سپهرغرب، گروه خبر: رئیس پژوهشکده نظر گفت: مسجد صرفاً یک بنا و معماری نیست، بلکه یک نهاد اجتماعی است که در آن اعمال دیگری نیز انجام می‌شود و وجه اصلی تأسیسش برقراری پیوند بین مسلمانان و تقویت جامعه اسلامی است.

بیستمین قسمت از برنامه «شب معماری» با موضوع اهمیت مسجد و حیات امروزه آن در شهر با حضور سیدامیر منصوری، رئیس پژوهشکده نظر و محمود روحانی، استاد دانشگاه چهارشنبه 27 آذرماه روی آنتن شبکه چهارم سیما رفت.

      توجه بیش‌ازحد به معماری مساجد انحراف محسوب می‌شود

رئیس پژوهشکده نظر در این برنامه درباره اهمیت مسجد در شهر اسلامی گفت: بعد از هجرت پیامبر از مکه به مدینه براساس پیمانی که بین او و قبایل ساکن در مدینه بسته شد، در نخستین اقدام مسجدی از سوی پیامبر در این شهر بنا نهاده شد و بعد از آن اقدامات زیادی در این شهر صورت گرفت، تا جایی که اسم این شهر از یثرب به مدینه‌النبی تغییر یافت که البته نقطه آغاز همه این تغییرات نیز همان مسجد بوده است.

سیدامیر منصوری ادامه داد: اقدام بعدی بعد از بنای مسجد، انتقال بازارهایی بود که طوایف درحال جنگ در مدینه هر کدام در محل استقرار خود داشتند، پیامبر دستور داد این بازارها به اطراف مسجد منتقل شده و بعد نیز محل‌های اسکان مشخصی برای مهاجران در همان اطراف مسجد ایجاد کرد، تا جایی که به‌تدریج شهر مدینه شکل گرفت. در اصل مسجد در آن دوران یک نهاد اجتماعی بوده و ابعاد عبادی آن در جایگاه‌های بعدی قرار داشت؛ درحالی ‌که معبد در ادیان دیگر محل مقدسی است که صرفاً برای عبادت کاربر دارد.

رئیس پژوهشکده نظر با بیان اینکه در مسجدی که پیامبر بنیان گذاشته جز برگزاری آیین‌های مذهبی رابطه‌های بین انسان و اجتماع نیز شکل گرفته بود، گفت: معبد مسلمانان که همان مسجد است، یک فضای جمعی و اجتماعی بوده؛ به عبارت دیگر مسجد صرفاً یک بنا و معماری نیست، بلکه یک نهاد اجتماعی است که در آن اعمال دیگری نیز انجام می‌شود و وجه اصلی تأسیسش برقراری پیوند بین مسلمانان و تقویت جامعه اسلامی است.

منصوری بیان کرد: احکامی که برای مسجد وضع شده نیز همگی حاکی از صحت همین پیوند بین مسلمانان است، آنچه در مسجد به‌عنوان سنت پیامبر باید دنبال کنیم، نهاد بودن آن است و نه اینکه صرفاً شکل ظاهری مسجد را درنظر بگیریم و حتی بیش از آنکه بر کالبد مسجد تأکید کنیم، باید روی نقش آن متمرکز شویم. باید جامعه اسلامی را یک سیستم اجتماعی بشناسیم که مسجد به‌عنوان یک نهاد در برقراری روابط صحیح بین اجزای این سیستم نقش منحصربه‌فردی دارد.

رئیس پژوهشکده نظر گفت: برای ارزیابی مسجد امروز بایستی به این مسئله توجه کنیم که نقش مسجد آن‌چنان که پیامبر بنیان‌گذاری کرده، در زندگی انسان امروزی تا چه میزان لحاظ می‌شود؟ در جواب به این سؤال می‌توان گفت هرچند در برخی از مساجد ما این حکم شمولیت ندارد، اما همچنان در ایران و در جهان اسلام مساجدی داریم که با همان نقش اولیه که پیامبر بنیان گذاشتند، فعال هستند؛ البته نباید این مسئله را نیز فراموش کنیم که در ساختارهای اجتماعی و سیاسی تغییراتی رخ داده که آن‌ها ایفای نقش همه‌جانبه مساجد را تحمل نمی‌کنند.

وی با بیان اینکه امروزه مساجدی را هم داریم که تنها یک معبد بوده و به محل نماز خواندن صرف تبدیل شده‌اند، اظهار کرد: مساجد ما در دوره طولانی از صدر اسلام تاکنون این خصوصیت را داشته‌اند که همیشه با شرایط روز اجتماع درگیر باشند و این‌طور نبوده که مسجد مانند کلیساهای مسیحیان و یا معابد هندی و بودایی از زندگی روزمره افراد دور باشند، تا جایی که حتی شاهد هستیم در احکام ساخت مسجد نیز نکات ریزی پیرامون اهمیت همین مسئله وجود دارد.

