مجموعه شهری و سؤالات بیجواب
سپهرغرب، گروه شهر - طاهره ترابیمهوش: امروز با پیچیده شدن مسائل شهری، افزایش فزاینده جمعیت، تنوع و کثرت نیازها و احتیاجات، نمیتوان شهرها را به حال خود رها کرد تا بهصورت لجامگسیخته رشد کنند و به حیاتشان ادامه دهند.
ازاینرو طرحهای توسعه شهری بنیادیترین ابزار شکلدهی شهرها براساس نظم و برنامه از پیش اندیشیدهشده محسوب میشوند؛ تهیه و اجرای طرحهای شهری بهطور اعم و طرحهای جامع بهطور اخص مقتضای شرایط پیچیدهتر، توسعهیافتهتر و گستردهتر زندگی در شهرهای معاصر و همچنین تنوع نیازها و احتیاجات ناشی از آن است، از آنجایی که محدوده فیزیکی شهرها هیچگاه پاسخگوی طرحهای شهری نیستند و این موضوع در رابطه با شهرهای بزرگ و محدودههای عملکردی آنها مشهودتر است، سال 1374 در هیئت دولت مصوبهای بهنام طرحریزی و مدیریت مجموعه شهری تهران و سایر شهرهای بزرگ کشور تصویب شد که ضرورت تهیه طرحهای مجموعه شهری را مطرح میکند.
درحال حاضر نیز طرح مجموعه شهری همدان بعد از گذشت تقریباً یک دهه از مطرح شدن آن یعنی سال 88، مصوب شد.
حال آنکه طبق مستندات قانونی طرح مجموعه شهری اهدافی همچون ساماندهی اسکان جمعیت در آینده، آرایش شبکه شهری و روستایی از زمین، هدایت و کنترل استفاده از زمین، اسکان گروههای کمدرآمد (ساماندهی حاشیهنشینی) و بهبود نظام مدیریت شهری (بر مبنای مدیریت مجموعه) را دنبال میکند؛ بر این اساس با توجه به اهمیت موضوع بر آن شدیم تا درخصوص نقاط قوت و ضعف مجموعه شهری شدن و درعینحال بایدونباید این نوع گستره شهری با نرگس نورالهزاده، کارشناس شهرسازی و معماری و نیز رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورای اسلامی شهر همدان گفتوگو کنیم که در ادامه میخوانید:
این کارشناس معماری و شهرسازی با ارائه تعریفی از مجموعه شهری، گفت: چند شهر با فاصله اندک از یکدیگر که متأثر از شهر مرکزی هستند، میبایست به دنبال اتخاذ سیاست یکسان باشند.
نرگس نورالهزاده افزود: در اغلب موارد شاهد هستیم که شهر و مرکز استان دارای ویژگیهای خاصی است که همین شاخصهها متأسفانه در دیگر شهرهای پیرامونی وجود ندارد و درعینحال وجود این ویژگیها با وجود نزدیکی مکانی بین شهرها، اما نمیتواند تأثیر خاصی در رفع نیاز دیگر شهرهای پیرامونی داشته باشد.
وی با تأکید بر چرایی شکلگیری طرح مجموعه شهری، خاطرنشان کرد: اتخاذ یک سیاست یکسان و درعینحال ایجاد تعاون و همکاری در بین این شهرها، میتواند توسعه پایدار شهری را به همراه داشته باشد.
نورالهزاده ادامه داد: البته مجموعه شهری شدن طبق مصوبات یکی از پیشنیازها برای کلانشهر تلقی شدن شهر همدان بوده است.
وی با بیان اینکه طبق طرح ارائهشده از مجموعه شهری قرار است یک افق درخصوص نحوه تعامل، همکاری و ارائه خدمات بین شهرها پیشبینی شود که طبق آن هریک از مدیران در این مجموعه موظف هستند برنامه و سیاستهای خود را در راستای افق پیشبینیشده پایهریزی کنند، در پاسخ به این سؤال که سیاستگذاری کلان مذکور تنها در حوزه مدیریت شهری معنا پیدا میکند و یا اینکه دیگر جوانب را نیز شامل خواهد شد؟ خاطرنشان کرد: قاعدتاً این سیاست دربرگیرنده کلیه حوزههای مدیریتی اعم از آموزشی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی، خدمات شهری، اقتصادی و حتی کالبدی خواهد بود.
نورالهزاده در پاسخ به این سؤال که برای رسیدن به اهداف مطلوب مجموعه شهری چه رویکردی میبایست دنبال میشود؟ عنوان کرد: شاید علم و مطالعه بنده در حوزه مجموعه اندک است؛ اما به نظر میرسد نخستین مشکلی که در اجرای این طرح با آن مواجه خواهیم شد، آن است که مجموعه شهری همدان در نحوه تقسیم بین دو شهرستان قرار گرفته است.
