رواناب شهری؛ چالشها و فرصتها
سپهرغرب، گروه شهر: در سالهای اخیر بهخصوص در کشورهای پیشرفته که قسمت اعظم آبهای سطحی مهار شدهاند، به این نتیجه رسیدهاند که بهترین راه مبارزه با بحران آب، استفاده بهینه و جلوگیری از آلوده شدن آن است.
در یکی دو قرن اخیر با گسترش صنعت و افزایش سریع جمعیت، مهار آبها بهمنظور تحت کنترل درآوردن آبهایی که بدون استفاده از دسترس خارج میشوند، بیشتر مورد توجه قرار گرفته و حاصل این توجه گسترش سریع علم سدسازی بوده است. اگر رواناب شهری بهجای درنظر گرفته شدن بهعنوان فاضلاب، یک منبع آب دیده میشد، میتوانست منشأ فواید بسیاری شود. مدیریت رواناب در مناطق شهری شامل کنترل جریان هرزآبها و اصلاح شبکههای زهکشی است.
شهرها در جریان رشد و توسعه خود، در محیط هیدرولوژیکی طبیعی، اختلال ایجاد میکنند و در بینظمی خود صدمه میبینند. تشدید خطر سیل و آبگرفتگی معابر که منجر به افزایش هزینههای نگهداری شهر و خسارات احتمالی جانی و مالی خواهد شد، تا حد زیادی ناشی از اثرات توسعه شهری و تغییرات شدید بهوجودآمده در الگوی زهکشی طبیعی است؛ درصورت عدم زهکشی مناسب، رواناب ناشی از بارشهای شهری امکان سیلاب در سطح شهر را افزایش میدهند.
ازاینرو کنترل وقایعی مانند آبگرفتگی معابر، اختلال در سیستم عبورومرور، آلودگی سطوح شهری بهواسطه جاری شدن رواناب آلوده و سیلزدگی مناطق مسکونی و تأمین امنیت جانی، مالی و روانی شهروندان همواره دغدغه خاطر طراحان و برنامهریزان شهری و مهندسین آب بوده؛ ازاینرو نیاز به یک مدیریت با رویکردی یکپارچه و پایدار در جهت استفاده بهینه از سیلاب است.
اگرچه در بسیاری شهرهای دنیا با توجه به سطح رفاه اجتماعی سیستم رواناب شهری از سیستم انتقال فاضلاب خانگی جدا بوده و براساس حجم فاضلاب و رواناب ناشی از بارندگی، سامانههای جمعآوری و دفع آنها بهخوبی پاسخگوی نیازها بوده، اما در برخی از مواقع وجود این سامانهها برای انتقال کل رواناب شهری لازم نیست. رشد سریع شهرها به همراه افزایش جمعیت آن، کاهش نفوذپذیری بهدلیل توسعه مناطق شهری و همچنین وجود سامانههای جمعآوری رواناب با عمر بالا، از دلایل عمده وقوع سیلاب در مناطق شهری است.
سامانههای پایدار منابع آب برای پیشبرد اهداف حال و آینده جوامع طراحی و مدیریت شدهاند، بهطوری که از محیط، بوم و هیدرولوژی آنها استفاده بهینه شود. بدون مدیریت صحیح منابع آب، هرگز نمیتوانیم به توسعه پایدار برسیم و فقر را کاهش دهیم. هدف توسعه و مدیریت پایدار منابع آب، تأمین صحیح نیازهای آبی نسلهای حال و آینده است؛ این مهم با درنظر گرفتن دو عامل طراحی جامع و مناسب سامانهها یعنی بهینهسازی راندمان استفاده از آب و ایجاد تلاشی پیوسته بهمنظور حفاظت و تجدید محیطزیست طبیعی تحقق مییابد.