منصوری گفت: اساس مسجد یک فضای عبادی- اجتماعی است. در کنار آن مسجد دارای صفت‌های خاص به خودش بوده که معماری، نقشه اثرگذار در شهر، نقش فضای شهری، کارکرد تجاری مسجد در شهر و غیره ازجمله آن‌ها است. اشکالی که در مساجدی که امروزه منتقد آن هستیم رخ داده، این است که برخی از این صفت‌ها بر جوهر اصلی مسجد غلبه کرده‌اند؛ به عبارت دیگر معماری مسجد یکی از صفت‌های مسجد است و چنانچه بخواهد این صفت بیشتر از حد پُررنگ شود، مانع نقش اصلی مسجد بوده و مثال آن مساجد بزرگی است که برخی حکومت‌های اسلامی سعی می‌کنند با ساختشان آن‌ها را به‌عنوان قدرت برتر به رخ دیگران بکشند.

رئیس پژوهشکده نظر تصریح کرد: امام (ره) بارها تأکید کردند که از زرق‌وبرق مساجد اسلام آمریکایی و یا مساجدی که ساخت معاویه و خاندان او بوده، پرهیز کنید؛ درحالی ‌که امروزه به سمتی حرکت کرده‌ایم که یکی از انحرافات در بحث ساخت مسجد، توجه بیش‌ازحد به معماری و نمادین شدن مسجد است.

وی خاطرنشان کرد: در دوران پیش از انقلاب اسلامی شاهد بودیم که بسیاری از اتفاقات اجتماعی مردم در مساجد رقم می‌خورد و حتی در این مکان نفت و مایجتاج ضروری مردم نیز توزیع می‌شد؛ چراکه این بنا تنها محل عبادت نبود، اما به‌تدریج از کارکرد اجتماعی مسجد به‌صورت آن گرایش پیدا کرده‌ایم و به‌ جایی رسیده‌ایم که می‌بینیم مساجد حتی به فکر خودکفایی در تأمین هزینه‌هایشان رسیده‌اند.

      برخی مساجد کارکرد تزئیناتی دارند

در ادامه یک استاد دانشگاه گفت: شرایط اجتماعی همان سنت‌ها و آداب‌ورسوم مردم است که در طول زمان تغییر می‌کند و در همین راستا طبیعی بوده که بتوان برخی از احکامی که برای ساخت مسجد وجود دارد را با توجه به شرایط روز زندگی تغییر داد. به‌طور مثال درباره ارتفاع مناره مسجد ما احکام خاصی داریم که همه آن‌ها بر رعایت حفظ حریم شخصی همسایگان مسجد تأکید ویژه دارند.

محمود روحانی با بیان اینکه مساجد در محله‌های مختلف دارای نقش‌های مهمی هستند، تصریح کرد: البته در کنار مساجد محله‌ای، ما مساجد جامع و مصلا را نیز در شهرها داریم و طبیعی است که در گذشته مراجعه به مساجد به‌خاطر رفع نیازها و آسیب‌ها بوده و مساجد نیز در آن زمان با توجه به شرایط زندگی آن‌روزها بنا می‌شد؛ اما امروزه می‌بینیم با ورود خودرو و فناوری به زندگی انسان، همچنان مساجد به همان شکل قبل بنا می‌شوند، تا جایی که وقتی قرار به برگزاری مراسم ختم در مسجدی است، ترافیک شدیدی در آن نقطه ایجاد می‌شود و طبیعتاً برای همسایگان آزاردهنده است. این اتفاق درحالی می‌افتد که قطعاً در دین برای تک‌تک این مسائل احادیث و احکامی وجود دارد و حریم مسجد، مسجد جامع و مصلا مشخص شده که اگر به آن‌ها توجه شود، شاهد وضعیت فعلی نخواهیم بود.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: امروزه با مسئله تجاری‌سازی مساجد نیز روبه‌رو هستیم، البته این‌طور نیست که در گذشته اصلاً چنین وضعیتی نبوده؛ چراکه از قدیم نیز بازارها در کنار مساجد ایجاد می‌شدند، اما امروزه تجاری‌سازی شکل دیگری به خود گرفته و در ساخت مساجد تنها توجه به این مسئله است که بتوانیم اثری را از خود به‌جا بگذاریم و به همین دلیل شاهد هستیم که مسجد نه‌تنها دیگر جایگاه قبلی خود را ندارد، بلکه حتی اصول اولیه شهرسازی را نیز رعایت نمی‌کند.

روحانی درباره راهکار مساجد در دنیای امروز گفت: زمانی که از جوهره مسجد که همان رفع نیاز روحی و معنوی شهروندی است، دور شویم، ناخواسته در برابر ما بناهایی ظاهر می‌شوند که هیچ شباهتی به مسجد حتی ازلحاظ تزئینی ندارند. متأسفانه امروز برخی از مساجدی را داریم که با وجود داشتن اصول اولیه مسجد، اما ساختار تزئیناتی دارند؛ در مقابل نیز مساجدی داریم که حتی اصول اولیه را نیز رعایت نکرده‌اند، مثل مسجد ولیعصر که در اصل مسجد نیست و یک مرکز فرهنگی به‌شمار می‌رود.

وی در پایان افزود: آیت‌الله بروجردی می‌گفت تا این حد مسجد نسازید، بلکه مساجد را آباد کنید و اگر مسجد بخواهد این نقش را ایفا کند که مخاطبان آن تنها به قشر خاصی برسد، قطعاً در آینده مشکل‌ساز خواهد شد.