجار و ایمنسازی محیط انسانی برای گروههای مختلف اجتماعی نبوده و ازاینرو محیطهای شهری را اساساً از محیطهای ناامن بهشمار میآورند.
بنابراین امنیت شهری در بستر شهرسازی از بحثهای علمی، فنی، کاربردی و اداری مهمی است که اکنون بهصورت یک موضوع میاندانشی و فرادانشی جامع اکنوننگر در چارچوب جامعهشناسی شهری، حقوق، جغرافیا، علوم انتظامی امنیتی و نظایر آنها بررسی میشود و با سرنوشت آحاد شهروندان کل نظام اجتماعی و اقتصادی شهر بهویژه مسائل امنیت کلانشهر سروکار دارد.
از طرفی شورای عالی شهرسازی و معماری ایران در جلسه مورخ 31 / 1 /88 با استناد به ماده 9 قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک و نحوه تعیین آنها مصوب 1384 و تبصره یک ماده یک مصوبه هیئتوزیران تحت عنوان طرحریزی و مدیریت مجموعه شهری تهران و دیگر شهرهای بزرگ کشور و شهرهای اطراف آنها، تعریف مجموعههای شهری و شاخصهای تبیین آنها را مصوب کرد؛ بهگونهای که طبق این تعاریف شهر همدان با ارائه طرح مطالعاتی بعد از گذشت تقریباً 10 سال، توانست مصوبه مجموعه شهری را از این مقام بالادستی دریافت کند. با این تفاسیر از آنجایی که طی اجرای این طرح و مفهوم تعدادی از روستاها و نیز برخی شهرها در قالب شهر همدان نامیده میشوند، پس پرداختن به شاخصهای شهرسازی در چنین کلانشهری یقیناً یکی از الزاماتی بوده که باید مورد توجه متولیان امر در حوزه شهرسازی قرار گیرد؛ چراکه طی ماههای اخیر با الحاق چند روستا به شهر همدان، هرروز شاهد گسترش ساختوساز در اینگونه مناطق هستیم. بنابراین عدم توجه به حوزه شهرسازی در این زمینه میتواند تبعات جبرانناپذیری را همچون دیگر شهرها به دنبال داشته باشد، بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا با سیدسعید علوی، کارشناس شهرسازی دانشآموخته دانشگاه شهیدبهشتی دراینباره گفتوگویی را ترتیب دهیم که در ادامه میخوانید:
این کارشناس شهرسازی با اشاره به اینکه همزمان با گسترش فضاهای شهری و نیز الحاق و ادغام روستاها به شهرها یقیناً شاهد برخی تغییرات در جنبههای مختلف خواهیم بود، گفت: این تحول هم در حوزه فرهنگی و اجتماعی، هم در حوزه معماری و شهرسازی و نیز در عرصههای خدماتی قابل لمس است.
سیدسعید علوی افزود: با الحاق روستاها بافت اقتصادی و اجتماعی و نیز شرایط فرهنگی آنها دچار تحول میشود.
وی با بیان اینکه در پی این پیوستگیها مباحثی همچون تردد، ترافیک و دسترسیها دارای اهمیت دوچندان میشوند، اذعان کرد: بر این اساس اگر برای چنین تحولاتی برنامهریزی و زیرساختهای ساختاری ویژه درنظر گرفته نشده باشد، یقیناً شاهد ابتلای کلانشهر همدان نیز به معضلات دیگر کلانشهرها در چنین مباحثی خواهیم بود.
علوی با اشاره به برخی از تبعات مترتب از عدم توجه به برنامهریزی دقیق درخصوص ایجاد زیرساختها گفت: گسترش حاشیهنشینی، آلودگی هوا و خاک، تداخل فعالیتها و نیز ایجاد مشاغل ناهمگون و ناسازگار در دل شهر، ازجمله این مشکلات است.
وی با بیان اینکه درحال حاضر بخش عمدهای از مشکلات احصاشده فوق در کلانشهر تهران قابل مشاهده است، اذعان کرد: کارخانههایی که طی دوران گذشته در حاشیه شهر بودند، امروز در دل شهر جای گرفته و در همسایگی بافت مسکونی قرار دارند و برای ساکنین این مناطق مشکلساز شدهاند.
این کارشناس حوزه شهرسازی افزود: این کارخانهها سالها پیش از آنکه اینگونه مناطق جزء شهر محسوب شوند، در این محیطها مستقر شدهاند.
وی با بیان اینکه درواقع کارخانههای مذکور سالها پیش بهدلیل وجود خدمات زیرساختی در حریم شهرهای بزرگ بهعنوان یک ظرفیت شناخته میشدند اما درحال حاضر بهعنوان کاربری ناسازگار مورد انتقاد مردم قرار گرفتهاند، گفت: انتظار میرود در شهری همچون همدان برای ظرفیتهای اینچنینی موجود قبل از گسترش بیشازپیش شهر، چارهای اندیشیده شود.
علوی با اشاره به اینکه گسترش جمعیت امری غیر قابل انکار است، اذعان کرد: در بستر رشد جمعیت و مهاجرت، مراکز جمعیتی طی سالها به یکدیگر میپیوندند.
