سپهرغرب، گروه شهر: تاکنون رویکردهای متفاوتی در دنیا برای مواجهه با مشکلات مناطق کم‌برخوردار شهری تجربه شده که مؤثرین آن، تسهیلگری امور و توسعه محلی مبتنی بر مشارکت ساکنان است.

بر اساس اعلام مشاور سازمان اجتماعی وزارت کشور، 20 درصد سکونتگاه‌های کشور، غیررسمی است که 130 هکتار را شامل می‌شود، ازاین‌رو 425 محله توسط وزارت راه‌ و شهرسازی برای راه‌اندازی دفاتر تسهیلگری و توسعه محلی مطالعه و هدف‌گذاری شده‌است.

نداشتن آینده‌نگری جامع و هماهنگ دستگاه‌های متولی و مدیریت شهری و بخشی‌نگری آن‌ها، همچنین تمرکز امکانات در شهرهای بزرگ منجر به گسترش محلات نابسامان در برخی شهرها شده‌است.

پایداری اجتماعی، ارتقای کیفیت زندگی ساکنان محلات و سرمایه اجتماعی، ترغیب گفت‌وگوی تعاملی بین مؤثران توسعه محلی، دادن حق مشارکت به مردم و مشارکت گروه‌های اجتماعی ازجمله دلایل نیاز به دفاتر تسهیلگری و توسعه محلی است؛ دفاتری که مهم‌ترین وظیفه آن‌ها توانمندسازی اجتماعی محلی با استفاده از آموزش، توان جامعه محلی، شناسایی گروه‌های محلی، بهسازی محله و تأمین خدمات شهری است.

راه‌اندازی دفاتر تسهیلگری و توسعه محلی به‌عنوان موفق‌ترین طرح اجتماعی وزارت کشور از دو سال گشته آغاز شده و به‌مرور در استان‌ها توسعه پیدا کرده‌است. در شهر اصفهان نیز سال گذشته در زمان تدوین تصویب بودجه برای راه‌اندازی دفاتر تسهیلگری و توسعه محلی توجه ویژه‌ای شد که منجر به اختصاص بودجه مناسب برای راه‌اندازی چهار دفتر تسهیلگری در سال 98 شد و روز دهم دی‌ماه، نخستین آن در منطقه10 افتتاح و به گفته رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان، تلاش می‌شود تا پایان سال‌ سه دفتر دیگر نیز راه‌اندازی شود.

     دفاترتسهیل‌گری نمادی از تسهیل مشارکت مردم در نوسازی بافت‌های فرسوده

سیداحمد حسینی‌نیا، معاون شهرسازی و معماری شهردار اصفهان دراین‌باره گفت: دفاتر تسهیلگری بافت‌های فرسوده به‌منظور جلب مشارکت شهروندان در بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده شکل گرفته‌است.

وی اظهار کرد: بافت‌های فرسوده، معمولاً ترکیب جامعه‌ را غیربرخوردار شکل می‌دهد که در آن افراد به‌ندرت به‌صورت خودجوش برای توانمندی گروهی اقدام می‌کنند؛ به همین منظور وجود فرد یا گروهی در محله که بتواند این فرآیند را به جریان بیندازد و شرایط تسهیل را فراهم کند، ضروری است.

معاون شهرسازی و معماری شهردار اصفهان تصریح کرد: دفاتر تسهیلگری خدمات نوسازی، مجموعه‌ای حقوقی متشکل از کارشناسان اجتماعی شهرسازی، معماری، اقتصاد، برنامه‌ریزی شهری، حقوقی و سایر تخصص‌های مرتبط با شهر و شهرنشینی است که وظیفۀ آن اعتمادسازی، آگاه‌سازی، نهادسازی، پیگیری اجرای پروژه‌های نوسازی یا ترغیب ساکنان به نوسازی است.

وی با اشاره به ضرورت تشکیل دفاتر تسهیلگری و توسعه محله‌ای، افزود: این دفاتر می‌توانند با بسترسازی، اعتمادسازی و توانمندسازی، زمینه را برای مشارکت مردم در بازآفرینی شهری بافت فرسوده فراهم کنند.