وی افزود: از 6 شهر و روستای تشکیلدهنده مجموعه شهری همدان، تعدادی در حوزه استحفاظی شهرستان بهار و تعدادی در حوزه شهرستان همدان قرار دارند.
این کارشناس معماری و شهرسازی گفت: حال آنکه متأسفانه درحال حاضر یکی از مشکلاتی که با آن در سطوح مدیریتی دستوپنجه نرم میکنیم، این است که سیاست و راهبردهای ما منطبق با برنامههای کلان نیست.
نورالهزاده با بیان اینکه معمولاً با تغییر مدیریت و افراد در سیستم اداری ناخودآگاه پروژه و تصمیمات در دستگاهها نیز دچار تحول میشوند، اذعان کرد: درواقع هنوز روند درستی برای رسیدن به اهداف کلان تبیین نشده است.
وی اضافه کرد: حال این نقص نظام اداری در دو حوزه شهرستانی باهم یقیناً مشکلساز خواهد بود.
رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورای اسلامی شهر همدان در تبیین مشکل مذکور تصریح کرد: ما خود در حوزه خدمات شهری بارها طی تصمیمسازی با استانداری، شهرداری و فرمانداری دچار ناهماهنگی شدهایم؛ حال آنکه این عدم هماهنگی یقیناً در سطح دو شهرستان دشوارتر خواهد بود.
این کارشناس حوزه معماری و شهرسازی با بیان اینکه بارها در جلسات نیز از مشاور مجموعه شهری نحوه تحقق این هماهنگی در نظام اداری را سؤال کردیم اما پاسخ درستی به ما ارائه نشده است، خاطرنشان کرد: این درحالی است که مشاور طرحهای اینچنینی بنا به تجربه میبایست بتواند دراینباره توضیح دهد.
وی با تأکید بر اینکه برای رسیدن به نتیجه مطلوب در ورای تحقق مدیریت شهری نیازمند مدیریت واحد در این مجموعه نیز هستیم، تأکید کرد: به نظر میرسد جهت هماهنگی در نظام اداری در حوزه شهرستان دستورالعمل وجود ندارد و یا اینکه بنده از آن بیاطلاع هستم.
نورالهزاده در پاسخ به مسئله چگونگی شکلگیری نظام واحد مدیریتی در مجموعه شهری عنوان کرد: این مهم بیشتر در حوزه اجرای ضوابط و قوانین مجموعه شهری قابل درک است؛ بهنحوی که میتوان در قالب مجموعه شهری این ضابطه را گنجاند که مدیریت این مجموعه توسط یک نظام واحد انجام شود و بهعنوان مثال در عرصه برنامهریزی تنها یک فرمانداری متولی امر شود.
وی با تأکید بر اینکه برای اینگونه مسائل قبل از تصویب میتوان توسط مدیران مرتبط بهعنوان سند بالادستی چارهاندیشی کرد، گفت: اگر قرار است هر کدام از شهرها بهصورت مستقل اداره شوند، دیگر الزامی برای تشکیل مجموعه شهری وجود ندارد و در غیر این صورت این مهم تنها در حوزه مدیریت شهری معنا پیدا نمیکند، بلکه همه حوزههای مرتبط شهری در فضای مجموعه شهری دخیل هستند.
نورالهزاده افزود: بهعنوان مثال در مدیریت شهری طبق طرح تفضیلی نقطهای از شهر بهعنوان لکه درمانی تعریف میشود، حال درنظر بگیرید این سیاست مدیریتی با سیاست علوم پزشکی همخوانی نداشته باشد؛ بنابراین درصورت اجرا از سوی مدیریت شهری، یقیناً در فرآیند خدماترسانی دچار مشکل خواهد شد.
وی با بیان اینکه نمیتوان گفت طرح مدیریت شهری تنها مختص هماهنگی شهرداریها است، اذعان کرد: از طرفی اگر تنها این روند پیگیری میشود، پس نقش شوراها در سیاستگذاری و نظارت چگونه خواهد بود؟
نورالهزاده با اشاره به اینکه اگر صرفاً این طرح در قالب مدیریت شهری دنبال شود یقیناً با شکست مواجه خواهد شد، تأکید کرد: درحال حاضر نیز ما در اجرای طرحهای جامع و تفضیلی شهر توسط مدیریت شهری بهدلیل عدم یکپارچگی در مدیریت شاهد پیشرفت نهایتاً 50 درصدی هستیم، پس چگونه میتوان انتظار داشت که در اجرای چنین طرحی تنها مدیریت شهری ملاک عمل باشد.
وی با بیان اینکه مدیریت یکپارچه واحد مجموعه شهری نیازمند برگزاری جلساتی در راستای شفافسازی است، گفت: دراینبین استانداری و راه و شهرسازی میبایست نسبت به شفافسازی درخصوص اهداف اجرای طرح و نیز نحوه مدیریت آن اقدام کنند.