در بسیاری از مناطق جهان آب کافی بهمنظور برآوردن نیازهای اساسی بشر وجود ندارد. پیشبینیها نشان میدهد بین سالهای 2009 تا 2050، جمعیت جهان 2.3 میلیارد افزایش مییابد و از 6.8 میلیارد به 9.1 میلیارد میرسد و جمعیت شهرنشین جهان حدود 84 درصد افزایش یافته و از 3.4 میلیارد نفر در سال 2009 به 6.3 میلیارد در سال 2050 میرسد. بنابراین با نزدیک شدن بسیاری از جوامع به محدودیت منابع آب قابل دسترس، روشهای استحصال منابع آب مانند جمعآوری آب باران از اهمیت ویژهای برخوردار هستند. همچنین استحصال آب باران در وضعیتی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد که رشد تقاضای آب در جامعه با منابع آب قابل دسترس برابری نکند، بنابراین در این زمینه کشورهایی نظیر آمریکا و استرالیا پیشقدم بوده و طبق برآورد صورتگرفته در سال 2002 در ایالات متحده، تقریباً صد هزار واحد مسکونی و زراعی به تأسیسات جمعآوری آب باران تجهیز شدهاند.
کشور ایران که به لحاظ اقلیمی جزء مناطق خشک و نیمهخشک جهان محسوب میشود، در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا واقع شده و بسیاری از چالشها را در مواجهه با پایداری منابع آب تجربه کرده است. کل بارش سالانه کشور 252 میلیمتر (یکسوم میانگین جهانی) است که 179 میلیمتر بهطور مستقیم از طریق تبخیر از دست میرود؛ بنابراین احتیاج است که از بارش و رواناب آنها، سطوح زمین، شیبهای تند و سطح جادهها با استفاده از روشهای سادهای مثل قوطیها، تانک و آبانبارها و یا روشهای پیچیدهای مثل سدهای زیرزمینی، استفاده شود. با ساخت مخازن زیرزمینی میتوان سیلاب را ذخیره کرده تا بهتدریج در تغذیه لایههای زیرزمینی در اختیار قرار گیرند و یا به سمت آبهای سطحی رها شوند. از سیلاب ذخیرهشده در مخزن میتوان برای مصارف آبیاری استفاده کرد. علاوهبر اینها میتوان از سازههایی برای کنترل و به دام انداختن آبهای سطحی بهره برد. معمولترین این اقدامات برای خانهها ساخت گودالی است که با شن نفودپذیر پُر شده باشد، این گودال شامل حفره عمیق با لوله پلاستیکی و نیز چاله سطحی نفوذپذیر است؛ ترانشههای نفوذ، سنگفرشهای نفوذپذیر و بیوفیلترها میتوانند به ما کمک کنند. در پژوهشی که توسط علی یوسفی در دانشکده محیطزیست دانشگاه تهران انجام گرفت، وی توانست روکشی بتنی که نفوذپذیر بوده و بتواند آلایندههایی همچون فلزات سنگین را تا حد قابل قبولی مورد جذب قرار دهد، طراحی و تولید کند. با این پیشرفت میتوان سنگفرشهای جاذب و نفوذپذیر ایجاد کرد.
در سالهای اخیر بهخصوص در کشورهای پیشرفته که قسمت اعظم آبهای سطحی مهار شدهاند، به این نتیجه رسیدهاند که بهترین راه مبارزه با بحران آب استفاده بهینه و جلوگیری از آلوده شدن آن است. مسلم بوده که بحران آب در سالهایی نمایانتر میشود که پدیده خشکسالی روی میدهد و یکی از تبعات خشکسالی، به حداقل رسیدن آب رودخانههاست.