حسینی‌نیا یادآوری کرد: در حوزه نوسازی بافت مسکونی قبل از تشکیل دفاتر تسهیلگری، فرآیند کار به‌صورت خودجوش و بدون برنامه مدون، با کارایی و بازده پایین و طولانی شدن زمان آن انجام می‌شده‌است، اما دفاتر تسهیلگری با بهره از روش‌های مختلف، فرآیند توسعۀ محلی را با مشارکت سایر بازیگران توسعه، طراحی کرده و به اجرای آن کمک می‌کنند؛ همچنین مدیران با کمک ساکنان محله برای بهسازی محیط پیرامون خود فعالیت می‌کنند که این رویکرد توسعه محله‌ای موجب شده توسعه همه‌جانبه و پایدار محله‌ای در محلات شهری ایجاد شود.

معاون شهرسازی و معماری شهردار اصفهان، تقویت سرمایه اجتماعی را عامل اصلی ایجاد و شکوفایی فعالیت‌های این دفاتر در محلات شهری دانست و خاطرنشان کرد: بازآفرینی شهری و توسعه محله‌ای در کنار فرآیندهای فنی و شهرسازی شامل فرآیندهای اجتماعی ازجمله جلب مشارکت مردمی است که این موضوعات به‌طور هم‌زمان در دفاتر تسهیلگری صورت می‌پذیرد و نقش تعیین‌کننده‌ای در بازآفرینی شهری دارد.

وی با تأکید بر اینکه بازآفرینی بافت‌های ناکارآمد شهری بدون همراهی و نظارت مردم موفق نخواهد بود، ادامه داد: اجرای سیاست‌های تسهیلگری و مشارکت مردمی به‌صورت فعال و یکپارچه در قالب خدمات دفاتر تسهیلگری موفقیت بیشتری خواهد داشت.

حسینی‌نیا با بیان اینکه تأسیس دفاتر تسهیلگری بافت فرسوده شهری با افزایش روند نوسازی بافت فرسوده رابطه معناداری دارد، تصریح کرد: این دفاتر نمادی از تسهیل مشارکت مردم در نوسازی بافت‌های فرسوده و هماهنگ کردن مردم به‌ویژه نخبگان، ذی‌نفعان و ذی‌نفوذان به‌منظور برنامه‌ریزی، اجرا و نظارت بهینه محله ضروری است.

وی اذعان کرد: تسهیلگری جنبه‌های فراوانی از تعامل بین افراد مانند تفاهم و یا تضاد در مدیریت و برنامه‌ریزی را در بر می‌گیرد، درواقع تسهیلگری از اصولی تأثیر پذیرفته که متعقد است مردم باید در تصمیم‌گیری برای زندگی‌ خود فعالانه درگیر باشند و تسهیلگر به‌عنوان فردی بی‌طرف شرایط لازم جهت گفت‌وگو و تعامل را فراهم می‌آورد و از طریق برنامه‌ریزی، هدایت و مدیریت کمک می‌کند شهروندان با تفکری شفاف و آگاه، مشارکت فعال داشته باشند و به‌ گونه‌ای مؤثر و رضایت‌بخش به اهداف تعیین‌شده دست یابند.

معاون شهرسازی و معماری شهردار اصفهان تأکید کرد: تسهیلگر به‌جای مردم تصمیم نمی‌گیرد، بلکه فقط به ایجاد فرآیندی کمک می‌کند که مردم در جریان آن، دیدگاه‌ها و نظرات خود را مطرح کنند.

وی با اشاره به اهداف دفاتر تسهیلگری عنوان کرد: هدف این دفاتر در بافت‌های ناکارآمد، ایجاد بازآفرینی شهری با تأکید بر نگرش اجتماع‌محور و اشاعه فرهنگ مشارکت است که این خود لازمه پایداری اجتماعی به‌عنوان مهم‌ترین رکن تحقق سایر ابعاد توسعه پایدار شهری است.

حسینی‌نیا گفت: هدف این دفاتر در بازآفرینی شهری بافت‌های فرسوده، اطلاع‌رسانی، آگاهی‌بخشی، جلب مشارکت ساکنان در اجرای برنامه‌های نوسازی، آموزش، توانمندسازی و به‌طور کلی تمامی اقداماتی است که در طول زمان و با حضور مؤثر ساکنان بافت‌های فرسوده، منجر به بهبود وضعیت زندگی در همه ابعاد آن در یک محدوده فرسوده شود.