این استاد معماری با بیان اینکه مشخص نبودن هدف مجموعه شهری پاسخ به این سؤال که آیا این مهم بار مضاعف مالی بر شهری همچون همدان بهعنوان شهر مرکزی بار میکند را دشوار کرده است، تصریح کرد: یقیناً پیشفرضهای ذهنی من با مشاور و کارفرمای طرح دراینباره متفاوت است؛ بدین معنا که بنا بر آنچه بنده از مجموعه شهری در ذهنم طبق قوانین ترسیم کردهام، نیازمند سیاستگذاری کلان و مدیریت یکپارچه در بخشهای مختلف هستیم که این مهم قطعاً بار مالی مضاعفی را بر دوش همدان میگذارد؛ البته این بار اضافی بیشتر در حوزه سرمایهگذاری در عرصههای زیرساختی معنا پیدا میکند.
این مدیر شهری افزود: البته درحال حاضر نیز همدان بخش از خدمات شهرهای مجاور را ارائه میکند، اما جایی که برای آن برنامهای تدوین نشده، پس برآورد مالی آن نیز مشخص نیست.
نورالهزاده درخصوص این مسئله که برخیها همدان را بهعنوان برادر بزرگتر در تصمیمسازیها قلمداد میکنند، تشریح کرد: یقیناً اگر در برنامهریزیها نقش شهرها بهدرستی مشخص نشود، این برادر بزرگتر در مقام قدرت میتواند به دیگر شهرهای همجوار از این موضع زورگویی کند و حتی موجودیت شهرهای دیگر را زیر سؤال ببرد.
وی افزود: از طرفی این مهم میتواند در تشدید مهاجرتها نیز مؤثر واقع شود، بهنحوی که ازدیاد جمعیتی در شهر همدان بحرانآفرین شود.
رئیس کمیسیون معماری و شهرسازی شورای اسلامی شهر همدان با بیان اینکه معمولاً وقتی دم از اجرای طرح مجموعه شهری زده میشود لازم است آسیبهای شهر مرکزی دیده شود و هدف اجرای طرح نیز در راستای حل این آسیبها تعریف شده باشد، اظهار کرد: بهعنوان مثال از قدیمالایام همدان بهعنوان باغشهر شناخته شده است، حال آنکه این ویژگی به گفته دوستداران طبیعت در پی اجرای طرح تفضیلی و طرح جامع شهری دچار مشکل شده؛ بهگونهای که گسترش شهر طی سالهای اخیر بیشتر به سمتوسوی باغات رفته است.
وی ادامه داد: بهعنوان مثال پیش از ساختوسازهای چند دهه اخیر، پس از گذشتن از میدان بعثت دیگر شاهد ساختوساز نبودیم بلکه این باغات بودند که خودنمایی میکردند که در پی اجرای طرحهای تفضیلی در آن لکههای مسکونی پیشبینی و ساخته شده است.
نورالهزاده افزود: حال آنکه متأسفانه برای این باغات جایگزینی درنظر گرفته نشده؛ این درحالی بوده که تغییر سبک ساختوسازها (آپارتمانی) این نیاز را دوچندان کرده است.
وی با بیان اینکه لازم است در مجموعه شهری برای این مشکل چارهای اندیشیده شود، گفت: از طرفی در دهه 70 برای گسترش شهر قوانینی مبنی بر احداث شهرکهای جدید در راستای جلوگیری از ساختوسازهای غیر مجاز حاکم بوده، اما گویا این مهم در مجموعه شهری مسکوت مانده؛ این درحالی است که گسترش شهر بر مبنای افزایش جمعیت نیازمند ایجاد زیرساختهای همهجانبه اعم از درمانی، آموزشی و غیره بوده، در غیر این صورت در پی گسترش شهر بدون درنظر گرفتن مؤلفههای مذکور در قالب یک شهرک، شاهد تشکیل چندین شهرک همچون کوی ولیعصر خواهیم بود که همچنان در تأمین فضای آموزشی برای کودکان ساکن در آن منطقه دچار مشکل است.
معالوصف؛ با توجه به آنچه گفته شد، به نظر میرسد لازم است متولیان امر درخصوص مجموعه شهری، نحوه مدیریت واحد و نیز ارائه راه حل برای مشکلاتی همچون تغییر کاربریها و نیز تأمین زیرساختها برای مردم و نیز مسئولان مرتبط، شفافسازی کنند؛ زیرا همانطور که عنوان شد، هنوز ابهامات بسیاری در ذهن حتی مدیران در چرایی و هدف اجرای طرح وجود دارد که نتوانستهاند در پاسخ به آنها به جواب متقنی برسند.