مطالعات زیادی بر کنترل روانابهای شهری صورت گرفته است و نتیجه همه آنها بر این پایه استوار بوده که لازم است بهجای آنکه سیلاب را هرچه سریعتر از شهر خارج کنیم، آلودگی آن را کم کرده و تا حد امکان در زمین نفوذ دهیم. اقلیم یک منطقه نیز میتواند تأثیر معنیداری بر کیفیت و کمیت رواناب سیلاب گذارد. عواملی همچون سابقه دوره خشکی بین طوفانها و مقدار ذوب برف میتواند بر ویژگیهای رواناب در یک منطقه اثر بگذارد. مناطقی که بارش کمی دارند، میتوانند روانابی با غلظت معنیداری از آلودگیها داشته باشند، بهخصوص مناطق حاد مثل جادهها، پارکینگها و مکانهای صنعتی. بسیاری از عوامل جغرافیایی همچون نوع خاک، شیب، کاربری اراضی و مقدار نفوذناپذیری حوضه میتوانند به مقدار زیادی بر کمیت و کیفیت روانابی که از منطقه حاصل میشود، تأثیر بگذارند. هنگام بارش باران بخشی از آن در زمین نفوذ و حفرات سطحی زمین را پُر کرده و بخشی از آن بهصورت رواناب جاری میشود. پستیوبلندیهای سطح زمین رواناب ایجادشده را در مسیرهای مشخصی هدایت کرده و بدین طریق مسیر رودخانهها و مسیلها شکل میگیرند. ایجاد ساختوسازهای بشر و تغییر در شکل و فرم زمین، این سیستم طبیعی را مختل کرده و درصورتی که این ساختوسازها با رفتار طبیعی رودخانهها و مسیلها سازگاری نداشته باشند، دیر یا زود صدمات مالی و جانی به همراه خواهند داشت. آب باران بهطور طبیعی مشکل بهداشتی ازنظر مواد شیمیایی ندارد، مگر اینکه آلودگی بسیار شدید هوا در منطقه وجود داشته باشد. بنابراین چون رواناب جذب میشود، بایستی پیش از جذب شدن معیارهایی برای مصارف مختلف رعایت شود؛ باید استانداردهای آژانس حفاظت محیطزیست آمریکا که سازمان معتبری در این زمینه است، رعایت شود. اما چون ایران جزء 10 کشور نخست جهان در آلودگی هواست و در مسائلی همچون فرونشست زمین، نابودی تالابها و بیابانزایی غالباً در شمار 10 کشور نخست جهان بوده، بایستی احتیاطهای لازم در مورد استفاده از آن بهعمل آید.
برای بهترین عملکرد استفاده از روانابها باید چرخه هیدرولوژیک طبیعی را که توسط ساختوسازها و توسعه شهری برهم خورده است، حداقل کند. این نگرش شامل بهترین اقدامات مدیریتی است که بهمنظور کم کردن بار آلودگی و نیز کاهش حجم و تندی روانابی، به آبهای سطحی تخلیه میشوند. در انتها باید گفت که علاوهبر فعالیتهای سازهای و مدیریتی ذکرشده، آگاهیبخشی به مردم در مدیریت رواناب شهری بهعنوان اقدامات غیر سازهای تعریف میشود. اقدامات غیر سازهای نیاز به تأسیسات ندارند و بهجای آن برنامههایی برای جلوگیری از رشد آلودگی شامل آموزش، احتراز از تولید آلودگی و دستورات منظم دارند. مردم عامل مهمی در جلوگیری از آلودگی رواناب شهری و کاهش آلودگی آن هستند. آنها باید گامهایی را در جهت جلوگیری از تماس آلودگیها با رواناب شهری بردارند.
در کلانشهرهایی نظیر تهران آب باران را بهصورت مستقیم در هر فضای واحد مسکونی میتوان با استفاده از یک مخزن جمعآوری کرده و در حدود 50 درصد آب مورد نیاز فضای سبز را که اغلب از آب شهری برای آبیاری استفاده میکنند، تأمین کرد. حتی میتوان درصورت مناسب نبودن این آب برای آبیاری فضای سبز، آن را در موارد دیگر مثل آتشنشانی، شستوشوی ماشین و موارد دیگر استفاده کرد. البته لازم است قبل از هر اقدامی، پیشتصفیهای برای جلوگیری از ورود آلودگیها انجام گیرد.
* منابع
- اسلامیان. س، نادری. م، اخروی. سعید، راهکارهای مدیریتی رواناب و رفع گرفتگی معابر شهری.
- اسلامیان. سعید، نصری. م، رحیمی. ن، «بررسی دورههای ترسالی و خشکسالی و اثرات آن بر تغییرات منابع آب حوضه آبخیز دشت بوئین». جغرافیا و برنامهریزی طبیعی، 1388
* علی نقی خانی