وی ابراز کرد: از دیگر اهداف این دفاتر، انجام امور مربوط به تشویق و ترغیب ساکنان و سرمایه‌گذاران به نوسازی، اقدام جهت توانمندسازی اجتماعی و اقتصادی ساکنان، پاسخگویی و ارائه مشاوره‌های حقوقی، فنی و اجتماعی به ساکنان، سرمایه‌گذاران و سازندگان، جلب مشارکت تمامی ذی‌نفعان و ذی‌نفوذان در اجرای طرح تعامل با نهادها و ارگان‌های درگیر جهت تحقق برنامه و شناسایی ظرفیت‌های آن‌ها است.

*بررسی مشکلات بافت‌های‌ ناکارآمد

حمیدرضا نیلی، کارشناس‌ارشد معماری و شهرسازی نیز با بیان اینکه اصل موضوع بازآفرینی در بافت‌های فرسوده شهر است، اظهار کرد: امروزه فرسودگی شامل همه ابعاد زندگی شده، بدان معنا که علاوه‌بر کالبدها و بافت‌های فرسوده که به نوعی ناکارآمد شده، به لحاظ اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، معیشتی و همه ابعاد نیز این بافت‌ها به‌نوعی ناکارآمد شده و سطح تاب‌آوری آن‌ها کاهش یافته‌است.

وی افزود: تنها روشی که در سطح جهان و پیرو آن در ایران برای بازآفرینی بافت‌های ناکارآمد شهری کارساز بوده، همکاری همه بخش‌ها با خود مردم ساکن در این بافت‌ها است.

این کارشناس‌ارشد معماری و شهرسازی با بیان اینکه دفاتر تسهیلگری می‌تواند باعث امیدواری ساکنان بافت‌های ناکارآمد شهری شود که متولیان امور در کنار مردم در این بافت‌ها حضور یافته‌اند، خاطرنشان کرد: حضور افراد متخصص در دفاتر تسهیلگری و قرار گرفتن آن‌ها در کنار مردم موجب می‌شود که ناکارآمدی‌های بافت را با تمام وجود حس کنند و مشکلات ساکنان و کاستی‌های بافت را از نزدیک شاهد باشند.

وی تأکید کرد: کارشناسان و متخصصان دفاتر تسهیلگری در ارتباط نزدیک با مردم، خانواده‌ها، کسبه، مالکان و مستأجران مختلف می‌توانند ازمنظر آن‌ها بهتر مشکلات موجود در بافت‌ ناکارآمد را تشخیص دهند، تا اینکه یک دفتر تسهیلگری در خارج از بافت باشد و تنها فعالان آن بخواهد اطلاعاتی را درباره بافت دریافت کنند.

نیلی معتقد است که دفاتر تسهیلگری باوجود مهندسان مختلف به‌عنوان یاریگر مردم، تیم تسهیلگری با تخصص جامعه‌شناسی شهری و تخصص اقتصاد شهری و با محوریت شهرسازی می‌تواند تشخیص دهد که در کدام بخش از بافت‌ها باید اقدامات لازم و هماهنگی‌های لازم برای افزایش سرانه‌های بافت انجام شود.

وی با بیان اینکه توانمند شدن بافت‌ها باعث توانمند شدن ساکنان آن خواهد شد، گفت: توانمند شدن بافت‌ها باعث می‌شود ساکنان این بافت‌ها ازنظر اقتصادی فعال و به سطح درآمدهای بیشتر دست یابند و خدمات مورد نیاز خود را به آسانی تأمین کنند.

این کارشناس‌ارشد معماری و شهرسازی یادآوری کرد: زمانی که مردم توانمند شوند، به آسانی می‌توانند از عهده رفع نیازهای محله خود برآیند، همچنین اگر بانک تسهیلاتی ارائه کند، ساکنان بافت‌های فرسوده و ناکارآمد از عهده پرداخت اقساط برمی‌آیند.

وی تصریح کرد: عملاً باید بین مردم، انسجام اجتماعی ایجاد و با محوریت آن‌ها برنامه‌ریزی و با کمک خود شهروندان برنامه‌ها را اجرا کرد و تمام فرآیند از ابتدای برنامه‌ریزی تا آخر اجرا با محوریت خود مردم پیش‌رود تا آن‌ها بتوانند امور خود را هدایت و راهبری کنند.