وی با تأکید بر اینکه میبایست در حوزه شهرسازی بهصورت یک الزام نیاز ارتباطی مراکز سکونتی دیده شود، عنوان کرد: علاوهبر این پیشبینیها برای ارائه خدماتی همچون خدمات چهارگانه آب، برق، گاز و مخابرات نیز از ضرورتهایی است که میبایست مورد توجه قرار گیرد.
علوی با اشاره به اینکه ارائه خدمات توزیعی در حوزه شهرسازی باید مورد توجه قرار گیرد، تأکید کرد: گرچه همانطور که عنوان شده برنامهریزی برای ایجاد زیرساختها باید جزء اولویت متولیان حوزه شهرسازی در چنین شهری باشد، اما پای کار بودن مجریان برای اجرای همزمان این برنامهها حتی از برنامهریزی نیز ارجحتر است؛ زیرا برنامهریزی بدون اجرا بهموقع چیزی جزء آسیب اجتماعی و معضل به دنبال نخواهد داشت.
وی افزود: البته به نظر من شهر همدان از گذشته دارای بنیه قوی در حوزه شهرسازی به لحاظ ساختاری است؛ میتوان مقدمات این کار را مهیا و در حین کار با مشکلات کمتری و حتی بدون مشکل ساختار شهرسازی این کلانشهر را تثبیت کرد.
این کارشناس حوزه شهرسازی با اشاره به اینکه شهرسازی بر مبنای شبکه شعاعی شهر همدان از قدیمالایام وجود دارد و میتواند در گسترش شهر کمکحال برنامهریزان حوزه شهرسازی باشد، گفت: درواقع تجربه شهر همدان در این عرصه میتواند نقشه راه برای آینده شهر باشد.
علوی با تأکید بر اینکه طبق اصول شهرسازی این شبکه شعاعی قابل گسترش است، اذعان کرد: متأسفانه آنچه در حوزه شهرسازی کلانشهرها مورد غفلت قرار میگیرد، توجه به حوزه فعالیتی و خدماتی است.
وی ادامه داد: این امر حتی بسیار مهمتر از گسترش شبکههای حملونقلی است، زیرا اگر این فعالیتها در بخشهای مختلف کلانشهرها بهصورت درست توزیع شوند، معضلات شهری نیز در سایه این زیرساختها کمرنگتر دیده میشوند.
این کارشناس حوزه شهرسازی با بیان اینکه البته شهروندان نیز میبایست هزینه توسعه شهری را برای ایجاد زیرساختها بپردازند، گفت: درواقع در بحث توسعه دولت مقدمات کار را تهیه میکند و مردم خود نقش اصلی را برعهده دارند.
وی در پاسخ به این سؤال که آیا شاخص و یا قانون خاصی در حوزه شهرسازی کلانشهرها مطرح است؟ بیان کرد: درواقع قوانین در این بخش بهصورت تیپهای خاص طرحهای جامع و تفضیلی بیان شده است که طبق این قوانین ضوابط مالی و چارچوبهای خاصی مد نظر شهرسازان قرار میگیرد؛ اما خارج از چنین تیپهایی میتوانند به طرحهای مطالعاتی که برای شهر تهران از طریق 22 مشاور در 22 منطقه شهری تهران تدوین و توسط 70 کارشناس مورد بازنگری قرار گرفته است، مراجعه کنند.
علوی ادامه داد: در این طرح ملاک عمل برای تعیین کاربریها پهنهبندی است که طی زمان با توجه به نیاز روز منطقه قابل انعطاف بوده، بهگونهای که دشواریهای تغییر کاربری را برای مدیران شهر کمتر کرده است.
معالوصف؛ از آنجایی که امروزه بیش از 20 سازمان در مدیریت شهری دخیل هستند و با توضیحات فوق به این نتیجه میرسیم که کلانشهرها بهویژه کلانشهرهایی همچون همدان، نیازمند ایجاد مدیریت واحدی در پیکره خود هستند و درصورت تحقق نیافتن چنین مدیریتی، سازمانهای دخیل در مدیریت شهری کارآیی لازم را در انجام وظایف خود نخواهند داشت. چنانچه سازمانهای شهری کلانشهر همدان بهوسیله مدیریتی واحد هماهنگ نشوند، درنهایت یا رقیب هم خواهند شد و یا بهموازات هم عمل خواهند کرد که در این صورت هر سازمان برای خود تصمیم گرفته و آن را اجرا میکند و این امر باعث میشود که در شهر گسترش روزافزون کالبدی و همچنین افزایش و رشد جمعیت شهری را شاهد باشیم.
بخشینگری و تصمیمات فلهای در اقتصاد و متغیر بودن مقررات، در مسائل شهری مشکلات جدی بهوجود آورد؛ درحال حاضر نیز به گفته حمیدرضا حاجیبابایی نماینده مردم همدان در مجلس شورای اسلامی، طی دو سال گذشته به بیش از پنج هزار خانوار که خانههایشان بهصورت غیر مجاز ساخته شده بود، خدمات زیرساختی ارائه شده است که این مسئله لزوم توجه به همافزایی بین دستگاهی را در عرصه شهرسازی دوچندان میکند. چراکه گسترش حاشیهنشینی نتیجه عقب ماندن اجرای طرحها از برنامهریزیها و درعینحال بیاعتمادی به مدیران شهری است.
